ایسلتمه: رقملی دورده یسمه عقل (هوش مصنوعی) کم سانلی سوزلشووچیلر گه ایگه تیللر اوچون ینگی امکانیت‌لر و معمالرنی یوزه گه کیلتیرماقده. اوشبو تکنالوژی الکترون لغتلر یره‌تیش، آغزه‌کی ایجاد نمونه‌لرنی سقلش، ترجمه قیلیش و تیل اورگه‌تیش آرقه‌لی بونده‌ی تیللرنی اسره‌ش همده قیته تیکلشگه یاردم بیریشی ممکن، بیراق رقملی منبع‌لرنینگ کم‌لیگی و ییترلی درجه‌ده قوللب-قوتلنمسلیک اوشبو تیللرنینگ کیله‌جگینی خوف آستیگه قوییشی ممکن.
اوشبو مصاحبه‌ده دوکتور احسان‌الله قووانچ بیلن، یسمه عقل‌نینگ کم سانلی سوزلشووچیلر گه ایگه تیللرنی سقلشده‌گی اورنی، دولت و تعلیم موسسه‌لری‌نینگ مسئولیتی همده بونده‌ی تیللرنینگ استه-سیکین یوقالیب کیتیشی‌نینگ آلدینی آلیش یوللری اینیقسه افغانستان مسئله‌سیده کوریب چیقیلدی.
سلام‌وطندار: یسمه عقل نینگ کېنگ ترقه‌لیشی کم سۉزلاوچیسی بۉلگن و یېترلیچه قۉللب-قوّتلنمه‌یاتگن تیللر نینگ کېله‌جگیگه قنده‌ی تأثیر قیله‌دی؟
قووانچ: یسمه عقل، کم سۉزلاوچیگه اېگه تیللر اوچون هم امکانیت، هم خوف یره‌ته‌دی. اگر تیل نینگ الکترون لغتلری، متنلر کارپوسی، آواز یازوولری، گرامری معلوماتلری و باشقه رقملی منبع لر یره‌تیلسه، یسمه عقل بو تیلنی قَیته ایشلش، ترجمه قیلیش، اۉرگه‌تیش و اوندن فایده‌لنیشنی آسانلشتیره‌دی. عکسینچه، فقط ییریک تیللر رواجلنتیریلسه، کیچیک تیللر رقملی مکانده ینه‌ده چېتگه سوریلیب، یاش اولاد نینگ اولردن فایده‌لنیشی کمه‌ییشی ممکن.
سلام‌وطندار: یسمه عقل سۉزلاوچیسی آز بۉلگن تیللرنی سقلب قالیش و قَیته تیکلشگه یاردم بېره آله‌دیمی؟ اگر یاردم بېره آلسه، قنده‌ی یۉللر بیلن؟
قووانچ: هه، یاردم بېره آله‌دی. بو نینگ اوچون اوّلا تیل نینگ رقملی خاطره‌سینی یره‌تیش کېره‌ک. مثلاً، خلق آغزه‌کی ایجادی، اېرتکلر، داستانلر، صحبتلر و تاریخی متنلرنی رقملشتیریش؛ الکترون لغت و گرامر اساس‌لرنی یره‌تیش؛ نطقنی متنگه و متننی نطققه ایلنتیریش تکنالوژی‌لرینی ایشلب چیقیش ممکن. شونینگدېک، یسمه عقل اساسیده تیل اۉرگه‌تووچی دستورلر، ترجمه تیزیملری و یسمه دنیا صحبتداشلر یره‌تیلیشی ممکن.
سلام‌وطندار: یسمه عقل سۉزلاوچیسی کۉپ بۉلگن و سۉزلاوچیسی آز بۉلگن تیللر اۉرته‌سیده‌گی تفاوتنی ینه‌ده آشیریشی ممکن‌می؟
قووانچ: هه، بونده‌ی خوف موجود. چونکه یسمه عقل تیزیملری کۉپینچه کتّه حجمده‌گی معلوماتلرگه اېگه تیللرده یخشیراق ایشله‌یدی. انگلیس، ختای، هسپانوی عرب کبی تیللرده میلیاردلب سۉزلردن عبارت رقملی موادلر موجود بۉلسه، کیچیک تیللرده بونده‌ی معلوماتلر جوده کم بۉلیشی ممکن. نتیجه‌ده «کۉپ معلوماتلی تیللردن یخشی و کۉپراق فایده‌لنیش» و «کم معلوماتلی ضعیف تیل‌دن کمراق فایده‌لنیش» دېگن ایلنه شکللنیشی ممکن. شو نینگ اوچون کیچیک تیللرگه علیحده رقملی ینگلی‌لیک لر کیریتیش ضرور.
سلام‌وطندار: رقملی عصرده، سۉزلاوچیسی آز بۉلگن تیل نینگ یشب قالیشی یاکه استه-سېکین یۉقالیب باریشیگه قنده‌ی عامللر سبب بۉله‌دی؟
قووانچ: بونگه بیر نېچته عامل تأثیر قیله‌دی: تیل نینگ عایله‌ده ایشله‌تیلیشی، مکتب و عالی تعلیمده‌گی موقعی، دولت و عامه‌وی اخبارات واسطه‌لریده‌گی قۉللنیشی، انترنېتده‌گی معلومات مقداری، الکترون لغت و کیبورد‌لر نینگ موجودلیگی، تکنالوژی‌لر نینگ اوشبو تیلنی قۉللب-قوّتلشی همده یاش اولاد نینگ تیلگه مناسبتی.
بوگونگی شرایطده تیل فقط اویده گپیریلیشی بیلن اېمس، رقملی مکانده هم یشه‌شی کېره‌ک. اگر یاشلر اۉز تیلیده انترنېتدن معلومات تاپه آلمسه، ویدیو کۉره آلمسه، یازیشه آلمسه یاکه یسمه عقل بیلن ملاقات قیله آلمسه، باشقه تیللرگه اۉتیش جریانی تېزلشیشی ممکن.
سلام‌وطندار: حکومت و تعلیمی مؤسسه‌لر سۉزلاوچیسی آز بۉلگن تیللرنی رقملشتیریش و قۉللب-قوّتلش اوچون نیمه‌لر قیلیشی کېره‌ک و اولر نینگ مسوولیتی نیمه؟
قووانچ: حکومت تیلنی رقملشتیریشنی مدنی لایحه اېمس، استراتیژیک ملی وظیفه صفتیده کۉریشی کېره‌ک. بو نینگ اوچون دولت دستورلری و پول اجره‌تیش، الکترون کارپوسلر یره‌تیش، درسلیک و لغتلرنی رقملشتیریش، تیل اوچون ستندرد کیبورد‌لرنی رواجلنتیریش، رادیو ویدیو آرشیفلر یره‌تیش همده یسمه عقل تدقیقاتلرینی قۉللب-قوّتلش ضرور.
تعلیم مؤسسه‌لری اېسه طلبه‌لر و تدقیقاتچیلرنی بو جریانگه جلب قیلیشی، تیل کارپوسلرینی یره‌تیشی، علمی تدقیقاتلر آلیب باریشی و آچیق رقملی منبع لرنی تیارلشی کېره‌ک.
سلام‌وطندار: سۉزلاوچیسی آز بۉلگن تیللرده معلومات یره‌تیش اوشبو تیللر نینگ انترنېتده‌گی موجودلیگی و قۉللنیلیشینی آشیریشی ممکن‌می؟
قووانچ: البته. معلومات، تیل نینگ رقملی حیاتیلیگینی تأمینلاوچی اساسی عامللردن بیریدیر. کتاب، مقاله، دایره المعارف ، ویکیپیدیا صحیفه‌لری، ویدیولری، پادکستلر، صوتی کتاب‌لر باله‌لر اوچون مولتی یا کارتونی فلم‌لر، تعلیمی دستورلر و اجتماعی ترماقلرده‌گی موادلر قنچه کۉپَیسه، تیل نینگ انترنېتده‌گی موقعی هم شونچه کوچه‌یه‌دی.
اینیقسه، باله‌لر و یاشلر اوچون زمانه‌وی معلومات یره‌تیش جوده مهم. چونکه تیل نینگ کېله‌جگی اونینگ کېینگی اولاد تامانیدن رقملی واسطه‌لرده ایشله‌تیلیشیگه باغلیق.
سلام‌وطندار: افغانستانده کم قۉللب-قوّتلنه‌دیگن و سۉزلاوچیلری آز بۉلگن تیللر نینگ رقملی مکانده استه-سېکین یۉقالیب کېتیشی نینگ آلدینی آلیش اوچون قنده‌ی چاره‌لر کۉریش ممکن؟
قووانچ: افغانستانده، اوّلا، تیللر نینگ رقملی رویخط گه کیریتیش کېره‌ک: قَیسی تیلده قنچه سۉزلاوچی بار، قنده‌ی لهجه‌لر موجود، قنده‌ی یازوولردن فایده‌لنیله‌دی، قنچه کتاب و صوتی موادلر موجود — بولر نینگ برچه‌سی انیقلنیشی لازم. بوایش لرنی بجریش بیلن آز بۉلگن تیللر نینگ رقملی مکانده استه-سېکین یۉقالیب کېتیشی نینگ آلدینی آلیشی‌گه یاردم بیره‌دی.
سلام‌وطندار: یسمه عقل کم سۉزلاوچیگه اېگه تیللر اوچون کۉپراق تهدیدمی یاکه امکانیت‌می؟ نتیجه‌نی قنده‌ی عامللر بېلگیله‌یدی؟
قووانچ: یسمه عقل هم تهدید، هم امکانیت دیر. الکترون لغتلر، متنلر و صوتی آرقه‌لی تیللرنی سقلش ممکن. نتیجه معلوماتلر، مالیوی یاردم، متخصصلر و تیل اېگه‌لری نینگ فعاللیگیگه باغلیق.
سلام‌وطندار: اگر کم سۉزلاوچیگه اېگه تیللرنی رقملشتیریش ایشلری بوگون باشلنمسه، کېلگوسی ۱۰-۲۰ ییل ایچیده قنده‌ی عاقبتلر کوتیلیشی ممکن؟
قووانچ: اَیریم سۉزلر، شېوه‌لر و آغزه‌کی میراث یۉقالیشی، تیللر نینگ رقملی تکنالوژی‌لرده قۉللنیشی چېکلنیشی ممکن. شو سببلی الکترون لغتلر، تیل کارپوسلری و صوتی یازوولرنی حاضرده‌ناق یره‌تیش ضرور.
