کیریش
آنه تیلی بیر جمعیتنینگ مدنی و ملی اوزلیگینی بیلگیلاوچی اینگ مهم عنصرلردن بیری بولیب، قدریتلر، عرف-عادتلر و مدنی میراثنی اولاددن اولاد گه ییتکزیشده مهم اورنی بار. افغانستانده تورلی ملتلر اورتهسیدهگی نکاحلر سانی آرتیب بارهیاتگنی سببلی، کوپ ملتلی عایلهلرده آنه تیلینینگ سقلنیشی یا کی ضعیفلشی مسئلهسی تاباره دالضرب موضوع گه ایلنماقده. بعضیلر بوندهی نکاحلرنی تورلی تیللر و مدنیتلرنی یقیندن اورگنیش همده اجتماعی همجهتلیکنی مستحکملش اوچون امکانیت دیب بیلسه، باشقهلر عایلهده و کیلهجک اولاد آرهسیده آنه تیلیدن فایدهلنیش کمهیب کیتیشیدن تشویشده.
افغانستان تورلی و ایتنیک گروهلر جهتیدن کینگ خیلمه-خیللیککه ایگه بولگن مملکت بولیب، یشاوچیلری اینگ کوپ اوزبیکچه، پشتو، فارس-دری، و تورکمن تیللریده گپیرهدی. بوندهی جمعیتده تورموش قوریش مهم اجتماعی حادثهلردن بیری صفتیده حسابلنهدی. بو فرهنگی تعامل، اجتماعی همجمعیتلیک و بعضاً عایلهوی جنجللر گه آلیب کیلهدی. بو گزارشده ملتلر اورتهسیده نکاحنینگ آنه تیلینی سقلش گه کورستهدیگن تأثیری، شونینگدیک اونینگ امکانیتلری و معمالری تورلی قرهشلر اساسیده خالصانه یاریتیلیشیگه حرکت قیلهمیز.
مسئله بیانی
اوشبو گزارشده افغانستاننینگ فاریاب، بلخ، تخار و بدخشان ولایتلریدن ییگیتلر بیلن صحبت قیلینگن. اولرنینگ اکثریتی باشقه ایلدن قیز آلگن و بعضیلری ایسه اوز تیلداشلری بیلن نکاح قیلگن.
اولرنینگ ایریملری تیل و مدنیتلرینی سقلش اوچون تیلداشلریدن قیز آلیشنی تنلهگن بیراق ایریملری اوشبو نکاح اینیقسه بالهلری باشقه تیلده سوزلشیب کیتیش و مدنیتلرینی اونیتیش کبی یامان عاقبتلردن آگاهلنتیرسه-ده، اما بیرقطاری ایسه بالهلری ایکی تیلده سوزلشیش، ایلتلر اورتهسیدهگی کیلیشماوچیلیک و کمسیتیشلر یوقالیشی اوچون بوندهی اویلنیشلرنی یخشی دیب بهالهگن. اما دری-فارس تیلیده سوزلشووچیلردن قیز آلگنلردن بیرقطاری، تورموش اورتاقلری و بالهلری بیلن فارسچه گپلشماقدهلیگینی ایتهدیلر.
نیمه سبب باشقه ایلدن قیز آلیش
اوشبو گزارشده صحبت قیلگن ییگیتلر، بیلیم یورت دوریده بیر-بیرینی سیوگنی، باشقه ایللرنینگ طعاملری، رسم-عنعنهلری و قرینداشلرینی کوپهیتیریش، کمسیتیلیشلرنی یوقاتیش و توشونماوچیلیکلرنی یوق قیلیش مقصدیده باشقه ایلدن قیز آلگن.
فاریاب ولایتی میمنه شهری یشاوچیسی بولگن احمدکیهان شوندهی دییدی: «اوزیم اوزبیک و تورموش اورتاغیم ایسه تاجیک، عایلهده هیچ قچان اوزبیک-تاجیکلیک بولمهگن و ایکی تیلگه گپیرهمیز، بالهلریمیز هم اوزبیک هم تاجیک تیللریگه گپیریشهدی قیسی قیینچیلیک یوق. قرینداشلریمیز باشقه قوملردن خاتین آلگن اولر اورتهسیده هیچ قندهی تبعیض و جنجل یوق. حاضرگی کونده افغانستان اینیقسه فاریابده باشقه قوملردن خاتین آلیش اوتمیشگه نسبتن کوپهیگن. اوزبیکلر – پشتونلردن، پشتونلر – اوزبیکلردن همده تاجیکلر شوندهی بیر-بیریدن خاتین آلیشگن. کوپراق اوقیمیشلی آدملر اورتهسیده تبعیض یوقالگن. باشقه قومدن خاتین آلیش مثبت تامانی شو که تانیش و قرینداشلر سانی کوپلهدی. بعضی جایلرده قوملرنینگ رسم-عنعنهلری و طعاملرینینگ فرقی کوپ اولردن خبر بولهسیز و عنعنهلری بیلن تانیشهسیز، باشقه قومدن خاتین آلیش-تبعیض یوق بولیشیگه سبب بولهدی.»
صلاحالدین هم فاریابدن شوندهی دییدی: «افغانستانده زبان پرستلیک یا که قوم پرستلیک کوپ، اوقیمیشلی بولگنیم اوچون بو توغریده اونچه اعتبار بیرمسدیم. پشتونلردن خاتین آلگن من، پشتو تیلیگه گپیرهدی و اوزیمیز اوزبیک میز، آتهم تاجیک، آنهم اوزبیک. اورتهده جنجل تاپیلسه، قوم و تیل بارهسیده بیر-بیریمیزنی حقارت قیلمهیمیز. بیز باشقهلر اوچون الگو بولگنمیز، اولر بیز گه قرهب حیاتلرینی توزهتگن.»
احمد رسول بلخ ولایتیدن. قوم-قرینداشلر سانینی کوپهیتیریش و جنیتیکی معما تاپیلمسلیگی اوچون پشتونلردن قیز آلگنینی بیلدیرهدی. اونگه کوره: «باشقه تیلدن قوم-قرینداشلرنی کوپهیتیریش، رسم-عنعنهلرنی اورگهنیش اوچون خاتین آلدیم. ینه بیری طب نقطهی نظریدن قرینداشلردن خاتین آلیش جنیتیکی قیینچیلیکلر گه سبب بولگنی اوچون خاتینیم پشتون. او بیلن بیلیم یورتده تانیشدیم و صنفداشیم ایدی و بیر-بیریمیزنی سیوردیک. اوزبیک و پشتونلیک حقیده هیچ قچان جنجلیمیز چیققنی یوق و بوندهی ایشلردن اصلا خوشی کیلمهیدی، بو بیلن حیات قورگنیم سببلریدن بیری شو. قرینداشلریمنینگ ختم-خیراتلریگه اشتراک ایتیش و اولر بیلن تانیشیش گه قیزیقهدی و اولر بیلن خورسندلیک و قیغو کونلرده بیرگه بولیشنی ایستهیدی. باشقه قومدن خاتین آلگنیم و حاضرگی حیاتیمدن ممنون من.»
گزارشده صحبت قیلگن بدخشان ولایتی یشاوچیسی بولگن عبدالرحمن بدخشی تیل فرقی گه قرهمسدن دین-مذهب بیر بولگنی اوچون توی قیلگنلرینی بیلدیرهدی. او شوندهی دییدی: «تاجیک قومیدن خاتین آلگن من و ایکیلهمیز بیر-بیریمیزنی سیوردیک. ایکیلهمیز بیر محلهده یشهیمیز و بیر-بیریمیزنی یخشی تانیمیز. توی قیلگنیمیزدن ایکیلهمیز هم خورسند میز. تیل فرقی گه قرهمسدن ایکیلهمیز انسان میز، دین-مذهبیمیز بیر و بیر یورت ده یشهیمیز. خاتینیم اوزبیکچهنی اورگنگن انده-سنده اوزبیکچه گپیرهدی و مین هم ایسه او بیلن انده-سنده تاجیکچه سوزلشهمن اورتهمیزده تیل بوییچه جنجل تاپیلگن یوق. عنعنهلر قوشیلیشی، کمسیتیش یوقالیشی اوچون باشقه قومدن خاتین آلیشنی توصیه قیلهمن.»
تاجیکلشیب کیتیش
گزارشده صحبت قیلگنلرنینگ ایریملری آنه تیلی اونوتیلیشی، رسم-عنعنهلر و مدنیتی یوقالیب کیتیشی همده آته-آنهنینگ و محیط اوزبیک بولیشیگه قرهمسدن تاجیکلشیب کیتگن و حاضرگی کونده تورموش اورتاغی و بالهلری بیلن هم تاجیک-فارسچه گپیریشماقده.
تخارده تاجیکلردن قیز آلگن تاجالدین گه کوره، بوتون عایله اعضالری بیلن دری-فارس تیلیده گپلشهدیلر. او شوندهی دییدی: «آته-آنهم اوزبیک و اویده اوزبیکچه گپلشهدیلر، مین اولردن علیحده یشهیمن، اویده تورموش اورتاغیم و بالهلریم بیلن تاجیک (دری-فارس) تیلیده گپلشهمیز. بیراق آته-آنهم عایلهسی، قرینداشلر بیلن اوزبیک تیلیده گپیرهمن.»
تخار یشاوچسی بولگن گلاحمد اوز فکر-ملاحظهسینی شوندهی بیان قیلهدی: «تورموش اورتاغیم تاجیک، اویلنگنیمدن بیری تاجیک (دری-فارس) تیلیده گپیرهمن، حاضر قیز و اوغیل نیچته بالهم بار برچهسی مین و آنهسی بیلن دری-فارسچه گپیرهدی، قیشلاق یشاوچیلری اوزبیک و اولرنینگ بعضیلری هم بالهلریم بیلن اوزبیکچه و تاجیکچه گپیریشهدی.»
شو بیلن بیرگه، تخار ولایتیده اوزبیکلردن قیز آلگنلر هم بار. اولر تورموش اورتاقلری و بالهلری بیلن فارس تیلیده گپیرهیاتگنلرینی حکایه قیلهدی. اولر، آنه تیللری و مدنیتلرینی یوقاتمسلیک اوچون باشقه تیلده گپیریشنی خواهلمهیدیلر.
اوزبیکلردن قیز آلگن نصرالله شوندهی دییدی: «بو ییرده هم اوزبیکلر هم تاجیکلر یشهیدی، بیر مسجد ده هم اوزبیکلر هم تاجیکلر کیلیشهدی اورتهمیزده قیسی قیینچیلیک و توشونماوچیلیک یوق. اوزبیکلردن قیز آلگن من و عایلهده برچهمیز فارسچه گپیرهمیز. بالهلریم همهسی قوم-قرینداشلر بیلن فارسچه گپیرهدی. تورموش اورتاغیم هم مین بیلن فارسچه گپیرهدی و آته-آنهسی بیلن ایسه اوز تیللریده گپیرهدیلر.»
اسحاق احمدی هم عینن شوندهی حکایه قیلهدی: «مین باشقه اولسواللیکدن و تورموش اورتاغیم ایسه باشقه اولسواللیکدن دیر، اوزبیکچه نی یخشی بیلهمن بیراق تورموش اورتاغیم و بالهلریم بیلن فارسچه گپیرهمن و اولر هم آنه قرینداشلری و محلهدهگیلر بیلن فارس تیلیده گپیریشهدی، بو تیلده گپیریش سببی تیلیمیز و مدنیتیمیزنی اونیتمسلیک دیر.»
اوز تیلداشیدن قیز آلیش و اونینگ فایدهسی
گزارشده صحبت قیلگنلرنینگ ایریملری، تیل، فرهنگ و رسم-عنعنهلری فرقلی بولگنی سببلی اورتهلریده کیلیشماوچیلیکلر تاپیلگنینی معلوم قیلهدی. اولر باشقه ییگیتلردن بیر-بیرینینگ تیلینی یخشی توشونیش، تیزلیکده درک قیلیش و بالهلری کیلهجکده قیسی معما گه دچار بولمسلیگی اوچون اوز ملتیدن خاتین آلیشنی توصیه قیلهدیلر.
بدخشاندن بولگن و اوز تیلداشیدن قیز آلگن عبدالهادی گه کوره، نسل بوزیلمسلیگی و تیل یوقالمسلیگی اوچون اوزبیک قیز بیلن تورموش قورگن. اونینگ ایتیشیچه: «اوز تیلداشیم یعنی اوزبیکدن خاتین آلگن من، سبی هم نسلیمیز بوزیلمسلیگی و تیل یوقالمسلیگی اوچون اوز تیلداشیمدن خاتین آلدیم. هنوزگچه اورتهمیزده پشیمانلیک تاپیلگنی یوق، اونی اخلاق، مهربانلیک و معاملهسیدن خورسند من. عنعنه، مدنیت و بالهلر اوز تیللرینی یوقاتمسلیگی اوچون اوز تیلداشیدن خاتین آلسه یخشی دیب اویلهی من چونکی بیر-بیرینینگ تیلینی بیلهدی و اونی بیگانه دیب حس قیلمهیمیز هر ساحهده کیلیشه آلهسیز. باشقه قومدن خاتین آلگن بولسم احتمال قیینچیلیک تاپیلردی.»
بدخشانلیک آلپ ارسلان شوندهی دییدی: «تاجیکلردن خاتین آلگنمن، او بیلن اویلنیش سببی شو کی او بیلن بیلیم یورتده تانیشدیم. بیر-بیریمیزنی سیوردیک. اورتهمیزده قیینچیلیکلر تاپیلدی سببی تاجیک و اوزبیک بولگنیمیز و فرهنگیمیز فرقلی بولگنی اوچون. عزیز ییگیتلر گه شونی ایتهمن کی هر کیم اوز ملتیدن خاتین آلسه یخشی بولهدی. چونکی بیر قان، بیر فرهنگلری بار بیر-بیرینی کوپراق درک قیلیشهدی، اوز تیلداشینگیزدن خاتین آلسنگیز بیر-بیرینگیز تیلینی بیلهسیز و بالهلرینگیز کیلهجکده قیسی معما بیلن دچار بولمهیدی. تاجیکدن خاتین آلگنیمدن پشیمان من. سببی شو کی بالهمیز دنیا گه کیلسه احتمال اولر آنهسی بیلن تاجیکچه گپلشسهلر. مین اوزیم تورک من. عایلهده تاجیک و اوزبیکلیک، بیر فکرگه ایگه بولمسلیک سببی جنجل کوپ تاپیلهدی. تاجیکدن خاتین آلیشگه عایلهم راضی ایمس ایدی و سیوگنیم اوچون او بیلن اویلندیم، بیراق حاضرگچه وضعیت یخشی ایمس. وضعیت یخشی ایمسلیگی شو کی کیلهجکده نسل اوزگرهدی و بالهلر احتمال تاجیک بولیب و اوزبیک یولینی اونچهلیک دوام ایتتیرمسهلر.»
باشقه ایلدن «قیز» آلیش یا کی «قیز» بیریش آنه تیلنینگ سقلنیشیگه قندهی تأثیر قیلهدی؟
حاضرگی دنیاده خلقلر آرهسیدهگی مهاجرت، تعلیم، تجارت و مدنیت-فرهنگی المشولر نتیجهسیده تورلی ملت و ایلتلر وکیللری آرهسیدهگی نکاحلر ینهده کوپهیماقده. بوندهی عایلهلر جمعیتنینگ طبیعی بیر قسمیدیر و اولر تورلی مدنیت و تیللرنینگ اوچرهشو نقطهسی حسابلنهدی.
تیلشناسلرنینگ فکریچه، اگر عایلهده آنه تیلیگه ییترلی اورین بیریلمسه، فرزندلرنینگ کوندهلیک ملاقاتی باشقه تیلده بولیب، آنه تیلی فقط رمزی اهمیتگه ایگه بولیب قالسه، بیر نیچه نسل ایچیده اوشبو تیلنینگ ضعیفلشی یا عمومن اونیتیلیشیگه آلیب کیلهدی.
تیلشناس و بیلیم یورت اوقیتووچیسی دوکتور عزیزالله ارال شوندهی دییدی: «تیلشناسلیک و اجتماعی تیل بیلیمی تحقیقاتلری شونی کورستهدیکی، بیرار تیلنینگ سقلنیشی یا یوقالیشی، بیرینچی نوبتده عایله ایچیده اوشبو تیلنینگ نسلدن نسلگه اوزلوکسیز اوتکزیلیشیگه باغلیق. یعنی تیلنینگ تقدیری نکاحنینگ قومی ترکیبی بیلن ایمس، بلکه عایلهنینگ تیل سیاستی، تربیه اسلوبی و کوندهلیک ملاقات عادتلری بیلن بیلگیلنهدی. شو بیلن بیرگه، اگر عایلهده آنه تیلیگه ییترلی اورین بیریلمسه، فرزندلرنینگ کوندهلیک ملاقاتی باشقه تیلده بولیب، آنه تیلی فقط رمزی اهمیتگه ایگه بولیب قالسه، بیر نیچه نسل ایچیده اوشبو تیلنینگ ضعیفلشی یا عمومن اونیتیلیشی یوز بیریشی ممکن. بوندهی حالتلر دنیانینگ تورلی منطقهلریده کوچهیب بارهیاتگن مهاجر جامعهلرده کوپلب کوزهتیلهدی.»
شو بیلن بیرگه، جمعیتشناسلرنینگ ایتیشیچه، بو موضوع تورلی عامللر گه جملهدن ایر-خاتیننینگ قرهشلری، تیل سیاستی، یشش محیطی، تعلیم درجهسی و فرزندلرنینگ قندهی تربیهلش اصولیگه باغلیق. شو سببلی برچه عایلهلر اوچون یگانه سببنی دلیل صفتیده کیلتیریب بولمهیدی. اولر، بعضی حاللرده بوندهی نکاحلر تیل ترقیاتی و بعضی حاللرده ایسه اونیتیلیب کیتیشیگه سبب بولگن.
جمعیتشناس و بیلیم یورت اوقیتووچیسی خیرالدین خیرخواه شوندهی دییدی: «عادتده بو مسئلهلر جوده مهم موضوعلردن بیری حسابلنهدی. تورلی تیللر و تورلی ایتنیک گروهلر گه منسوب انسانلردن تشکیل تاپگن عایلهلر انسانلر گه هم ایجابی، هم سلبی تأثیر کورسهتیشی ممکن. بو اولا، ایر-خاتیننینگ قرهشلری، عایلهدهگی مناسبتلر همده قیسی تیلنینگ عایلهده اوستون یا کی ایکینچی درجهلی بولیشیگه باغلیق. اصلیده تیل، اینگ اولا اوزارا توشونیش و ملاقات واسطهسی دیر. بیراق تیل شو بیلن بیرگه خلقلر و انسانلرنی بیر-بیری بیلن باغلهیدیگن اینگ مهم مدنی عنصرلردن بیری دیر. تیلنی سقلب قالیش یا کی اونینگ اونیتیلیب کیتیشیگه بیر قنچه عامللر تأثیر قیلهدی. اگر بوندهی نکاحلر عملگه آشسه، اونینگ کوپلب افضللیکلری بولیشی ممکن. فرزندلر ایکی تیللی بولیب اولغیهدی و انسان قنچه کوپ تیل بیلسه، شونچه کوپراق امکانیت و فایده گه ایگه بولهدی.»
شونینگدیک، تیلشناس و مدنی فعال عنایتالله همام اوز فکرینی شوندهی بیان قیلهدی: «کوپ ملتلی نکاحلر تورلی خیل تجربهلرنی کورستگن. مثلاً قندوزده موفقیتلی تجربهلردن بیرینی کوردیک؛ شوندهی پشتونلر بار ایدیکی، اولرنینگ آنهسی اوزبیک، آتهسی ایسه اوزبیک بولگن یا کی عکسینچه، اولر پشتو تیلیدن تشقری اوزبیک تیلیده هم گپلشهدیلر. بو جوده حیرتلنرلی حالت، انسان اولرنی کوریب تاجیک می یا کی پشتون می دیب اویلشی ممکن، بیراق بیردنیگه اوزبیکچه گپیره باشلهیدی بو ایسه تیلنینگ اولاددن اولاد گه اوتگنینی و یوقالیب کیتمهگنینی کورستهدی. کوپ ملیتلی نکاحلر هر دایم هم تیلنینگ یوقالیشیگه سبب بولوچی عامل ایمس، ایریم حالتلرده اولر تیللرنینگ رواجلنیشیگه هم یاردم بیرگن. اما بوندهی نکاحلر صادر بولهدیگن محیط جوده کتته اهمیت گه ایگه. اگر محیط اساساً فارسی زبان بولسه، آدملر استه-سیکین ایریم تیللرینی اونیتیب قوییشی ممکن. اگر محیط کوپ تیللی بولسه، عکسینچه، آدملر بیر نیچته تیللرنی اورگنیشگه و سقلب قالیشگه حرکت قیلهدیلر.»
نتیجه
باشقه ایلدن «قیز» آلیش یا کی «قیز» بیریش کوپلب جمعیتلرده جملهدن افغانستانده هم اوزاق تاریخ گه ایگه، سونگی ییللرده شهرلشوو، تعلیمنینگ کینگهیشی، مهاجرت و اجتماعی علاقهلرنینگ آرتیشی بوندهی نکاحلرنینگ ینهده کوپهیشیگه سبب بولگن.
جمعیتشناسلرنینگ فکریچه، باشقه ایلدن قیز آلیش و قیز بیریش اجتماعی بیردملیکنی مستحکملش، تورلی مدنیتلرنی یقیندن تنیشیش همده فرزندلرنینگ کوپ تیللی بولیب وایه گه ییتیشیگه یاردم بیریشی ممکن. بیراق ایریم حاللرده بوندهی نکاحلر تیل، مدنیت و عرف-عادتلردهگی فرقلر، شونینگدیک عایلهلرنینگ قرشیلیگی کبی قیینچیلیکلر بیلن هم یوزلشیشی ممکن.
