په داسې حال کې چې قانون او شریعت د خاوندانو له لوري مېرمنو ته حساب ورکول د ښځو حق ګڼي، خو ډېری مېرمنې له خپل دې قانوني حق څخه ناخبرې دي. دیني عالمان او حقوقپوهان وايي چې د مالي حساب پټول، نه یوازې د شریعت خلاف دی، بلکې قانوني څار هم لري.
د دوی په وینا، قانون کې د معلولیتلرونکو کسانو پر وړاندې د تبعیض مخنیوي سربېره، معلولیتلرونکې مېرمنې له جدي ستونزو سره مخ دي. د ۱۳۸۲کال د اساسي قانون د مادو له مخې، دولت مکلف دی چې معلولیتلرونکو ته ټولنیز، روغتیايي، مالي او درماني خدمتونه وړاندې کړي.
د پلعلم ښار یوه اوسېدونکې برښنا سلاموطندار ته وایي، له تېرو څلورو کلونو راهیسې یې په خپل کور کې د ګلدوزۍ او مورهبافۍ کار پیل کړی او له همدې لارې هره میاشت لسګونه زره افغانۍ عاید ترلاسه کوي.
نوموړې چې د دې کار ځای مشره هم ده زیاتوي چې د سیمې ګڼشمېر وزګارې نجونې او مېرمنې د زدهکوونکو په توګه ورسره یوځای شوي او نوموړې ورته د لاسي صنایعو په برخه کې روزنه ورکوي.
په دې راپور کې د ۱۹ داسې ځوانانو ژوند ته کتنه شوې چې د ځوانۍ پرمهال له بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان وو، خو دوی په لوړ هوډ او زغم سره له دې خنډونو سره مبارزه کړې او د خپلې خوښې ژوند یې، برابر کړی دی.
په دې راپور کې مرکه شوي ۱۹ ځوانان دي چې نهه یې، هلکان او لس یې نجونې دي.
پېژندپاڼه هغه سند دی چې له مخې یې، په یوه هېواد کې د کس قانوني شتون ثابتوي؛ خو افغانستان کې ډېری مېرمنې له دې سند او له خپل رسمي هویت محرومې دي.
سلاموطندار په دې راپور کې له شلو داسې مېرمنو سره مرکې کړې چې پېژندپاڼې نهلري. د مرکو پایله ښيي چې دغه مېرمنې نهشي کولای زدهکړې وکړي، کار وکړي، سیمکارټ واخلي او یا هم بشري مرستې ترلاسه کړي.
د کجکې برښنا بند د هلمند سیند پر مسیر یو له مهمو تولیدي بندونو څخه دی چې د هلمند او کندهار ولایتونو د برښنا یوه لویه برخه ترې تامېنېږي.
د وروستیو وچکالیو او د اوبو کچې کمېدو له امله د یاد بند تولیدي سیستم درېدلی چې له کبله یې ښاري او سوداګریز فعالیتونه له ستونزو سره مخ شوي دي.
افغانستان کې ناسمو دودونو تر ډېره دیني چارو کې د ښځو د علمي فعالیتونو مخه نیولې، داسې حال کې چې اسلام او شریعت دغه حق ښځو ته ورکړی.
دیني عالمان وایي، شریعت کې د ښځو لپاره د دیني متونو د تفسیر او څېړنې حق رسمیت لري.
حقوقپوهان هم ټینګار کوي چې د افغانستان قوانینو کې د ښځو د دیني فعالیتونو لپاره ممنوعیت شتون نه لري.
په ۸ ولایتونو کې له ۱۵ کونډو ښځو سره د سلاموطندار د خبرو پایلې ښيي چې د دغو ښځو دویم واده په خپله خوښه نه، بلکې د دودیزو فشارونو، اقتصادي ستونزو او د ټولنې د قضاوت پایله ده. موندنې ښيي چې دا مهال ۷ ښځې د خپلې کورنۍ او د مېړه د کورنۍ «خُسرخېلو» له لوري د بیا واده کولو تر فشار لاندې دي او ۸ نورې ښځې د مېړه د کورنۍ د فشار له امله له خپل ایور «د مېړه ورور» سره واده کولو ته اړې شوې دي.
افغانستان کې د کمعمر ودونه د ښځو او نجونو د بشري حقونو له تر ټولو جدي ننګونو څخه ګڼل کېږي، هغه موضوع چې په ډېرو مواردو کې د کورنیو له جبر سره مل وي او له وخت مخکې د نجونو ماشومتوب پایته رسوي.
د تخار اوسېدونکې ۳۰ کلنه حلیمه وایي، هغه مهال یې واده وشو چې یوازې ۱۲ کلنه وه، هغه عمر چې د قانون له مخې د ماشومتوب دی او ماشوم د پرېکړې نیولو توان نهلري.
لاسي صنایع او د کورنیو خوراکي محصولاتو تولید، د افغان د ښځو له پخوانیو مهارتونو څخه شمېرل کېږي. له اوږدې مودې راهیسې ګڼو افغان ښځو د همدې لارې له عاید څخه خپل ژوند پرمخ وړلو او د خپلو کورنیو د عاید سرچینه یې برابره کړې؛ خو د کارګرانو او ښځو د ملاتړ ځانګړو ادارو کې د ثبت او راجستر کېدو په اړه د کافي پوهاوي نشتون لامل شوی چې ډېری دغه ښځې د یادو ادارو د ثبت له قانوني امتیازونو او ملاتړ څخه بېبرخې پاتې شي.
سلاموطندار په کونړ کې له شوې زلزلې وروسته د ۱۰۶۱ زلزلهځپلیو کورنیو وضعیت ارزولی چې موندل شوې، یادې کورنۍ د جنسیتي محدودیتونو، اقتصادي تړاو او فرهنګي خنډونو له کبله تر نورو ډېر زیانمن شوي او بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي.
د روان ۱۴۰۴ لمریز کال د سنبلې په ۹مه چې د ۲۰۲۵ کال د اګسټ له ۳۱مې سره برابره وه، د یکشنبې په شپه یوې زورورې زلزلې د هېواد ختیځ په ځانګړي ډول کونړ ولایت ولړزاوه. د کونړ زلزله دې وروستیو کلونو کې تر ټولو مرګونو زلزلو شمېرل کیږي. د دې پېښې له امله شاوخوا ۲۲۰۰ کسانو ژوند بایللی او تر ۴۰۰۰ زیات ټپیان شوي. دغه سروې کې هڅه شوې د کونړ څوکۍ ولسوالۍ کې د زلزله ځپلو غږ انعکاس پیدا کړي.
د ښځو د سوداګرۍ او صنایعو خونې مسوولان وايي چې دغه نندارتون د «شنېلارې» تر نوم لاندې د ښځینه متشبثینو د ملاتړ په هدف او د ګډونوالو په مالي لګښت جوړ شوی.
د دوی په وینا، دغه نندارتون کې شاوخوا ۶۰ ښځو په ۳۰ مېزونو کې خپل محصولات نندارې ته وړاندې کړي.
یو شمېر ښځینه سوداګرې د دغه نندارتون جوړېدل مهم بولي.
بلخ کې د زلزلې له امله د رامنځته شوې ویجاړۍ ترمنځ، زهرا له اوښکو ډکو سترګو سره د خپلې لور د یوې نښې په لټه کې ده.
هغه وايي، ونه توانېده خپله لس کلنه لور زینب، وژغوري.
زهرا چې د زلزلې له تېرېدو نږدې یوه میاشت وروسته لاهم د غم دروند بار پر اوږو وړي وايي، له هماغه وخته راهیسې ورته شپه او ورځ یو شان دي؛ دواړه تیاره او درانه.
اومېندواري یو حساس پړاو دی چې پرمهال یې مناسبې تغذیې ته پام د مور او ماشوم په روغتیا کې مهم رول لري.
خو یو شمېر مېندې د دې لپاره چې وزن یې زیات نهشي د اومېندوارۍ پرمهال غذايي رژیم نیسي چې دغه کار بدن کې د اړینو مغذي موادو د کمښت او د جُنین د وزن کمېدو لامل کیږي.
د زېږون او داخله ناروغیو ډاکټران وايي، مېندو ته په کار نهده چې د اومېندوارۍ پرمهال غذايي رژیم ونیسي، ځکه د جُنین روغتیا د مور په سمې تغذیې پورې تړاو لري.
لنډ حبس، نغدي جریمه، اتیا دورې وهل او د شاهدۍ نهمنل د تهمت پایلې دي؛ هغه عمل چې د افغانستان په قوانینو کې جرم بلل شوی، خو بیا هم ټولنه کې په اسانۍ د ښځو پر ضد ترسره کېږي.
حقوقپوهان وايي، له دلیل او سند پرته یوه کس ته د زنا یا بل هر ناوړه عمل نسبت ورکول، داسې چې د هغه د عزت د زیانمنېدو لامل شي، «تهمت» دی.
