د بدخشان یو ځوان، د خپلو شخصي وړتیاوو او یوازې شاوخوا ۱۰زره افغانيو په لګښت، په څه باندې یوه میاشت کې توانېدلی چې دوه عملي سافټویرونه «نخک» او «چتیار» ډیزاین او جوړ کړي.
دا اپلېکېشنونه اوس د ازمایښتي پړاو (Beta) کې دي او هدف یې د کاروونکو د اړیکو او ډیجیټلي اړتیاوو پوره کول دي.
دیني عالمان او حقوقپوهان ټينګار کوي چې مېرمنې حق لري له واده وړاندې، خپل مشروع شرطونه په نکاحلیک کې درج کړي او که خاوند د خپلې مېرمنې دې شرطونو ته ژمن پاتې نهشي، له قانوني لارو خپل حق غوښتلی شي.
بلخوا یوشمېر مېرمنې چې کلونه یې له خاوند سره ګډ ژوند کړی، د خپلو شرطونو له نهعملي کېدو شکایت کوي او وايي، دغه شرطونه له واده وړاندې د خاوند له لوري منل شوي وو.
افغانستان د بېلابېلو قومونو او فرهنګونو ګډ کور دی چې د مېلمستیا پرمهال یې، دودیز خواړه د دسترخوان ښکلا بلل کېږي. دا دودیز خواړه د هېواد د تاریخ، دود او رواجونو ترڅنګ د کورنیو ترمنځ د یووالي کیسه بیانوي.
خو د هېواد دودیزو خوړو ځای اوس چټکپخېدونکو یا تیارو او بهرنیو خوړو نیولی دی. په دې راپور کې یوشمېر مشرانو سلاموطندار ته ویلي چې ځوانان اوس د دودیزو خوړو پر ځای مدرن خواړه خوښوي.
سلاموطندار د هېواد په بېلابېلو ولابتونو کې له ۱۵ جوړو «نجونو او هلکانو» سره د دوی د وادونو د ځنډېد په اړه مرکې کړي چې ډېرو یې، لامل د سرو زرو بیو لوړوالی ښودلی دی.
په دې لړ کې د کورنیو د تاوتریخوالي له امله نجلۍ او هلک هم جلا شوي دي.
یو شمېر روغتیاپالان وايي، له واده مخکې مشورې او طبي معاینات کولی شي راتلونکې کې د خاوند او مېرمنې د روغتیايي ستونزو مخه ونیسي.
خو له دې سره سره، په دغه راپور کې د مرکه شوو ښځو تجربې ښيي چې له واده مخکې د مشورو نهترلاسه کولو له امله، روغتیايي ستونزو سره مخ شوي او دې چارې یې پر ګډ ژوند هم اغېز کړی.
سلاموطندار د هېواد په شپږو ولایتونو کې له ۱۸ هغو مېندو سره مرکه کړې چې ښوونکې دي او ډېرو یې، د منظم پلان له مخې، د دندې او د مور اړوند مسوولیتونو ترمنځ، تعادل رامنځته کړی دی.
د یادو مېرمنو له ډلې ۱۳ یې، وايي چې دواړو مسوولیتونو ته یې منظم پلان جوړ کړی او پاتې پنځه بیا وايي، د کورنۍ د نه ملاتړ له کبله له جدي ستونزو سره لاس او ګرېوان دي.
که څه هم اسلامي شریعت په لویو پرېکړو له هغې ډلې، واده برخه کې د کورنیو د غړیو ترمنځ پر مشورې او هوکړې ټينګار کړی، خو ډېری کورنۍ په دې برخه کې د مېندو نظر او یا هم رول له پامه غورځوي. د فقهي سرچینو پربنسټ، د نکاح ولایت پلار یا د کورنۍ یوه نارینه ته سپارل شوی، خو دا د مور یا مېندو د رول یا ونډې نفي کول نهدي.
د ډاکټرانو په باور، سره له دې چې د مېندو او نويو زیږېدلو ماشومانو د مرګونو ناروغیو د مخنیوي لپاره د تیتانوس واکسین تطبیق حیاتي دی، خو جوزجان کې یو شمېر ښځې وایي چې د پوهاوي نهلرلو، اقتصادي ستونزو او روغتیايي خدمتونو ته د محدود لاسرسي له امله، تر اوسه له دې واکسین څخه محرومې پاتې دي.
لیلماه هغه ځوانه نجلۍ ده چې څلور کاله وړاندې یې د زرګرۍ او ګاڼو جوړولو کارخونې په فعالهولو سره، د ۱۵ نورو نجونو لپاره چې له زدهکړو محرومې دي، د کار زمینه برابره کړه.
لیلماه وايي، د دې لپاره چې له بېکارۍ او د زدهکړو د پرېښودو له رواني ستونزو ځان لرې وساتي، دغه کارخونه یې جوړه کړې، څو له یوې خوا خپله بوخته وي او له بلې خوا، هغو نجونو ته چې د دې په څېر له زدهکړو محرومې شوي، د کار فرصت برابر کړي.
کابل کې له شیخ زاید روغتون او د اعصابو یو شمېر متخصصانو څخه د ترلاسه کړو مالوماتو پر اساس، هېواد کې له ۳۸ کلونو څخه کمعمره ځوانانو په ځانګړي ډول ښځو کې د مغزي سکتې کچه په څرګند ډول لوړه شوې.
کونړ کې ۳۳کلنه سادیه چې د څلورو ماشومانو سرپرستي پر غاړه لري، د کور دننه د ګلانو له کرنې څخه د بریالیتوب الهامبخښونکې کیسه کوي.
نوموړې وایي چې شاوخوا څلور کاله وړاندې یې دا کار پیل کړ، خو د دوامداره هڅو او زیار سره بریالۍ شوه چې ښه پایله ترلاسه کړي.
سره له دې چې هېواد کې ډېرې مېرمنې د اومېندوارۍ پرمهال خپلې روغتیا ته پاملرنه کوي، خو د خولې او غاښونو روغتیا لا هم د ډېرو ښځو لپاره هغومره ارزښت نهلري.
یو شمېر ډاکټران وایي چې د غاښونو ستونزې یوازې ساده درد نهدی، بلکې کولی شي د مور او جنین روغتیا هم له خطر سره مخ کړي.
د دې سروې له مخې، له ۲۵ ښځو څخه یوازې ۷ یې، وايي چې د انټرنېټ د لګښت په ورکړه کې ستونزه نهلري؛ خو پاتې ۱۸ بیا له اقتصادي ستونزو سره مخ دي او د انټرنېټ لګښت ورته دروند تمامېږي. د دغو ښځو میاشتنی لګښت د ۱۰۰۰ څخه تر ۳۰۰۰ افغانیو پورې رسېږي چې په ټولو مواردو کې د کورنۍ سرپرستان «لکه پلار، ورور او یا خاوند» دا لګښتونه پر غاړه لري.
کندوز کې یو شمېر کونډې ښځې له سلاموطندار سره خبرو کې وایي چې د بشري او بېړنیو مرستو غیرمنظم وېش له امله له مرستو بېبرخې پاتې شوي.
۴۰ کلنه کونډه ګلبيبي چې د پنځو ماشومانو مور ده، وایي چې وروستی ځل یې شاوخوا ۷ میاشتې مخکې مرسته ترلاسه کړې او له هغه وروسته نه نغدي او نه هم خوراکي مرسته ورسره شوې.
افغانستان کې نجونې نه یوازې په ژوند کې د ناوړه دودیزو فکرونو، د کورنیو بېغورۍ او د پوهاوي نهلرلو له امله کړاونو او ستونزو څخه رنځ وړي، بلکې له اقتصادي ستونزو هم کړیږي.
دوی وویل، تر ټولو جدي ستونزه دا ده چې لرې پرتو سیمو کې لا هم د هلک او نجلۍ ترمنځ د تغذیې په برخه کې توپیري چلند کیږي.
افغانستان کې نوی تعلیمي کال پیل شوی، خو شاوخوا ۴ نیم کاله کیږي چې د نجونو پر زدهکړو محدودیتونه دوام لري.
په دغه موده کې ځینې نجونې واده شوي، ځینو آنلاین زدهکړو ته مخه کړې، یو شمېر بیا په مسلکي مهارتونو بوختې شوي، خو ګڼ شمېر یې په کورنیو چارو بوختې او د رواني فشار له اغېزو سره مخ دي.
سلاموطندار د دغو نجونو لپاره د بدیل لارو څېړلو په موخه له زدهکړو محرومو ۱۵ نجونو او ۶ مېندو سره مرکې کړي.
