که څه هم په ډېری افغان کورنیو کې ورونه د خپلو خوېندو د ژوند کنټرول او ملاتړ خپل مسوولیت بولي، خو د شریعت او اسلامي فقهې له مخې، ورور حق نهلري چې په غیرشرعي او غیرقانوني توګه د خپلې خور ژوند کې مداخله وکړي.
همداراز ورونه نهشي کولای چې په زور ، د قانون او شرعیت خلاف، خپلې خویندې واده کړي، یا د دوی د زدهکړو او کار کولو مخه ونیسي.
په اوسنۍ زمانه کې مصنوعي ځیرکتیا (Artificial Intelligence) زموږ د وخت له تر ټولو اغېزناکو ټکنالوژیو څخه ګرځېدلې. دې ټکنالوژۍ په حیرانوونکې چټکتیا د خلکو د ورځني ژوند ترمنځ ځان رسولی او د کار، زدهکړې، اړیکو او پرېکړه کولو لارې چارې یې بدلې کړي.
افغان ځوانانو چې د هېواد د نفوس د پام وړ برخه جوړوي، په زیاتېدونکې لېوالتیا سره د مصنوعي ځیرکتیا وسایلو ته مخه کړې.
مصنوعي ځیرکتیا نن سبا یوازې یو علمي مفهوم نه دی، بلکې د ځوانانو د ورځني ژوند یوه برخه ګرځېدلې.
په ۳۲ ولایتونو کې له ۱۱۵۴ ځوانانو (۵۰.۶ سلنه نارینه او ۴۹.۴ سلنه ښځو) سره د سلاموطندار د یوې څېړنې له مخې، ۸۴.۱ سلنه ځوانانو لږ تر لږه یو ځل د کار، زدهکړو او د ژوند د شخصي مسایلو په برخو کې له مصنوعي ځیرکتیا استفاده کړې.
سلاموطندار په دې راپور کې له شلو افغان ځوانانو سره مرکې کړي چې دا مهال پاکستان کې له خپلو کورنیو سره مېشت دي او لس یې، تازه له دغه هېواد، راستانه شوي دي. دوی وايي، پاکستان کې د نیولو، ویزې نه تمدید، لومړنیو خدمتونو ته د نه لاسرسي او نورو ستونزو سره مخ دي. د دوی په وینا، هېواد ته د ستنېدو سره هم له وزګارتیا سره مخ کېږي.
سلاموطندار د هېواد په لسو ولایتونو کې له ۳۶ نجونو سره د مرکو پرمهال موندلې، هغه مېرمنې نجونې چې د کور نارینه نهلري، د کورنیو اقتصادي بارونه پر اوږو وړي او تر رواني فشار سربېره، د کورني تاوتریخوالي او جوړښتي سپکاوي سره هم مخ دي.
که څه هم د فقهې او شریعت چارو پوهان او دیني عالمان وايي چې د حنفي فقهې له مخې، عاقله او بالغه مېرمن کولای شي چې د اسلام شرعي احکامو په مراعتولو سره له کور بهر کار وکړي، خو یوشمېر مېرمنې سلاموطندار ته وايي چې د کورنۍ له لوري دوی ته د کارکولو حق نهورکول کېږي.
سلاموطندار له ۳۲ مېرمنو سره چې عمرونه یې، د ۱۵ تر ۳۰کلونو ترمنځ دي، د هېواد په ۱۵ ولایتونو کې مرکې کړي چې د مرکو پرمهال موندل شوې، د یادو مېرمنو له ډلې ۲۰ یې، د کورنیو او ټولنیزو فشارونو له امله خپل نومونه پټ ساتي.
که څه هم حقوقپوهان وايي چې د «الضرر یزال» فقهي قاعدې پربنسټ، هر ډول تبعیض ممنوع دی، خو یوشمېر دندهلرونکې مېرمنې سلاموطندار ته وايي چې کاري چاپېریال کې له تبعیض سره مخ دي او ځینې بیا وايي، کاري چاپېریال کې د تبعیض له امله اړ شوي چې دندې پرېږدي.
سلاموطندار په دې راپور کې له ۲۵ ځوانانو سره مرکې کړي چې ۱۴ یې مېرمنې او یوولس یې نارینه دي. دوی د هېواد په لسو ولایتونو کې پر غیردولتي بنسټونه کې دنده کوي. ټول مرکه شوي په قراردادي توګه کار کوي او هېڅ یو یې اوسنۍ دنده خوندي نهګڼي.
سلاموطندار د هېواد په بېلابېلو ولایتونو له ۳۰ مېرمنو سره مرکې کړي چې د مرکو پرمهال موندل شوې، ښوونیز او کاري محدودیتونو دوی اړ کړې چې په خپل کور کې په خپلسري توګه خیاطي، نقاشي او نورې حرفې زدهکړي.
که څه هم دوی له امکاناتو له کمښت شکایت لري، خو د یادو له ډلې ۱۸ هغه یې، بریالۍ شوي چې له دې لارې ثابت درامد ولري.
سلاموطندار د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې له ۲۳ مېرمنو سره د مرکو پرمهال موندلې چې دغه مېرمنې د کوچنیو پوروونو په ترلاسه کولو سره، هڅه کړې چې په خپلو پښو ودرېږي، خو د یادو مېرمنو له ډلې یې، د شپږو هغو تجربې ښيي چې دغو پورونو د فرصتونو ترڅنګ اقتصادي او رواني فشارونه هم له ځان سره لرل.
د سلاموطندار موندنې ښيي چې ایران کې د روانو بېثباتیو او ناارامیو سربېره، ډېری افغان ځوان دغه هېواد ته روان دي. د معلوماتو له مخې، له دې وړاندې د اسراییلو او ایران ترمنځ د جګړې پرمهال هم دغه هېواد کې یوشمېر افغانان د جاسوسۍ په تور نیول شوي، شکنجه او په زور له یاد هېواد ایستل شوي دي.
سلاموطندار له ۲۵ ښځو سره د مرکو پرمهال موندلې چې د یادو مېرمنو له ډلې یې، ۱۸ د خپلو کورنیو له لوري د ډیجیټالي محدودیت سره مخ شوي دي.
د یادو مېرمنو له ډلې یې، اته د خاوندانو له لوري، اته د پلار او ورور لهخوا، یوه د مور او یوه هم د خپل کوژدن له لوري د خواله رسنۍ پر کارونې محدودې شوې دي.
په داسې حال کې چې قانون او شریعت د خاوندانو له لوري مېرمنو ته حساب ورکول د ښځو حق ګڼي، خو ډېری مېرمنې له خپل دې قانوني حق څخه ناخبرې دي. دیني عالمان او حقوقپوهان وايي چې د مالي حساب پټول، نه یوازې د شریعت خلاف دی، بلکې قانوني څار هم لري.
په دې راپور کې د ۱۹ داسې ځوانانو ژوند ته کتنه شوې چې د ځوانۍ پرمهال له بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان وو، خو دوی په لوړ هوډ او زغم سره له دې خنډونو سره مبارزه کړې او د خپلې خوښې ژوند یې، برابر کړی دی.
په دې راپور کې مرکه شوي ۱۹ ځوانان دي چې نهه یې، هلکان او لس یې نجونې دي.
پېژندپاڼه هغه سند دی چې له مخې یې، په یوه هېواد کې د کس قانوني شتون ثابتوي؛ خو افغانستان کې ډېری مېرمنې له دې سند او له خپل رسمي هویت محرومې دي.
سلاموطندار په دې راپور کې له شلو داسې مېرمنو سره مرکې کړې چې پېژندپاڼې نهلري. د مرکو پایله ښيي چې دغه مېرمنې نهشي کولای زدهکړې وکړي، کار وکړي، سیمکارټ واخلي او یا هم بشري مرستې ترلاسه کړي.
