هرات ییللر دوامیده ۱۲۰ کونلیک شماللر و چنگ-توزانلر یوز بیریشی گواهی بولیب کیلگن، بو شماللر سیستان حوزهسی و افغانستان غربینینگ طبیعی اقلیم حادثهلریدن بیری بولیب، بهارنینگ آخریدن یاز و کوزنینگ باشلریگچه اوشبو منطقهده ایسهدی. اما معما فقط شمالنینگ اوزیده ایمس، ییر قوریب، ییر آستی سوولری سطحی پسهیگنده و اوسیملیک قاپلمی یوقالگنده، دریالرنینگ سووی کمهیشی و تشلب کیتیلگن ییرلر کوپراق چنگ-توزان آستیده قالهدی. بیر وقتلر شونچه کی اقلیم حادثهسی بولگن اوشه شمال ایندیلیکده توپراقنی کوتریب، چنگ-توزاننی بیر جایدن باشقه جایگه آلیب اوتیووچی واسطه گه ایلنهدی.
سستان حوزهسی بوییچه آلیب باریلگن علمی تدقیقاتلر شونی کورستهدی کی، «لوار» یا کی ۲۰ کونلیک شمال دیب اتلهدیگن شمال می آیینینگ اورتهلریدن سپتمبر آیینینگ اورتهلریگچه جوده فعال بولهدی. اوشبو شمال افغانستان شمالیدهگی تاغلی حدودلر بیلن افغانستاننینگ جنوبی و غربی قسمی همده ایران شرقیدهگی ایسیق و قوروق حدودلر اورتهسیدهگی باسیم فرقی بیلن یوزه گه کیلهدی. حدودنینگ توپوگرافی ایسه اونینگ تیزلیگینی ینهده آشیرهدی.
زابل بیکتیده ۴۱ ییل دوامیده آلیب باریلگن تدقیقاتده اوشبو دورنینگ اورتچه دوامیلیگی تخمیناً ۱۳۵ کون ایکنی، بیراق ییللر کیسیمیده سیزیلرلی اوزگریشلر کوزهتیلیشی انیقلنگن. شوندهی ایکن، بوگونگی سوال فقط شمال نیچه کون ایسیشی بیلن چیکلنمهیدی؛ اساسی سوال – ییر اوشبو شمال تأثیریگه قنچهلیک ضعیف بولیب قالگن؟
جوابنی قوریب قالگن ییرلر، ضررلنگن باغلر، کوچمه قُوملر همده هرات اهالیسی کوزلری و اوپکهسیده کوریش ممکن. کوچلی شمال، قوروقچیلیک، اوسیملیک قاپلمینینگ یوقلیگی و حمایهسیز ییرلر بیرلشگنده، چنگ-توزانلرنینگ یوزه گه کیلیشی اوچون قولی شرایط یرهتیلهدی.
سیستان حوزهسی بوییچه آلیب باریلگن تدقیقاتلر یاغینگرچیلیکنینگ کمهیشی، قورغاقچیلیکنینگ کوچهیشی و اوسیملیک قاپلمینینگ قیسقریشی چنگ-توزان آشیشی بیلن بداغلیقلیگینی کورستهدی. قوریب قالگن هامون کوللری ایسه منطقهدهگی چنگ-توزانلرنینگ مهم منبعلریدن بیریگه ایلنگن. سیستاندهگی ۲۳ ییللیک معلوماتلر اساسیده آلیب باریلگن تدقیقات هم چنگ-توزانلرنینگ اینگ یوقاری فعالیتی جون، جولای و آگست آیلریده کوزهتیلیشی، شمال-توزان، یاغینگرچیلیک و اوسیملیک ایسه اونینگ کوچهیشیگه تأثیر قیلوچی مهم عامللر ایکنی انیقلنگن. یعنی مسئله فقط هوا شناسلیک گه باغلیق ایمس؛ ییرنینگ حالتی هم چنگ-توزانلرنینگ کوچهیشیده مهم رول اوینهیدی. بو حالت افغانستان غربی اوچون اهمیت گه ایگه، چونکی هرات عینن شو اقلیمی تیزیمگه یقین حدود ده جایلشگن. کیتمه-کیت قورغاقچیلیکلر، سوو منبعلرینینگ کمهیشی و اوسیملیک قاپلمینینگ ییمریلیشی ییرلرنینگ چنگ-توزانلر گه نسبتن ضعیفلیگینی ینهده آشیریشی ممکن.
هرات تومنلریده بو اوزگریشلرنی فقط اقلیمی گرافیکلرده کوریش ممکن ایمس؛ دهقان اولرنی اوز دلهسیده بیواسطه حس قیلهدی.
زیارتجاه قیشلاغی دهقانلردن بیری فریدوننینگ ایتیشیچه، کوچلی شماللر سوو تنقیصلیگی بیلن بیرگه ایکینچیلیک ییرلرینی جدی قیینچیلیک گه دچار قیلگن. او شوندهی دییدی: «حاضر ایسهیاتگن بو شماللر ایکینچیلیک گه جوده کتته ضرر ییتکزهدی. سوو جوده کم؛ بوگون ییرگه سوو بیرسنگ، ایرته گه ینه قوریب قالهدی. شماللر ییرلرنی تیزده قوریتیب، سووسیز قالدیرهدی و توپراقنی بوزهدی. بو ییل ۱۲۰ کونلیک شماللر کوچلی ایسیق بیلن بیرگه کیلدی و حاصللریمیزگه ضرر ییتکزدی؛ اینیقسه اوزوملر گه جدی ضرر ییتدی.»
او حاصلنینگ کیسکین کمهیگنی حقیده هم گپیرهدی: «بو ییل اوتگن ییل گه نسبتن حاصلنینگ ۸۰ فایزی بوتونلی نابود بولدی و فقط دلهلریمیزنینگ ۲۰ فایزدن فایدهلنه آلدیک. اولگی ییللرده ایکینچیلیک آفتلری حاصلنینگ ۲۰-۳۰ فایزی گه ضرر ییتکزگن بولسه حاضر بو کورستکیچ ۴۰ فایزدن هم آشگن.»
بو رقملر بیر دهقاننینگ حکایهسی گه اساسلنگن بولیب، اولرنی علمی و رسمی معلومات گه ایلنتیریش اوچون زراعت ادارهسی همده تدقیقات منبعلری تامانیدن مستقل تیکشیرودن اوتکزیش طلب ایتیلهدی. شونگه قرهمی، اوشبو محلی حکایهنینگ اوزییاق شمال و قورغاقچیلیک باسیمی فقط گرافیکلرده عکس ایتیب قالمهی، عایلهلرنینگ تیریکچیلیگی گه بیواسطه تأثیر قیلهیاتگنینی کورستهدی.
فریدون ساغلیق عاقبتلری حقیده هم گپیرهدی: «بو چنگ-توزان کوتریلگنده کوپلب کسللیکلرنی کیلتیریب چیقرهدی. تاماق آغریغی، قوروق یوتل و اوپکه کسللیکلری تاپیلهدی. چونکی چنگ هواده معلق تورهدی، آدملرنینگ اکثریتیده ایسه نقاب ساتیب آلیش امکانیتی اونی تقیش مدنیتی یوق.»
اونینگ ایتیشیچه، طبیات مرکزلرینینگ اوزاقلیگی قیشلاق عایلهلرینینگ دوالنیش امکانیتلرینی ینهده قیینلشتیرهدی.
غوریان تومنیده ایسه معما باشقه کورینیش گه ایگه. بو ییرده شمال نهفقط توپراقدهگی نملیکنی یوقاتهدی؛ بلکی بعضاً قُومنی هم اوزی بیلن کوچیرهدی، غوریاننینگ کیان قیشلاغی اهالیسی وکیلی طاها کیهانی شوندهی دییدی: «۱۲۰ کونلیک شماللر بو منطقهده اونلب ییللردن بیری بار. یوقاری یولدن، اسلامقلعه یولیدن باشلب، دریانینگ شمالی و جنوبی تامانلریده آدملر همده اولگی حکومتلر شمال و قوملرنینگ کوچیشیگه توسقینلیک قیلیش اوچون درختلر ایکیشگن.»
او، اوتگن ییللردهگی تجربهسینی هم ایسلهیدی: «اوللری شمال شو قدر کوچلی بولردیکی، بیش ییل اول دیوارلر تورت متر گچه توپراق و قُوم آستیده قالردی. عینن شو درختزار حمایه بیلباغلری توپراق و چنگ کوتریلیشینی کمهیتیرگن.»
کیهانینینگ حکایهسیده مهم بیر جهت بار: اوسیملیک قاپلمی شمال بوزیلیشی گه قرشی طبیعی قلقان وظیفهسینی بجریشی ممکن. اما بوتهزارلر یوق قیلینگنده، بو قلقان هم یوقالهدی. او شوندهی دییدی: «سونگی ییللرنینگ اوزیده ایریم بیلیمسیز کیشیلر اورمانلرده چوچقه (تونگیز) کبی یاوایی حیوانلر یشیرینیب ایکین میدانلریگه ضرر ییتکزماقده دیگن بهانه بیلن درختلر و بوتهلرنی قوریتیب، حیوانلر قاچیب کیتیشی اوچون اولرنی کیسیب، یاقیب یوباریشدی. بو فاجعهلی ایش دیر.»
کیهانی اوسیملیک قاپلمینی اسرهش خلق و مسئول تشکیلاتلرنینگ عمومی وظیفهسیگه ایلنیشی کیرهکلیگینی تأکیدلهیدی. او شمال و چنگ-توزانلرنینگ میوهلی باغلر گه ییتکزهیاتگن ضرری حقیده هم گپیرهدی: میوهلی درختلر کوچلی شمالدن ضرر کورهدی، حتا بیر نیچه ییللیک درختلر هم ایلدیزی بیلن سوغوریلیب کیتهدی. چنگ-توزانلر ییتیب کیلهدیگن کونلر حقیده ایسه:
چنگ-توزان هواده نیمه قیلهدی؟
آدملر «چنگ-توزان» حقیده گپیرگنده، اصلیده هواده معلق بولگن تورلی ضررچهلر مجموعینی نظرده توتهدیلر. جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی قُوم و چنگ بورانلری هوا صفتینی یامانلشتیریشی همده نفس آلیش و یورهک-قان تامیر کسللیکلری خوفینینگ آشیشی بیلن باغلیق بولیشی ممکنلیگینی ایتهدیلر. اینیقسه میده ضررچهلر، خصوصاً PM2.۵، اوپکهنینگ چقور قسملریگه کیریب باریشی ممکن. تشکیلات PM10 و PM2.۵، ضررچهلریگه قیسقه یا کی اوزاق مدت تأثیرلنیش نفس آلیش تیزیمی همده یورهک-قان تامیر تیزیمی گه سلبی تأثیر کورسهتیشی ممکنلیگینی قید ایتهدی.
دیمک، چنگ-توزان همه اوچون بیر خیل تأثیر کورستمهیدی. بالهلر، کیکسهلر همده نفس آلیش یا کی یورهک-قان تامیر کسللیکلری بولگن انسانلر هوا افلاسلنیشیگه نسبتن کوپراق ضعیف دیر.
هراتده کوز کسللیکلری بوییچه شفاکار عبدالناصر آخندزاده، چنگ-توزان، هوادهگی معلق مادهلر و اوسیملیک گرده کوز حساسیتلرینی قوزغهتیشی یا کی کوچهیتیریشی ممکنلیگینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «چنگنینگ اوزی شمالنینگ کوچی بیلن بیرگه، شونینگدیک، هواده ترقلهدیگن معلق کیمیاوی مادهلر و اوسیملیک گلچنگلری حساسیت همده کوزده سیزوچنلیک تاپیلیشی یا کی اونینگ کوچهیشینینگ اساسی غوزغهتووچی عامللریدن دیر.»
قیزهریش، قیچیش، اچیشیش و کوزدن یاش آقیشی کینگ ترقهلگن عامللر دیر. او آدملر آرهسیده کینگ ترقهلگن بیر عادتدن آگاهلنتیرهدی: «آدملر آرهسیده قیچیشنی کمهیتیریش اوچون کوزلرینی قوللری بیلن مالش بیریش جوده ناتوغری و خوفلی عادت دیر.»
اونینگ ایتیشیچه، کوزگه چنگ ضررلری و بیگانه جسملرنینگ کیریشی اینیقسه موتر و بایسکل هیدهش پیتیده، جدی خوف گه سبب بولهدی. ۱۲۰ کونلیک شماللر ایسهدیگن کونلرده ایسه آچیق هواده ایشلش و قتناو وقتیده ناانیق همده ماس کوز عینک تقیش جوده مهم.
ایچکی و نفس آلیش کسللیکلری بوییچه متخصص عبدالقدوس حیدریاننینگ ایتیشیچه، چنگ-توزان هوانی افلاسلنتیروچی باشقه منبعلر بیلن بیرگه کیلگنده، قیینچیلیک ینهده جدیلشهدی: او شوندهی دییدی: «قوروق توپراق باشقه افلاسلنتیروچی ضررچهلر بیلن ارهلشیب، انسان تامانیدن نفس آرقهلی قبول قیلینگنده، نفس آلیش تیزیمیدهگی اسارتلر خوفلی درجهده کوچیهدی.»
اونینگ ایتیشیچه، چنگ-توزان ضررلری نفس یوللرینی تأثیرلنتیریب، یوتل، بلغم کوپهیشی، نفس قیسیشی و سیزگیر آدملرده آسم هجوملرینینگ کوچهیشیگه آلیب کیلیشی ممکن. ۱۲۰ کونلیک شماللر چنگ-توزان کوترهدیگن کونلرده، او ماس نقابدن فایدهلنیش ضرورلیگینی ایتهدی.
هرات تجربهسی شونی کورستهدی کی، ییچیم فقط دیوار قوریش یا کی شمال گه توغریدن-توغری قرشی کورهشیشدن عبارت ایمس. ییچیم ییرنینگ اوزیدن باشلنیشی کیرهک. اوسیملیک قاپلمی قنچهلیک ساغلام بولسه، توپراق شمال بوزیلیشی شونچهلیک کم دچار بولهدی. سوو باشقرووی قنچهلیک یخشی بولسه، ییر شونچهلیک کم قوریدی و ضعیف لشهدی.
شو بیلن بیرگه، افغانستان اطراف-محیطنی محافظه قیلیش ادارهسی، سونگی دستورلریده هراتده اوسیملیک قاپلمینی تیکلشگه علیحده اعتبار قرهتیشینی وعده بیرگن. اوشبو اداره، هرات-اسلامقلعه و هرات-تورغندی یوللری بویلب اون مینگلب کوچت ایکیش ایشلری اوسملیک قاپلمینی تیکلش و اقلیم اوزگریشینینگ سلبی تأثیرینی کمهیتیریش مقصدیده عملگه آشیریلهیاتگنینی معلوم قیلگن.
هرات اطراف-محیطنی محافظه قیلیش ادارهسی مسئوللری چوللنیشگه قرشی کورهش دستورینینگ بیر قسمی صفتیده قورغاقچیلیککه چیدهملی جملهدن تاغ و گز کبی تورلرنی ایکیش حقیده گپیرهدی. هرات اطراف-محیطنی محافظه قیلیش ادارهسی جماعتچیلیک بیلن علاقهلر مسولی حامد الهام شوندهی دییدی: «هرات ۱۲۰ کونلیک شماللر یونهلیشیده بیواسطه جایلشگن ولایتلردن بیری دیر. چوللنیشنی جایلش و شماللر کوچینی یومشهتیش بوییچه اساسی استراتیژیمیز قوروق اقلیم گه ماس بوتهلر و اوسیملیک تورلرینی اینیقسه یولغون و سکساول بوتهلرینی ایکیش همده کوپهیتیریشدن عبارت.»
اونینگ ایتیشیچه، هراتنینگ تورلی حدودلریده اوسیملیک قاپلمینی تیکلش دستورلری عملگه آشیریلهدی. اوتگن ییلی چیگرهداش کوهسان و کشک رباطسنگی تومنلریده یوز مینگلب قورغاقچیلیککه چیدهملی بوتهلر ایکیلگن. شونینگدیک، او ایریم کوچت ایکیش لایحهلریده خلقارا تشکیلاتلر بیلن همکارلیک قیلینهیاتگنینی ایتهدی.
بیراق، چنگ-توزانلرنی باشقریش بوییچه جهان تجربهسی مهم بیر جهتنی کورستهدی: کوچت ایکیشنینگ اوزی، اولرنی حمایه قیلیش، برقرار سوغاریش، ماس اوسیملیک تورلرینی تنلش و اهالینینگ اشتراکسیز چوللنیشنی توختته آلمهیدی.
هراتدن آنتالیاگچه؛ کاپ ۳۱ گه «یشیل یول» پیامی
بو ییل، آنتالیاده دنیا مملکتلری وکیللری کاپ ۳۱ دایرهسیده ییغیلر ایکن، هرات دنیانینگ قوروق و اقلیم اوزگریشیگه ضعیف حدودلریدن بیرینینگ آوازی بولیشی ممکن.
هراتنینگ آوازی ۱۲۰ کونلیک شماللرنی توختهتینگ دیگنی ایمس. بو شماللر منطقه طبیعتینینگ بیر قسمی دیر. هراتنینگ خبری شوندن عبارت: ییرنینگ اوشبو شماللر گه چیدهملیگینی آشیریشگه یاردم بیرینگ. افغانستان گه چنگ-توزانلر و اقلیم اوزگریشی عاقبتلریگه قرشی کورهشیش اوچون فقط قیسقه مدتلی لایحهلر ایمس، بلکی ماسلشووگه برقرار سرمایه کیریتیش هم ضرور.
دهقانلر و اهالینینگ کیلتیرگن رقملری همده بیلدیرگن ادعالری اولرنینگ شخصی حکایهلریگه اساسلنگن بولیب، رسمی معلومات حسابلنمهیدی. اوشبو گزارش دهگی علمی معلوماتلر سیستان حدودی بوییچه آلیب باریلگن تدقیقاتلر (زابل بیکتی و ۲۳ ییللیک معلوماتلر)، جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی و جهان هواشناسلیک تشکیلاتینینگ ایضاحلری، شونینگدیک، افغانستان اطراف-محیطنی محافظه قیلیش ادارهسی و هرات اطراف-محیطنی محافظه قیلیش ادارهسینینگ بیاناتلریگه اساسلنگن.
