ییللر دوامیده کاپیسا دهقان‌لری ایکین ایکیش وقتینی اوز تجربه‌لریگه اساسلنیب بیلگی‌لب کیلگنلر. میزان، عقرب و قوس آی‌لری ایریم ایکین‌لرنی ایکیش اوچون، جوزا و سرطان ایسه یازگی ایکین‌لر اوچون مولجللنگن آی‌لر حسابلنگن. اما بوگون اوشبو قدیمی تقویم‌نینگ ایریم قاعده‌لری ینگی سوال گه دوچ کیلماقده؛ یاغینگرچیلیک کمه‌یب یا کی ترتیب‌سیز بولیب قالسه، قیش فصلی‌ده قار کمه‌یسه و ایسیق‌لیک کوچه‌یسه، ییللر دوامیده دهقانچیلیک اوچون اساس بولیب کیلگن اوشه تقویم حلی هم دهقان‌لر اوچون ایشانچلی قوللنمه بوله آله‌دیمی؟
کاپیساده، دهقان‌لرنینگ بونگه جوابی بیر خیل ایمس. ایریم‌لری ایکین ایکیش‌نینگ اساسی مدتی حلی جدی اوزگرمه‌گنینی، بیراق یامغیر وقتیده یاغمسه یا کی سوو ییتیشمسه، ایکیش ایشلرینی بیر نیچه کونگه حتا ایکی هفته گه آرتگه قوییشگه مجبور بولیش‌لرینی ایته‌دیلر. باشقه‌لر ایسه یاغینگرچیلیک‌نینگ کمه‌یشی، سوو تنقیص‌لیگی و حرارت‌نینگ کوتریلیشی کیره‌ک دییدی. بو عامللر بعضاً نه‌فقط ایکین ایکیش وقتیگه، بلکی حاصل مقداریگه هم تأثیر کورسته‌دی.
ایکین ایکیش وقتینی اوزگرتیریش زراعت‌نینگ اقلیم اوزگریشیگه ماسلشوو واسطه‌لریدن بیری بولیشی ممکن. بیراق بو اوزگریش محلی شرایط، سوو، توپراق، ایکین توری همده هواشناسلیک و اقلیم معلومات‌لر گه اساسلنگن حالده عملگه آشیریلیشی کیره‌ک.
اگر یامغیر وقتیده یاغمسه، ایکین ایکیش‌نی آرتگه قویه‌میز
کاپیسا قیشلاق‌لریده ایکین ایکیش وقتینی بیلگی‌لش حقیده‌گی قرارلر هنوزگچه کتته درجه‌ده عایله‌وی تجربه گه باغلیق. اوشبو ولایت دهقان‌لریدن بیری فیصل‌نینگ ایتیشیچه، او و باشقه دهقان‌لر ایکین ایکیش وقتینی بیلگی‌لشده همان اوتگن ییللرده‌گی تجربه و هر بیر ایکین اوچون ماس کیله‌دیگن موسومگه اعتبار بیریشه‌دی. بیراق شو بیلن بیرگه، آب-هوا اوزگریش‌لرنی هم سیزه‌دیلر. «اوللری یاغینگرچیلیک کوپ ایدی، اما حاضر کمه‌یگن. سوو بولمسه، یخشی حاصل آلالمه‌یمیز.»، دییدی او.
اونینگ ایتیشیچه، هوشمند تلفون‌لر هم دهقان‌لرنینگ ینگی واسطه‌لریدن بیریگه ایلنگن. اولر یاغینگرچیلیک احتمالی بار-یوق‌لیگینی بیلیش اوچون آب-هوا پیش‌بینلیک‌لرینی تیکشیره‌دیلر و شونگه قره‌ب ایکین ایکیش وقتینی بیلگی‌لش حقیده قرار قبول قیله‌دیلر. بو اوزگریش کیچیکدیک کورینیشی ممکن، اما او دهقان‌لرنینگ قرار قبول قیلیش اصولیده‌گی مهم اوزگریش‌دن دلالت بیره‌دی.
کاپیسا ولایتی نجراب تومنیدن بولگن دهقان فرهاد محمدی گه کوره، منطقه‌ده بوغدای، مکه‌جواری، لوبیا، ارپه و کچالو ایکیش وقتی حلی هم اولگیدن توب‌دن فرق قیلمه‌یدی. بیراق او سونگی ییللرده یاغینگرچیلیک و قارنینگ کمه‌یشینی سیزیلرلی اوزگریش‌لردن بیری دیب بیله‌دی. محمدی‌نینگ ایتیشیچه، اوللری قیش فصلی‌ده قار و یاغینگرچیلیک کوپراق بولگن، اما سونگی ییللرده یاغینگرچیلیک‌نینگ کمه‌یشی ایریم ییللرنینگ سوو تنقیص‌لیگیگه دوچ کیلیشیگه و حاصل‌نینگ بیر قسمی ضرر کوریشیگه سبب بولگن. اونینگ فکریچه، بعضی‌ده یامغیر کیچ یاغیشی هم حاصل کمه‌یشیگه باعث بوله‌دی. او شونده‌ی دییدی: «ییرلر ایکیش گه تیار بولسه هم یامغیر وقتیده یاغمسه، ایکین‌لر آرتگه قوییله‌دی.»
بو تجربه، کاپیساده‌گی ینه بیر دهقان رضاخان‌نینگ سوزلریده هم عکس ایته‌دی. اونینگ ایتیشیچه، اگر یاغینگرچیلیک کیچیکسه، دهقان‌لر اینیقسه للمی ییرلرده ایکیش اوچون نملیک بولیشینی کوته‌دیلر.
بو دهقان‌لر اوچون اقلیم اوزگریشی ایکین ایکیش تقویمی‌نینگ بوتونلی اوزگریشینی انگلتمه‌یدی. عکسینچه، او اوللری ایکیش تقویمینی بیلگی‌لب بیرگن شرایط‌لرنینگ بی‌قرارلشووی کورینیشیده نمایان بوله‌دی.
کاپیساده‌گی ینه بیر دهقان داوودخان، بو ماسلشوونینگ محدودیت‌لری حقیده معلومات بیره‌دی. او عادت‌ده بوغداینی میزان آیی‌ده، بعضاً ایسه عقرب آیی‌نینگ اونینچی یا کی اون بیشینچی کونیگچه ایکه‌دی و اونی ییغیب آلگچ، مکه‌جواری ایکه‌دی. بیراق اونینگ ایتیشیچه، هوانینگ ساووق‌لیگی، یاغینگرچیلیک و ییر شرایطی ایکینچیلیک ایشلرینی هر دایم هم انیق بیر سنه‌ده عملگه آشیریشگه امکان بیرمه‌یدی. او شونده‌ی دییدی: «اگر یاغینگرچیلیک بیرآز کیچراق یا کی ایرته‌راق کیلسه، عادت‌ده آدملر ایکین ایکیش وقتینی تخمیناً ۱۰ کوندن ۱۵ کونگچه اوزگرتیره آله‌دی. اما ایکیش وقتینی بیر آی، بیر یریم آی یا کی ایکی آی گه کیچیکتیره آلمه‌یمیز.»
عنعنوی تقویم؛ ارزشلی اما ایندی یالغیز اوزی ییترلی ایمس
اقلیم شناس عبدالبصیر ترابی، عنعنوی ایکین ایکیش تقویم‌لری بیر نیچه نسل تجربه‌سی همده یاغینگرچیلیک، حرارت و فصل‌لرنی محلی شرایط‌ده بیلیشگه اساسلنگنینی ایته‌دی. اما اونینگ فکریچه، اقلیم اوزگریشی یاغینگرچیلیک‌نینگ باشلنیش وقتی، اوسیش موسمی‌نینگ دوامی‌لیگی، حرارت، قورغاقچیلیک و ایسیق تولقین‌لری‌نینگ یوز بیریش وقتینی اوزگرتیریش ممکن. او شونده‌ی دییدی: «اوتمیشده ایکین ایکیش اوچون قوله‌ی بولگن سنه بوگون هر دایم هم اینگ یخشی وقت بولمسلیگی ممکن.»
شو بیلن بیرگه، ترابی دهقان‌لرنینگ تجربه‌سیدن واز کیچیش ییچیم ایمس‌لیگینی ایته‌دی؛ عکسینچه، محلی تجربه‌نی ینگی معلومات‌لر بیلن اویغون‌لشتیریش کیره‌ک. اونینگ ایتیشیچه، ایکین ایکیش وقتی حقیده قرار قبول قیلیشده یاغینگرچیلیک مقداری و وقتی، هوا و توپراق حرارتی، توپراق نملیگی، یاغینگرچیلیک و حرارت پیش‌بینلیگی، ساووق اوریش خوفی، کوچلی ایسیق، موجود سوو مقداری، ایکین توری، اوروغ توری و محلی شرایط‌لر حساب گه آلینیشی لازم.
ایکیش اوچون خبر بولیش؛ آب-هوا پیش‌بینلیگی دهقان اوچون نیمه‌نی انگلته‌دی؟
اوشبو حسابات‌ده‌گی مهم جهت‌لردن بیری – آب-هوانی پیش‌بینلیک قیلیش بیلن موسمی اقلیم‌نی پیش‌بینلیک قیلیش اورته‌سیده‌گی فرق دیر. آب-هوانی پیش‌بینلیک قیلیش یقین کون‌لر و هفته‌لر اوچون قوللنیله‌دی؛ مثلاً، کیلگوسی بیر نیچه کون ایچیده یامغیر یاغه‌دیمی یا کی حرات کوتریله‌دیمی، دیگن سواللر گه جواب بیره‌دی.
فصل‌نی پیش‌بینلیک قیلیش ایسه عمومی‌راق الگولر گه اعتبار قره‌ته‌دی؛ مثلاً، بیرار موسم عادت‌ده‌گی قوروق‌راق یا کی ایسیق‌راق بولیش احتمالی بارمی، ترابی‌نینگ فکریچه، فصل‌نی پیش‌بینلیک قیلیش دهقان گه «معلوم بیر کونده البته یامغیر یاغه‌دی» دیب ایته آلمه‌یدی. بلکی بو موسم دوامیده یوز بیریشی ممکن بولگن عمومی آب-هوا شرایط‌لری احتمالی حقیده معلومات بیره‌دی. بو فرق ایکینچیلیک اوچون جوده مهم.
شو بیلن بیرگه، جهان هواشناسلیک تشکیلاتی (WMO)نینگ تأکیدلشیچه، هواشناسلیک و اقلیمی خذمت‌لر دهقان‌لر گه ایکیش و حاصلنی ییغیب آلیش وقتینی بیلگی‌لش، سوو و کودلردن فایده‌لنیشنی باشقریش، شونینگدیک، آفت‌لر و کسللیک‌لر گه قرشی کوره‌شیش کبی قرارلرنی قبول قیلیشده یاردم بیریشی ممکن. تشکیلات قیسقه مدتلی آب-هوانی پیش‌بینلیک قیلیشدن تارتیب فصل‌نی پیش‌بینلیک قیلیشگچه بولگن معلومات‌لرنی دله‌نینگ حقیقی حالتی بیلن بیرلشتیریش مهم‌لیگینی تأکیدله‌یدی. شونده علمی معلومات‌لر دهقان اوچون عملی توصیه گه ایلنیشی ممکن.
شونده‌ی قیلیب، آب-هوانی پیش‌بینلیک قیلیش دهقان‌نینگ اورنیگه قرار قبول قیلیشی کیره‌ک ایمس؛ عکسینچه، او قرار قبول قیلیشده‌گی خوف‌نی کمه‌یتیریشگه خذمت قیله‌دیگن واسطه بولیشی کیره‌ک.
ییر قچان ایکین ایکیشگه حقیقتن هم تیار بوله‌دی؟
وحیدالله موسومی، زراعت متخصصی، تورلی ایکین‌لرنی ایکیش وقتی اطراف-محیط عامللری و اوروغ‌نینگ خصوصیت‌لریگه باغلیق ایکنینی ایته‌دی. اونینگ سوزلریگه کوره، توپراق حرارتی و نملیگی اوروغ‌نینگ اونیب چیقیشی همده اوسیملیک‌نینگ دستلبکی اوسیشی اوچون مهم عامللردن دیر. او شونده‌ی دییدی: «ییر ایکیشگه توپراق‌ده نملیک ییترلی بولگنده و حرارت اوروغ‌نینگ توپراق‌ده اوسیب، اونیب چیقیشی اوچون قولی بولگنده تیار حسابلنه‌دی.»
بو مسئله للمی ییرلر اوچون ینه‌ده مهم‌راق دیر؛ چونکی للمی دهقانچیلیک یاغینگرچیلیک و توپراق نملیگیگه کوچلی درجه‌ده باغلیق. موسوی شونینگدیک، کاپیسا ولایتیده‌گی بلندلیک‌لر فرقیگه هم اعتبار قره‌ته‌دی. بلندراق حدودلر عادت‌ده ساووق‌راق بوله‌دی و او ییرلرده ایکین ایکیش وقتی پست‌تیکیسلیک و ایلیق‌راق حدودلردن فرق قیلیشی ممکن.
شونینگ اوچون، حتا بیر ولایت‌نینگ اوزی‌ده هم برچه ییرلر اوچون بیته انیق ایکیش سنه‌سینی بیلگی‌لب بولمه‌یدی. ایکین توری، بلندلیک، توپراق، نملیک، حرارت و سوو – بولرنینگ برچه‌سی حقیقی ایکین ایکیش تقویمی‌نینگ بیر قسمی دیر.
اقلیم علمی نیمه دییدی؛
کاپیساده‌گی بو تجربه‌لر خلق‌ارا تشکیلات‌لرنینگ یانده‌شوولری بیلن هم اویغون کیله‌دی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ آزیق-آوقت و ایکینچیلیک دستوری، اقلیم گه ماسلشیش اوچون ایکین ایکیش تقویمی موسمیده‌گی اوقوو دستوری‌ده ایکین ایکیش تقویم‌لرینی یاغینگرچیلیک معلومات‌لری، اوسیملیک‌لرنینگ اوسیشی و فنولوژی حقیده‌گی معلومات‌لر همده اقلیم‌نی پیش‌بینلیک قیلیشدن فایده‌لنیش آرقه‌لی ینه‌ده انیق‌راق قیلیش ممکن‌لیگینی تأکیدله‌یدی. اوشبو تشکیلات شونینگدیک، ایکین ایکیش تقویمینی ریجه‌لشتیریشده موسمی و قیسقه مدتلی اقلیم‌نی پیش‌بینلیک قیلیشنی بیرلشتیریش مهم‌لیگینی قید ایته‌دی.
فائو شونینگدیک، ایکین ایکیش تقویمینی تورلی اقلیم شرایط‌لریگه ماس حدودلر اوچون ایکیش و حاصلنی ییغیب آلیش وقتی همده تیگیشلی ایکینچیلیک اصوللری حقیده معلومات بیروچی واسطه صفتیده کوره‌دی.
اما ایکیش وقتینی اوزگرتیریش‌نینگ اوزی ییترلی ایمس
متخصص‌لرنینگ تأکیدلشیچه، اگر اساسی معما سوو تنقیص‌لیگی، حرارت‌نینگ آشیشی، آفت‌لر، توپراق بوزیلیشی یا کی حاصل کمه‌یشی بولسه، فقط ایکیش سنه‌سینی اوزگرتیریش برچه معمالرنی حل قیله آلمه‌یدی.
IPCC ایکیش و حاصلنی ییغیب آلیش وقتینی اوزگرتیریش‌نی زراعت‌ده اقلیم گه ماسلشیش چاره‌لریدن بیری دیب بیله‌دی. بیراق او بونی ینگی نوع‌لردن فایده‌لنیش، سووغاریش و سوونی باشقریش همده ماس ایکین‌لرنی تنلش کبی چاره‌لر بیلن بیرقطارده کورسته‌دی. اوشبو تشکیلات شونینگدیک، یوقاری درجه‌ده‌گی ایسیش شرایطی‌ده فقط ایکیش وقتینی و نوع‌لرنی اوزگرتیریش یوزه گه کیلیشی ممکن بولگن برچه ضررلرنینگ اورنینی باسه آلمسلیگیدن آگاه‌لنتیره‌دی.
