هر بیر ملتنینگ اوزیگه خاص تیلی، فرهنگی و یورتی بولهدی. ییر یوزیدهکی توپراق پارچهلریده دنیانینگ تورلی ملتلری حیات کیچیرهدیلر. معلوم کی اولر یشب تورگن حدودلر آته-بابالریدن میراث قالگن. بیزنینگ هم آته-بابالریمیز هم اوز یورتلرینی قولدن بیرمسلیک و اونی کینگهیتیریش اوچون مجادلهلر قیلیب کیلگنلر. بعضی بیر ملتلر اوزلرینینگ تاریخی ییرلرینی مدافعه و محافظه قیلالمهی یورتلری همده اوزلرینینگ تاریخی کیملیکلرینی یوقاتگنلر. بیراق تورک ملتی هر چاغده آته-بابالردن قالگن میراث گه ایگه بولیب اوز اولکهلری حدودلرینی قوریقلشده کتته فداییلیک ایتگنلر و بوگون کورهمیز کی تورکلر ایگه بولگن کینگ توپراققه دنیاده هیچ بیر ملت ایگه ایمس. حاضر هم تورک ملتیگه منسوب خلقلر چیندن تارتیب مرکزی آسیا همده اروپانینگ اورته قسمیگچه بولگن کینگلیکلرده استقامت قیلهدیلر.
اساساً ایسکی تورکچه، میلادی ۵۵۲ – ۷۴۵ ییللر آرهسیده حکم سورگن کوک تورکلرنینگ تیلی و میلادی ۷۴۵ ییلده کوک تورکلر امپراتورلیگینی ییقگن اویغورلرنینگ تیلیدن عبارت. قارهخانیلر اویغورلرنینگ تأثیری آستیده اویغورچه سوزلشردیلر. شو سببدن ایسکی تورکچه تیلی کوک تورکچه و اویغورچهدن عبارت بولگن. کوک تورکلر بیرینچی بار تورک دولتینی تشکیل ایتیب و بوتون تورک ملتیگه تورک آتینی بیریش شرفیگه ایریشگنلر. کوک تورک دولتی ییقیلیشیدن سونگ تورکلر هر یانگه ایریلیب کیتیب باشقه-باشقه دولتلر قورسهلر هم تورک کلمهسینی اوز ناملریدن آلیب تشلمهگنلر. بونی اویغور تورکلری، تورکمن تورکلری، اوزبیک تورکلری، آقچای تورکلری مثالیده کوریش ممکن.
تورک ملتی قولهگن الفبالر:
تورکلر ییر کرهسیده ایری-ایری یورتلرده استقامت ایتگنلیکلری سبب تورلی الفبالرنی قولهگنلر. تورکلر هم اوزلرینینگ الفبالرینی اختراع قیلیب قولهگنلیکلری تاریخده معلوم. بو هم بیزنینگ ملتیمیزنینگ اوزاق و بای تاریخی مدنیت ایگهسی بولگهنیمیزنینگ دلیلی دیر. بوتون تورک ملتینینگ قدیمی ادبیاتی نمونهلری اوز الفباسیده یازیلگن.
تاریخ منبعلریگه کوره، کوک تورکلر چاغیده بوتون تورک اولوسی بیر قاآننینگ اطرافیده ایدیلر. دینی، تیلی و الفباسی بیر بولیب بیرلیک موجود ایدی. بیراق کوک تورک دولتیدن سونگره اویغور تورکلری چاغیده ایریلیش باشلندی.
اویغور دولتی دولت آتینی اوزگرتیریب اویغور آتینی بیردی تیلی و یازووی هم اوزگردی. اوشندن سونگره تورکلرنینگ دنیانینگ هر تامانیگه کیتیب ییرلهشیشی باشلندی و ایریم حدودلرده ایریم الفبالرنی قولهدیلر.
سلجوقلی تورکلر هم تورکلر ارا الفبا بیرلیگینی تأمینلشگه اورینگنلر. اسلامی-تورک یازووی آتی بیلن تورکلر آرهسیده یازو بیرلیگینی سقلهگنلر. سلجوقلی تورکلردن سونگ غرب و شرق تورکلری و باشقه بوتون تورکلر، اسلامی – تورک الفباسینی قولهگنلر.
بوگون دنیا تورکلری تیل و دین بیرلیگیگه ایگهلر فقط الفبا بیرلیگیگه ایگه ایمسلر. تورک اولوسی بوگونگچه اورهون، اویغور، عرب، سغد، کیریل، لاتین، مانی، براهمی، سوریانی، رومی و سلاف کبی الفبالرده یازگنلیکلری تاریخده معلوم.
نېگه تورکی دولتلر حاضرگچه یگانه بیر الفباگه اېگه اېمس؟
دنیا بویلب تورکی دولتلرنینگ تیللری بیر-بیریگه جوده یقین بولسه-ده، اولر اورتهسیده یگانه بیر الفبا یوقلیگیگه سیاسی قرارلر و تاریخی تفاوتلر بارلیگی دیب ایتیلهدی.
بوندن ایلگری، تورکی دولتلر تشکیلاتی تامانیدن تشکیل اېتیلگن تورک دنیاسی اکادمیه کمیتهسی، ۳۴ حرف دن عبارت اورتاق تورک الفباسینی قبول قیلدی. تورک دنیاسی عالملری تامانیدن قبول قیلینگن بو الفبا، تورک خلقلری اۉرتهسیده اۉز ارا توشونیش و همکارلیکّه یاردم بیرهدی شونینگدیک بو الفبا، تورک عالملری تامانیدن ۱۹۹۱-ییلده ایلکبار تکلیف قیلینگن لاتین الفباسی اساسیده تیارلنگنی ایتیلگن.
بیلیم یورتی استادی دوکتور عزیزالله ارال شوندهی دییدی: «علمی نقطهنظردن قرهلگنده، تورک دولتلرنینگ حاضرگچه یگانه بیرالفباگه اېگه بولمهگنلیگینینگ سببینی فقط سیاسی بیرلیک یاکی اوزارا کېلیشونینگ یوقلیگی بیلن ایضاحلب بولمهیدی. بو مسئله سوسیالینگویستیک، تاریخ، سیاست و مدنیتنینگ قؤشیلگن نقطهسیده تورگن مرکب حادثهدیر.»
ارال جنابلرینینگ فکریچه، تورکی دولتلر عالملری بوتوغریده بیر نظرگه ایمس، اورتاق الفبا تورکی خلقلر اورتهسیده جملهدن متنلرنی اوقیشنی آسانلشتیریش، علمی و مدنی همکارلیکنی کوچهیتیریش و ترجمه گه بولگن احتیاجنی کمهیتیریش گه آلیب کیلهدی.
اونینگ کوپهیتیریشیچه: «تورکی دولتلرعالملریده هم بو مسئله بؤییچه یگانه نظر موجود اېمس، اما اولر آرهسیده اوچته اساسی یاندهشو کؤزگه تشلنهدی: بیرینچی نظر- اؤرتاق الفبا تورکی بیرلیکنینگ طبیعی عاملی؛ ایککینچی نظر- اؤرتاق الفبا یرهتیش ممکن، اما اؤرتاق الفبا تیزیمینی مجبوری قیلیش توغری بولمهیدی؛ اوچینچی نظر- الفبا ملی هویتنینگ بیر قسمی؛ ترکیه، آذربایجان، قزاقستان و اؤزبېکستاندهگی کؤپلب تیلشناسلر و تاریخچیلر تورکی تیللر اوچون امکان قدر یقین الفبا بؤلیشینی قؤللب-قوتلهیدیلر. اولرنینگ فکریچه، اؤرتاق الفبا تورکی خلقلر اؤرتهسیده متنلرنی اؤقیشنی آسانلشتیرهدی؛ علمی و مدنی همکارلیکنی کوچهیتیرهدی؛ ترجمهگه بولگن احتیاجنی کمهیتیرهدی و تورک ملتلری اورتهسیدهگی معلومات میدانینی شکللنتیرهدی.»
تورکی دولتلرنینگ بیر خاندانگه منسوبلیگی
تورکی دولتلر تیل جهتیدن در واقع بیر خاندانگه منسوب، بو مملکتلرنینگ هر بیری دولت، مدنیت و کیملیگی مستقل بولسه-ده بیراق تیل و تاریخ نقطهی نظردن بیر-بیریگه باغلیق دیر. ارالجنابلرینینگ ایتیشیچه، برچه تورک تیللری بیر خاندانگه منسوب بولسه هم، اولرنینگ تاوش تیزیمی بیر خیل اېمس. شونینگ اوچون همه تورک تیللری اوچون مطلق بیرالفبا توزیش نظری جهتیدن هم آسان اېمس. چونکی اوزاق ییللر دوامیده اولرنینگ باسیب اؤتگن تاریخی یوللری بیر خیل بولمهگن. تورک خلقلری بیر زمانلر اورخون و اویغور یازووینی قؤلهگن بولسهلر، اسلامدن کیین کوپچیلیگی عرب الفباسیگه اوتدی. ۱۹-۲۰ عصرلرده ایسه اوزگهلر تأثیری آستیده قالگن خلقلر، اولیگه لاتین سونگره کریل الفباسینی قبول قیلیشگه مجبور بولدیلر. ساویت اتفاقی پرچهلنیب اېرکینلیککه اېریشگن اؤزبېکستان، تورکمنستان و آزربایجان لاتین الفباسیگه اوتدی؛ قزاقستان اېسه لاتینگه اؤتیش جریانینی باشلادی، اما تولیق یکونلمهگن. قیرغیزستان هلی هم کیریلدن فایدهلنماقده. روسیه ترکیبیدهگی تاتارستان کیریل، ختای حدودیدهگی اویغورلر اېسه عرب الفباسیدهگی یازونی قوللب کیلهدی. شونینگ اوچون هر بیر تورک جمعیتی اوز سیاسی و مدنی شرایطیده شکللنگن.
اوتگن عصرده تورک الفبالرینینگ بیر-بیریدن اوزاقلاشیشیده حل قیلوچی عامل ساویت دوری بولگن. بوندن کوزلنگن مقصد فقط یازو اصلاحاتی اېمس، بلکه تورک خلقلرینینگ تورکیه بیلن مدنی علاقهلرینی چېکلش، اؤرتاق تورکی ادبی فضانی پرچهلش بولگن. کؤپلب تیلشناسلر بو سیاستنی تورک دنیاسینی یازو آرقهلی بیر-بیریدن اوزاقلشتیریش دېب بهالشهدی.
سؤنگی اؤن ییللیکلرده تورک دولتلری اورتاسیده اؤرتاق الفبا مسئلهسی قیتهدن کون ترتیبیده پیدا بولدی. خصوصن «تورک دولتلری تشکیلاتی» دایرهسیده لاتین یازووی اساسیده اؤرتاق تورک الفباسی لایحهلری محاکمه قیلینماقده. بیراق علمی نقطه نظردن قرهلگنده، بوندن مقصد برچه تورک خلقلرینی یگانه بیر الفباگه اوتکزیشدن کوره، کوپراق اولر اورتهسیده اوقیشنی آسانلشتیریش، مدنی و علمی المشونی کوچهیتیریش حسابلنهدی.
تورکی خلقلر اوچون اورتاق الفبا فایدهلی، لیکن او بیر سیاسی شعار اېمس، بلکه اوزاق مدتلی علمی و مدنی یقینلشو نتیجهسیده شکللنیشی ممکن. شونینگ اوچون تورکولوگلر اورتهسیدهگی – «اؤرتاق الفبا کېرهکمی؟» دیگن سوالیدن کوره، «اؤرتاق الفبا قندهی شکلده بؤلیشی کېرهک؟» دیگن سوال کؤپراق اساسی بحث بولیب کیلماقده.
تورک تیلی عایلهسی، اورته آسیا دن یقین شرق و حتا اروپا بیر قسمینی قمرهب آلهدی. تورک دولتلری تشکیلاتی تامانیدن تشکیل اېتیلگن تورک دنیاسی اکادمیه کمیتهسی، میلادی ۲۰۲۴ ییل، سپتمبر آییده ۳۴ حرف دن عبارت اورتاق تورک الفباسینی قبول قیلگن بولسه-ده، حاضرگچه بو الفبا رسمی طرزده ایشگه توشیریلمهگن.
