د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ ادارې اوچا افغانستان کې د مېندو د مړینې لوړې کچې څخه اندېښنه ښوولې.
اوچا نن دوشنبه د جوزا ۱۱ / جون لومړۍ پر اېکسپاڼه لیکلي، افغانستان د مېندو د مړینې تر ټولو لوړه کچه لري.
دغې سازمان ویلي، افغانستان کې په هر ۱۰۰ زره زېږون کې ۶۰۰ مېندې ژوند له لاسه ورکوي.
افغانستان کې ښځې د اختر په ورځو کې د مېلمنو د هرکلي او د اختر دسترخوان چمتو کولو ترڅنګ، پر خپلو لاسونو د نکریزو لګولو له لارې هم دغه ورځې نمانځي.
نکریزې لا هم د ډېرو ښځو لپاره د ښکلا، خوښۍ او د دودونو د ژوندي ساتلو نښه ده، هغه دود چې د ژوند د طرز له بدلون او د ځینو دودونو له کمرنګېدو سره سره یې، خپل ځای له لاسه نه دی ورکړی.
د پېرېدونکو ګڼهګوڼه، د پلورونکو غږونه او هغه دوکانونه چې له رنګارنګ جامو ډک شوي، د اختر د رانږدې کېدو زېری ورکوي، خو د دې خوښۍ ترڅنګ، ښاریان د افراطي سیالۍ او یو پر بل د برترۍ په اړه اندېښنې لري. دوی وایي، د اختر ورځو کې یو بل سره بېځایه سیالي ډېرې کورنۍ اړ کوي چې داسې څه وپېري چې اقتصادي وس یې نهلري.
بادغیس کې یو شمېر ښځې د جنین سقط، رحم کې د پلاسنتا ټوټو پاتې کېدو، شدیدې وینېبهېدنې او د مور د روغتیا ګواښ په څېر د ستونزو له امله اړ کېږي چې کورتاژ ترسره کړي؛ هغه کار چې د پوهاوي کمښت، روغتیايي خدمتونو ته د محدود لاسرسي او له عملیات وروسته د پاملرنې نشتون، دغه پروسه د ډېرو لپاره ستونزمنه کړې.
د پلازمېنې کابل ښار یوشمېر اوسېدونکي وايي چې د خوراکي توکو د بیو لوړېدو له امله دوی د خپل ورځني ژوند د خوراکي توکو اړتیاوو په برابرولو کې له ستونزو سره مخ شوي دي.
د دوی په وینا، وزګارتیا او د ثابت عاید نشتوالی، پر کورنیو اقتصادي فشارونه زیات کړي دي. د کابل د څلورمې ناحیې اوسېدونکی نجیبالله وايي چې د پخوا په پرتله د هر څه بیې لوړې شوې دي.
د فقهې قاعدې «ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب» او د علماوو او حقوقپوهانو د نظر له مخې، کله چې مېړه د خپلې مېرمنې او اولادونو د نفقې (چې خوراک، جامې، استوګنځای، درملنه او د ژوند نورې اړینې اړتیاوې پهکې شاملې دي) د برابرولو لپاره بل ځای ته کډه کېږي، نو اړ دی چې د هغوی د ژوند لګښتونه په پوره او منظم ډول تامین کړي.
د کابل اوسېدونکې جمیله سالک چې پخوا د نرسنګ څانګې محصله وه، اوس د یوه ښوونیز مرکز د مدیریت برخه کې کار کوي. هغه وایي، د کم معاش او د خپلې شپږ کسیزې کورنۍ د لګښتونو برابرولو اړتیا، اړ ایستلې چې د عاید ترلاسه کولو د یوې بلې لاره په لټه کې هم شي.
له هغو ۲۰ ښځو سره چې تر بېکارۍ مخکې یې عاید درلود، د سلاموطندار د خبرو پایلې ښيي چې هغوی به د خپل شخصي لګښت ترڅنګ د کورنۍ په اقتصادي اړتیاوو کې هم ونډه لرله؛ خو اوس بېکارۍ ټولې هغوی یوه ګډ برخلیک، یانې تړلي پاتې کېدو سره مخ کړي.
په دې وروستیو کې د هېواد په یوشمېر ولایتونو له هغې ډلې، بدخشان، تخار، هرات، ننګرهار، غور، نورستان، کونړ، بغلان، کندز، بادغیس او فاریاب کې راغلو سېلابونو، د مالي زیانونو او د کورونو د ویجاړېدو ترڅنګ، د خلکو د پاکو څښاک اوبو لاسرسی هم له ستونزو سره مخ کړی دی.
که څه هم په ډېری افغان کورنیو کې ورونه د خپلو خوېندو د ژوند کنټرول او ملاتړ خپل مسوولیت بولي، خو د شریعت او اسلامي فقهې له مخې، ورور حق نهلري چې په غیرشرعي او غیرقانوني توګه د خپلې خور ژوند کې مداخله وکړي.
همداراز ورونه نهشي کولای چې په زور ، د قانون او شرعیت خلاف، خپلې خویندې واده کړي، یا د دوی د زدهکړو او کار کولو مخه ونیسي.
د ملګرو ملتونو سازمان ویلي، دامهال افغانستان کې څه باندې ۱۳.۸ میلیون خلک د خوړو له سخت کمښت سره مخ دي.
دغه سازمان د یوه راپور په خپرولو سره نن سهشنبه د ثور ۲۲ / مې ۱۲ پر اېکسپاڼه لیکلي، افغانستان کې د لوږې کچه مخ په لوړېدو ده چې ښځې او ماشومان تر ټولو ډېر اغېزمن شوي.
که څه هم اسلامي شریعت او د هېواد قوانین ښځو ته د میراث حق په ورکولو ټینګار کوي، خو افغانستان کې په ځانګړي ډول کلیوالي سیمو کې ډېری ښځې له دې حق څخه بېبرخې پاتې کیږي.
د کورنیو له لوري ښځو ته د میراث حق نهورکولو مسله ګڼ عوامل لري، خو تر ټولو مهم یې ناسم رواجونه، کورني فشارونه او د عامه پوهاوي د نهشتون مسله ده.
په داسې حال کې چې هېواد کې د ښځو لپاره د کار زمینه محدوده ده، خو کندوز کې یوې ښځې د خیاطۍ او لاسي صنایعو کارخونه جوړ کړې.
هغې په دغه کارخونه کې نورو نجونو او ښځو ته د کار او مهارت د زدهکړو فرصتونه برابر کړي، هغه فرصت چې دوی د مالي خپلواکۍ ترلاسه کولو ته هڅوي او مرسته ورسره کوي.
دغه مېرمنې وایي چې په کورنیو کې د کورني کارونو دروند بار یوازې د ښځو پر اوږو وي، په داسې حال کې چې نارینه په دې برخه کې ډېر لږ یا هېڅ مسوولیت نه اخلي. دوی زیاتوي چې که ښځه د ناروغۍ یا کمزورۍ له امله کارونه پر وخت ونهکړي، ان له تاوتریخوالي سره مخ کېږي.
میګرن نړۍ کې له تر ټولو عامو عصبي ناروغیو څخه ده چې میلیونونه کسان ورسره لاس او ګرېوان دي.
دا ناروغي یوازې یو عادي سردرد نه دی، بلکې یو ډول شدید درد دی چې ډېری وخت له زړه بدوالي، سرګرځېدو او د رڼا او غږ پر وړاندې له حساسیت سره مل وي.
ټولنیزې رسنۍ د ننني عصر د خلکو د ژوند یوه نه بېلېدونکې برخه ګرځېدلې چې پهکې معلومات په چټکۍ خپرېږي او هر څه د یوې ګوتې په حرکت بدلولی شي.
خو د همدې چټکتیا تر شا، یو پخوانی فرهنګ ورو ورو کم رنګی کېږي، د کتاب لوستلو فرهنګ.
که څه هم کتاب لوستل د انسان ذهن روښانه کوي پوهه یې لوړوي، خو په اوسني عصر کې د خلکو ژوند ته د ټولنیزو شبکو راتګ دغه فرهنګ کم رنګه کړی دی.
