نن د تلې یا میزان ۱۳مه په هېواد کې د ښوونکي له ملي ورځې سره برابره ده. سږکال دغه ورځ په داسې حال کې نمانځل کېږي چې هېواد کې د نوي حکومت په راتلو سره ګڼشمېر خلک په ځانګړې توګه ښوونکي له ګڼو اقتصادي ستونزو سره لاس او ګرېوان دي. ښوونکي د اسلامي امارت له چارواکو غواړي چې هر څه ژر معاشونه او نور امتیازات ورکړل شي.
د اسلامي دولت نومي ډلې یا داعش دوه ورځې وړاندې د کابل ښار د عیدګاه جومات دروازې مخته د شوې چاودنې مسوولیت منلی دی. د اعماق خبري اژانس چې داعش پورې اړوند خبرونه خپروي، راپور ورکړی چې په دغه ځانمرګي برید کې یې لسګونه «طالب ملېشې» وژلي او ټپیان کړي دي.
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو ځانګړې استازولۍ یا یوناما نن په یوه ټویټ کې د کابل ښار د عیدګاه جومات مخې ته پرونۍ چاودنه چې له کبله یې یوشمېر ملکیانو ته مرګژوبله واوښته، غندلې ده.
دا چاودنه هغه مهال د عیدګاه جومات مخې ته وشوه چې د طالبانو د ویاند ذبېحالله مجاهد د مور د فاتحې مراسم په یاد جومات کې روان وو.
هند کې یوشمېر افغانان چې له شاوخوا دوو میاشتو راهیسې په دغه هېواد کې بند پاتې دي وايي، د مالي ستونزو له کبله یې خپل ناروغان له لاسه ورکړي دي.
دوی وايي، نه شي کولای د مړو شویو ناروغانو جسدونه خپل هېواد ته ولېږدوي او د الوتنو نه موجودیت او د مسوولانو بېغورۍ له کبله څو اوونۍ کېږي چې جسدونه یې د هند په سړوخونو کې پاتې دي.
د بریټانیا «ډیليمېل» ورځپاڼې تېره ورځ وویل چې چینایي پوځي الوتکې وړمه شپه د بګرام اډې ته رسېدلي او ګڼشمېر پوځیان او پوځي تجهیزات یې دې اډې ته رسولي دي.
سره له دې چې د اسلامي امارت د کورنیو چارو وزارت د بګرام اډه کې د هر ډول بهرنیو ځواکونو موجودیت ردوي، خو د چارو شنونکي وایي، که رښتیا هم چینایي ځواکونه د بګرام پوځي اډې ته راغلي وي، د افغانانو لپاره به د یوه بل سرخوږي لامل شي.
له هغه وروسته چې له افغانستان سره د نړیوالې ټولنې مرستې محدودې شوي، دغه وضعیت روغتیا پر برخې هم ناوړه اغېز کړی او له کبله یې د هېواد په یوشمېر ولایتونو کې د لازمو روغتیايي امکاناتو او درملو د نه موجودیت له امله خلک له ګڼو ستونزو سره مخامخ دي. همېشهګل د ننګرهار له اچین ولسوالي څخه د غنيخېلو روغتون ته خپل ناورغ راوړی دی.
د اسلامي امارت ویاند ذبېحالله مجاهد وايي چې بېګاه یې د کابل د اووهلسمې امنیتي حوزې په اړوند سیمه کې د داعشیانو پر مرکز عملیات کړي او یاد مرکز یې له منځه وړی دی.
نوموړي که څه هم د اوښتې مرګژوبلې په اړه څه نه دي ویلي، خو ټینګار یې کړی چې په مرکز کې مېشت داعشیان وژل شوي دي.
د ژورنالېسټانو د ملي اتحاديې نظرپوښتنه ښيي چې هېواد کې د طالبانو له راتګ وروسته ۷۰ سلنه رسنیو خپل فعالیت پريښی او ۳۰ سلنه یې محدودیتونو ته په پام نشرات کوي.
د دې نظرپوښتنې له مخې، ۳۳ سلنه خبریالان پر خپلو کارونو بوخت دي او ۶۷ سلنه نورو بیا دندې له لاسه ورکړې دي. په نظرپوښتنه کې ۳۳ سلنه نارینه او ۶۷ سلنه ښځینه د روان وضعیت په اړه اندېښنه ښودلې او له طالبانو غواړي چې حقونه یې ورکړي.
یوشمېر هغه افغانان چې د مخکیني حکومت له سقوط وړاندې هند ته تللي دي، وایي چې په ناوړه وضعیت کې ژوند کوي او غواړي بېرته خپل هېواد ته ستانه شي، خو له هند څخه د کابل نړیوال هوايي ډګر ته د الوتنو او تګ راتګ بندېدل، د دې لامل شوی چې دوی په هند کې ګیرپاتې شي.
د تاجکستان ولسمشر امامعلي رحمان په یوې ټيلیفوني اړیکه کې د پاکستان له لومړي وزیر سره د افغانستان په اړه خبرې کړې دي. د تاجکستان د ولسمشر دفتر اعلان کړی چې دغه ټيلیفوني خبرې پرون ورځ شوي دي. د تاجکستان د ولسمشر دفتر ویلي، په دغه ټيلیفوني خبرو کې د یاد هېواد او د پاکستان لومړي وزیر د افغانستان وضعیت په اړه خبرې کړې دي.
بېګاه ماښام د ننګرهار ولایت مرکز جلالاباد ښار اړوند په پنځمه حوزه کې ناپېژنده وسلهوالو د سید معروف سادات په نوم د یوه خبریال په ګډون درې کسان وژلي دي. د افغان خبریالانو د خوندیتوب کمېټې ویلي چې په دغه پېښه کې دوه طالبان وژل شوي او د خبریال سیدمعروف سادات د زوی په ګډون دوه ملکیان ټپیان دي.
د جوزجان ولایت په اقچه ولسوالي کې د اسلامي امارت مسوولان وایي چې په دغه ولسوالي کې د واده پر مراسمو د لاسي بم چاودنې له امله، ناوې خپل ژوند له لاسه ورکړی او دوه مېرمنې ټپي شوې دي. د اقچې ولسوال مولوي نعمتالله سلاموطندار ته وایي چې دغه پېښه پرون ماښام د دغې ولسوالي د «قصر عروس» په هوټل کې شوې ده.
یوشمېر بېځایه شوي چې د مخکیني حکومت او طالبانو ترمنځ د جګړو له امله له تخار، کندوز، سرپل او نورو ولایتونو څخه کابل ته راغلي وو او د نوي ښار په پارک کې یې شپې او ورځې تېرولې، خپلو ولایتونو ته یې د بېرته لېږو چارې پیل شوي دي.
د سیاسي چارو شنونکي افغانستان کې د داعش ډله او ورځ تر بلې یې ځواکمنتیا د طالبانو د حکومت لپاره جدي ننګونه بولي. دوی وایي، داعش ډله کېدای شي د اسلامي امارت لپاره یو ستر ګواښ شي او د حکومت لپاره روان وضعیت نور هم بحراني کړي. شنونکي وايي چې د اسلامي امارت وضعیت ته په کتو، ښايي طالبان د داعش ډلې د مدیریت توان ونه لري.
د غور په مرکز فېروزکوه ښار کې د سلطان شهابالدین غوري لېسې زدهکوونکي وايي چې مخکې به یې ټولګي له زدهکوونکو ډک وو، خو هېواد کې له سیاسي بدلون وروسته د ښوونځیو په بیا پیلېدو سره د زدهکوونکو حضور کمرنګه شوی دی.
د دې لیسې د اتم ټولګي زدهکوونکی جاوید وايي، مخکې په ټولګي کې شل کسان وو، خو اوس یې ډېری کلیو، نورو ولایتونو او بهر ته تللي دي.
د کندوز حوزوی روغتون چې د هېواد په شمالختیځه حوزه کې د درمنلې تر ټولو لوی مرکز دی چې د ناروغان لپاره ۲۰۰ بستره لري. یاد روغتون په بېلابېلو برخو کې د خلکو لپاره روغتیايي خدمات وړاندې کوي او تازه د قطر د هلالاحمر بنسټ له لوري پکې په لنډمهالي توګه د سترګو د عملیاتو ځانګړی مرکز جوړ شوی دی.
