سلاموطندارنینگ افغانستان ۱۶ ولایتیدن ۴۲ کیشی (۲۱ ایرکک و ۲۱ عیال) بیلن صحبتی شونی کورستهدی کی، اکثریت عیالنینگ یخشی یا کی یامانلیگینی جنس گه قرهب ایمس، بلکی انسانی شخصیت اساسیده بهالهیدیلر. شو بیلن بیرگه، ۱۴ کیشی ایرگه حرمت و اطاعت قیلیشنی «یخشی عیال»نینگ خصوصیتلریدن دیب بیلهدی.
«یخشی عیال» توشونچهسی هر بیر جمعیتدهگی اینگ اساسی اجتماعی توزیلمهلردن بیری بولیب، او مدنی، دینی، تاریخی و روحی قرهشلرنینگ کیسیشیدن شکللنهدی. بیراق بیر تاماندن افغانستانده نیچه دهه اوروش، حکومتلرنینگ اوزگریشی و مهاجرت و ینه بیر تاماندن اوتگن دههلرده انسان حقوقی مذاکرهلری، قبیله و مدنی قدریتلر عیال شخصیتینینگ تعریفینی تورلیچه شکللنتیرگن.
سمنگانلیک ۲۸ یاشلی زاهد و پروان یشاوچیسی ۳۶ یاشلی پلوشه، عیالنینگ قدریتی و یخشیلیگینی شخصیت، مسئولیتلیگی همده باشقهلر گه نسبتن توغری معامله قیلیش بیلگیلشینی ایتهدیلر.
زاهد شوندهی دییدی: «یخشی عیال اصلیده یخشی انسان دیگن معنانی انگلتهدی؛ یعنی عیال اوزی بیلن باشقهلر بیلن و خداسی بیلن حلاللیک و مسئولیت بیلن معامله قیلهدی. عیالنینگ قدری فقط عنعنهوی روللر – مثلاً خاتین یا کی آنه بولیش بیلن چیکلنمهیدی، بلکی اونینگ شخصیتی، اخلاقی و باشقهلر همده اوزی بیلن قندهی معامله قیلیشگه باغلیق.»
پلوشهنینگ ایتیشیچه: «مینیمچه یخشی عیال – اوزیگه و باشقهلر گه حرمت قیلهدیگن، مسئولیتلی و مهربان بولگن همده اوزینینگ و اطراف دهگیلرنینگ رواجی و خاطر جمعلیگی اوچون حرکت قیلهدیگن انسان دیر. شخصیت، اخلاق و آنگ – یخشی عیالنینگ اینگ مهم خصوصیتلریدن دیر.»
اوشبو گزارشده صحبت قیلگنلرنینگ اکثریتی، عیالنینگ یخشی بولیشینی شخصی فضیلتلر بیلن باغلهیدیلر؛ بو قرهش ایجابی روانشناس و کتته بیش شخص عاملی نظریهسی بیلن هماهنگ دیر. اوشبو قرهشلر گه کوره، حلاللیک، مهربانلیک، همدردلیک و مسئولیت کبی فضیلتلر یخشی انسان (یخشی عیال)نینگ اینگ مهم خصوصیتلری حسابلنهدی.
اوشبو گزارشده صحبت قیلگنلرنینگ اکثریتی، ۱۴ کیشی (۷ عیال و ۷ ایرکک) اخلاق و انسانی معاملهنی، ۱۴ کیشی (۷ ایرکک و ۷ عیال) شخصی رواجلنیش و مسئولیتنی، و ۱۴ کیشی (۷ایرکک و ۷ عیال) قدریتلر و عایله گه اعتبار بیریشنی یخشی عیالنینگ خصوصتلری صفتیده تعریفلهیدیلر.
بیراق ۱۴ کیشی (۷ ایرکک و ۷ عیال) گزارشده صحبت قیلگنلردن، خاتیننینگ ایریگه حرمت و اطاعت قیلیشی یخشی عیالنینگ اینگ مهم خصوصیتلریدن بیری ایرکنیگه ایشانهدیلر.
بلخ یشاوچیسی صبغتالله شوندهی دییدی: «یخشی عیال خصوصیتلری یخشی معامله قیلیش دیر. ایکینچیدن، ایرنینگ خواهشی و ارادهسیگه دقت قیلسه، اونی حرمت قیلسه. باشقه بو کی ایریدن ناتوغری خواهش قیلمهیدی، ایری عایلهسی و قرینداشلرینی حرمت قیلهدی.»
کابل یشاوچیسی ۳۰ یاشلی تسل شوندهی دییدی: «عیال ایریگه و عایله اعضالریگه مهربانلیک همده اوزارا توشونیش بیلن معامله قیله آلیشی کیرهک. یخشی عیال – دینی و مدنی قدریتلرنی سقلهگن حالده، فرزندلرینی ساغلام تربیهلشده عایلهده ایجابی رول اوینهیدیگن انسان دیر. اوی ایشلری و فرزند تربیهسیده ایریگه همده عایله اعضالریگه نسبتن اوزارا حرمتنی سقلهیدی، شونده او هم عایلهده، هم جمعیتده یخشی اورین و ایجابی رول گه ایگه بولهدی.»
عیالنینگ یامان بولیشی تعریفی گه دایر هم جواب بیروچیلرنینگ قرهشلری تورلیچه، ۱۲ کیشی (۶ ایرکک و ۶ عیال) اوزیگه و باشقهلر گه نسبتن حرمتسیزلیک و ضرر ییتکزیشنی، ۱۱ کیشی (۵ایرکک و ۶ عیال) یالغان گپیریش و خیانتنی، ۸ کیشی (۴ ایرکک و ۴ عیال) مسئولیتسیزلیک همده اوسیش اوچون حرکت قیلمسلیکنی، ینه ۱۱ کیشی (۶ ایرکک و ۵ عیال) ایسه عایلهده و جمعیتده یامان خلق همده سلبی معاملهنی تورلی شرایطلر تأثیریده عیاللرنینگ خطی-حرکتیده نمایان بولهدیگن سلبی خصوصیتلر دیب حسابلهیدی.
کابل یشاوچیسی ۲۴ یاشلی ساره شوندهی دییدی: «مین عیالنی یامان دیب تعریفلهی آلمهی من، چونکی اوزیم هم بیر عیالنینگ یامان بولیشینی قبول قیلمهی من. انسانلر تورلیچه؛ اما هیچ کیم یامان بولیشنی ایستمهیدی همه یخشی بولیشگه حرکت قیلهدی. شونینگ اوچون حیات شرایطلریگه قرهب، بعضاً انسان یامان بولیشگه مجبور بولیب قالهدی.»
لغمان یشاوچیسی ۲۵ یاشلی محمدعباس گه کوره: «هیچ قچان بیر انساننی بوتونلی یامان دیب ایته آلمهیمیز. انساننینگ اوزی یامان ایمس؛ بعضی قیلمیش و خطی-حرکتلر اونی نامناسب قیلیب کورستهدی. یعنی عینن شو خلقی سبب جمعیتده اونی کوپ هم یاقتیرمهیدیلر.»
بعضی روانشناسلر گه کوره، یخشی و یامان خصوصیتلر مدنیت و فکرلش طرزیگه باغلیق. اولر انسانی حس-تویغولر، ایجابی فکر، یخشی خلق، همدردلیک و صمیمی مهرنی انسانلرنینگ بیشته مهم و ایجابی خصوصیتی دیب تعریفلهیدیلر.
روانشناس محمدالله بلوچ شوندهی دییدی: «هر جمعیتده یخشی و یامان خصوصیتلر جمعیتنینگ مدنیتی، فکر و اخلاقی گه باغلیق. انسانلرنینگ بیرینچی یخشی خصوصیتی – حس-تویغولر دیر. یامان خصوصیتلر عینن شو حس-تویغولرنی سلبی قیلهدی. ایکینچی خصوصیت – یخشی فکر؛ بیراق سلبی فکرلر تاپیلسه، روحی سلامتلیک پسیهدی. اوچینچی خصوصیت – یخشی خلق؛ بیراق یامان خلق یامان عمللرنی کورستهدی. تورتینچی – قرمهقرشی تامان بیلن همدردلیک؛ اما اینگ یامان خصوصیت – مهربانلیگینی یوقاتیش دیر. بیشینچی ایسه – صمیمی مهر دیر.»
جعمیتشناسلرنینگ ایتیشیچه، آدملرنینگ یخشی و یامان صفتلرنی بیلگیلش اولرنینگ شخصی منفعتلریگه باغلیق. اولرنینگ فکریچه، اگر آدملر بیر-بیریگه بولگن قرهشلری جنسیتدن قطعی نظر، آنگلی ساغلام بولسه، جمعیت معمالردن خالی بولیشی ممکن.
جمعیتشناس شعیب احمدی شوندهی دییدی: «جمعیتده آدملر حقیدهگی بهالر، افسوس کی کوپینچه شخصی منفعت اطرافیده شکللنهدی. آدملر باشقهلرده اوز منفعتلرینی کورسه، یخشی انسان دییدیلر؛ عیال یا کی ایرکک بولیش فرقی یوق. بیراق اولردن ضرر کوریشسه، یامان صفت بیلن بهالهیدیلر. یخشی انسان – باشقهلر گه اوز منفعتلری اوچون ضرر ییتکزمهیدی.»
باشقه تاماندن، عیال حقوقی فعاللری عیالنی انسانی خصوصیتلر اساسیده تعریفلشگه اورغو بیرهدیلر و ایتیشلریچه، جمعیتدهگی ضدیتلرنی کمهیتیریش اوچون عیال و ایرکک آرهسیده انسانی قرهشلر کوچهیتیریلیشی کیرهک.
عیال حقوقی فعالی تهمینه منگل شوندهی دییدی: «یاشگه نسبتن کمسیتوچی قرهش گه ایگه بولمهگن جمعیت – ساغلام و آنگلی جمعیت دیر. بوندهی آدملر و قرهشلرنی قوللب-قوتلش و رغبتلنتیریش کیرهک؛ چونکی بو جمعیتنینگ رواجلنیشیگه خذمت قیلهدی. عیالگه نسبتن کمسیتووچی قرهشلرگه ایگه جمعیت ایسه عدالتسیزلیککه یول آچهدی؛ عیاللر جمعیتنینگ قرهشلریگه کوره حرکت قیلیشگه مجبور بولهدی.»
شو بیلن بیرگه، دین عالمی قطبالدین مجتهد گه کوره، ایرکک و عیاللرنینگ یخشی یا کی یامانلیگی اولرنینگ ایچکی دنیاسیده نمایان بولهدی، تشقی خصوصیتلردن ایمس. او شونینگدیک تأکیدلهیدی کی، جمعیتدهگی آدملر انسانلرنینگ یخشی یا کی یامانلیگینی قطعی حکم بیلن بیلگیلهی آلمهیدی.
او شوندهی دییدی: «اسلامده ایرکک و عیاللرنینگ یخشی بولیش میزانی – اوقوو، ایمان و یخشی اخلاق دیر، فقط تشقی کورینیش، بایلیک یا کی اجتماعی موقع ایمس. اسلام نقطهی نظریگه کوره، یخشی عیال – تقوا، ایمان و اللهنینگ عمللریگه رعایه قیلهدیگن عیال دیر. ایکینچیسی – دینیلیک و یخشی اخلاق. اوچینچیسی – عفت و شریعت چیگرهلرینی سقلش، عایلهده یخشی خلق-اطوار فرزندلرنی تربیهلشگه اعتبار قرهتیش. اوشبو میزانلر ایرککلر گه هم تیگیشلی دیر. انسانلرنینگ یخشی یا کی یامانلیگی بوییچه قطعی حکم اللهنینگ حضوری ده دیر.»
شو بیلن بیرگه، اسلام امیرلیگی امرمعروف و نهی منکر وزیرلیگی مسئوللری، یخشی عیالنینگ موفقیتی ایریگه اطاعت قیلیش و شریعت گه رعایه قیلیشده نمایان بولیشینی معلوم قیلهدیلر.
اوشبو وزیرلیک سوزلاوچیسی سیفالاسلام خیبر سلاموطندار بیلن صحبتده شوندهی دییدی: «برچه حکم و فرمانلر گه صادق بولسین؛ شریعت دایرهسیده اوز کریکتری، کورینیشی و اخلاقینی موافقلشتیرسین؛ یخشی ایشلر قیلیشده ایریگه اطاعت قیلسین، چونکی عیالنینگ موفقیتی هم ایری آلدیده اطاعت قیلیشده نمایان بولهدی؛ خذمت قیلسین؛ فرزندلرینی یخشی تربیهلشگه اعتبار قرهتیلسین و اوزینی یامان ایشلردن حمایه قیلسین.»
ایتیلیشیچه، «خلقارا قدریتلری سوراوی» (میلادی ۲۰۱۷-۲۰۲۲) نتیجهلری شونی کورستهدی کی، کوپلب رواجلنهیاتگن مملکتلرده عنعنهوی جنسی روللر گه باغلیقلیک استه-سیکین کمهیماقده، گرچی بو جریان سیکین کیچماقده. شو حالت گه کوره، اوشبو گزارش نتیجهسی شونی کورستهدی کی، حتا افغانستانده هم آدملرنینگ بیر قسمی شخصیت گه اساسلنگن و جنس گه کمراق باغلیق میزانلر گه مایللیک قیلماقده.
