افغانستان هر ییلی طبیعی آفت‌لر و اقلیم اوزگریشی‌نینگ عاقبت‌لری طفیلی میلیاردلب دالر ضرر کوره‌دی. کیلگوسی آی‌لرده یاغینگرچیلیک و قار مقداری‌نینگ کوپراق بولیشی احتمالی سوو منبعلری و ایکینچیلیک اوچون امکانیت یره‌تیشی ممکن. بیراق، متخصص‌لر آگاه‌لنتیریشیچه، تیارگرلیک کوریلمسه، بونده‌ی یاغینگرچیلیک‌لر سیل، قار کوچکیسی، ییر کوچکیسی همده انسانی و اقتصادی جهتدن کتته تلفات‌لر گه سبب بولیشی ممکن.
افغانستان‌نینگ تاغلی طبیعتی، ترتیب‌سیز سوو ییغیلیش حوض‌لری، ضعیف آست قوریلمه‌لری و طبیعی منبع‌لر گه باغلیق تیریکچیلیگی سببلی مملکت اقلیم اوزگریش‌لریگه نسبتن یوقاری درجه‌ده ضعیف دیر. بونده‌ی شرایط‌ده ۲۰۲۶-۲۰۲۷ ییللرده کوچلی ال‌نینو حادثه‌‌سی‌نینگ یوزه گه کیلیش احتمالی سوو منبعلری، اطراف-محیط ایکینچیلیک و طبیعی آفت‌لرنی باشقریش ساحه‌لری متخصص‌لرنینگ اعتبارینی اوشبو حادثه‌نینگ مملکتده‌گی کورسه‌تیشی ممکن بولگن عاقبت‌لریگه قره‌تماقده.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ ترقیات دستوری‌نینگ اقلیم اوزگریشی، انرژی و اطراف-محیط بولیمی باشلیغی نجیب‌الله یوسفی سلام‌وطندار بیلن صحبتده، افغانستان هر ییلی طبیعی آفت‌لر و اقلیم اوزگریشی عاقبتیده تخمیناً ایکی میلیارد دن بیش میلیارد دالرگچه ضرر کوره‌دی. اونینگ ایتیشیچه، اوتگن ییلی کمیده ۱۹ ته ولایتده قورغاقچیلیک عاقبت‌لری کوزه‌تیلگن و ایریم حدودلرده سوو تنقیص‌لیگی قیشلاق‌لرنینگ بوشب قالیشیگه آلیب کیلگن.
یوسفی، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ ترقیات دستوری تامانیدن تیارلنگن، افغانستان‌نینگ سوو، انرژی، چیقیندیلرنی باشقریش، ساغلیق‌نی سقلش و تعلیم کبی ساحه‌لرده‌گی ایکولوجیک حالتینی اورگنگن گزارشیگه اشاره قیلیب، مملکتده‌گی عمومی وضعیت تشویشلی ایکنینی ایته‌دی.
اونینگ تأکیدلشیچه، افغانستان‌نینگ ضعیف‌لیگیگه سبب بوله‌یاتگن مهم عامللردن بیری سوو منبع‌لری‌نینگ تاغ‌لرده‌گی قار و موزلیک‌لر گه باغلیق‌لیگی دیر. یوسفی‌نینگ کوپه‌یتیریشیچه، قار کمراق یاغ‌گنده یا کی ایرته‌راق ایریگنده، زراعت و اهالی سوو گه محتاج بولگن دورلرده سوو آقیمی کمیه‌دی. او شونده‌ی دییدی: «قار کم یاغیب، موزلیک‌لر ایرته‌راق ایریگنده، یامغیر هم یاغسه، ییمریلگن ییر اونی شیمیب آلیش امکانیتیگه ایگه بولمه‌یدی. نتیجه‌ده حمل آیی‌دن جوزا آیی‌گچه بولگن دورده دهشتلی سیللر یوزه گه کیله‌دی، سوو اینگ ضرور بولگن موسمده ایسه سوو بولمه‌یدی.»
نجیب‌الله یوسفی، اقلیم اوزگریشی، سوونی سقلش آست قوریلمه‌سی‌نینگ ییتیشمسلیگی و سوودن ناتوغری فایده‌لنیشنی سوو انقراضی‌نینگ اساسی عامللری دیب بیله‌دی. اونینگ ایتیشیچه، ییر آستی سوولریدن معیاریدن آرتیق فایده‌لنیش اینیقسه، قویاش انرژیسیده ایشله‌یدیگن پمپ‌لردن فایده‌لنیش آرقه‌لی سوو تارتیب آلیش‌نینگ کوپه‌یشی خواطرلرنی کوچه‌یتیرماقده. چونکه سوودن فایده‌لنیش امکانیتی‌نینگ آسانلشیشی، ثمره‌لی باشقرو و نظارت بولمه‌گن شرایط‌ده، ییر آستی سوولری سطحی‌نینگ ینه‌ده پسه‌یشیگه آلیب کیلیشی ممکن.
یاغینگرچیلیک‌نی پیش‌بینلیک قیلیش؛ احتمالی فرصت، نه کفالت
موسمی پیش‌بینلیک مدللری وبینارده بیان قیلینگن، نومبر آیی‌ده افغانستان ایریم حدودلریده یاغینگرچیلیک کوپه‌یشی احتمالی کورسه‌تیلگن. شو مدللر گه کوره، دسمبر و جنوری آی‌لریده یاغینگرچیلیک مقداری بیر آز کمه‌یشی، فبروری و مارچ آی‌لریده ایسه ینه آرتیشی ممکن. بیراق موسمی پیش‌بینلیک‌لر ناانیق‌لیک بیلن باغلیق بولیب ینگی معلومات‌لر کیلیب توشیشی بیلن اوزگریشی ممکن.
فوق‌العاده وضعیت‌لر بوییچه متخصص و «چشمه‌سار» پلتفرمه مسئولی عبدالباسط رحمانی، ستندردلشتیریلگن یاغینگرچیلیک شاخصی (SPI) گه اشاره قیلیب، تحلیل قیلینگن دورده افغانستان‌نینگ شمالی، جنوبی و غربی حدودلریده‌گی ایریم جایلرده یاغینگرچیلیک اورتچه کورستکیچ‌دن کم بولگنینی، شرقی و مرکزی حدودلرنینگ ایریملریده ایسه وضعیت یخشی‌راق کیچگنینی ایته‌دی. او شونده‌ی دییدی:«بو تفاوت مهم: یاغینگرچیلیک‌نینگ کوپه‌یشی قورغاقچیلیکدن اذیت چیککن حدودلرده سوو تنقیص‌لیگینی قسماً قاپلش امکانینی بیریشی ممکن. بیراق، توپراق اولدن نم بولگن یا که کوچکی خوفی موجود حدودلرده یاغینگرچیلیک خوفینی آشیریشی ممکن.»
سوو، اطراف-محیط و اقلیم اوزگریشی بوییچه متخصص نجیب‌الله سدیدنینگ ایتیشیچه، ایل‌نینو حادثه‌سی اوتمیشده‌گی ایریم دورلرده غرب و مرکزی آسیانینگ بعضی حدودلریده یاغینگرچیلیک‌نینگ کوپه‌یشی بیلن باغلیق بولگن. بیراق، بو تجربه افغانستان‌ده‌گی برچه دریا حوض‌لریگه بیر خیل مقدارده یاغینگرچیلیک توشیشنی انگلتمه‌یدی. او شونده‌ی دییدی: «یاغینگرچیلیک مقداریدن تشقری، اونینگ قچان یاغیشی، جدل‌لیگی، قار یا که یامغیر شکلیده توشیشی، شونینگدیک توپراق و دریالرنینگ حالتی هم مملکت سوو ذخیره‌لرینی تولدیریشگه یاردم بیره‌دیمی یا که عکسینچه، ضرر کیلتیره‌دیمی – شونی بیلگیله‌یدی.»
زراعت؛ حاصل‌نی یخشی‌لش و آزیق-آوقت خوفسیزلیگیگه تهدید دوام ایتیشی
اهالی تورموشی‌نینگ کتته قسمی زراعت و چارواچیلیککه باغلیق بولگن افغانستان اوچون یامغیر و قیشکی قار حیاتی اهمیت گه ایگه. سوو و زراعت مسئله‌لری بوییچه تدقیقاتچی شعیب صبوری، یاغینگرچیلیک بیلن ایکینچیلیک محصوللرینی ییتیشتیریش اورته‌سیده باغلیق‌لیکنی اوتگن ییللرده‌گی مثاللر آرقه‌لی توشونتیره‌دی.
اونینگ ایتیشیچه، میلادی ۲۰۰۸ ییلده یاغینگرچیلیک مقداری تخمیناً ۱۰۰ ملی‌مترنی تشکیل ایتگن. ایریم حدودلرده یوز بیرگن قورغاقچیلیک حاصل‌نینگ پسه‌یشیگه و عایله‌لر گه توشه‌دیگن اقتصادی باسیم‌نینگ کوچه‌یشیگه آلیب کیلگن. میلادی ۲۰۱۹ ییلده ایسه یاغینگرچیلیک مقداری ۳۰۰ ملی‌متردن آشگن و بوغدای ییتیشتیریش حجمی قریب بیش میلیون تُن گه ییتگن. شونگه قره‌می، بو مقدار هم مملکت‌نینگ برچه احتیاجلرینی قاندیریش اوچون ییترلی بولمه‌گن.
صبورینینگ ایتیشیچه، تقدیم ایتیلگن تحلیللرده ایل‌نینو دورلریده افغانستان حدودلری‌نینگ ۸۰ فایزی‌دن آرتیغیده ایکینچیلیک حالتی ایریم باشقه اقلیم شرایط‌لریگه نسبتن یخشی‌راق بولگنی قید ایتیلگن. اونگه کوره: «ایریم حدودلرده نملیک‌نینگ آرتیشی للمی ایکینلر ایکیش و ییلاولرده اوت اوسیشی اوچون قوله‌ی امکانیت یره‌ته‌دی. بیراق، یاغینگرچیلیک‌نینگ کوپه‌یشی اوز-اوزیدن حاصل‌نینگ آرتیشینی کفالتمه‌یدی. سوو تاشقینلری، نامنظم یاغینگرچیلیک، سووغاریش کاناللری‌نینگ ویران بولیشی و ایکین میدانلری‌نینگ ضررلنیشی بو امکانیت‌لرنینگ بیر قسمینی یوققه چیقریشی ممکن.»
شو بیلن بیرگه، سوو منبعلرینی باشقریش و اطراف-محیط بوییچه تدقیقاتچی شاه‌جهان صادقی، یاغینگرچیلیک و آزیق-آوقت خوفسیزلیگی اورته‌سیده‌گی باغلیق‌لیک یامغیر مقداری بیلن ایکینچیلیک محصولات‌لری ییتیشتیریش اورته‌سیده‌گی بیواسطه علاقه‌دن انچه مرکب ایکنینی تأکیدله‌یدی. اونینگ ایتیشیچه، ایکینچیلیک حالتیگه اقلیم شراط‌لریدن تشقری، منبعلرنی باشقریش، ایشلب چیقریش خره‌جتلری، بازارده‌گی تکلیف و آزیق-آوقت محصولات‌لری نرخ‌لری هم تأثیر کورسته‌دی. او شونده‌ی دییدی: «آزیق-آوقت نرخی، بازار بهالری و محصولات‌لر تکلیفی هم حسابگه آلینیشی لازم بولگن مهم عامللر دیر.»
افغانستان ایچکی دان احتیاجینی قاندیریش اوچون هنوز وارد قیلیشگه قره‌م. سوو و ایکینچیلیک بوییچه تدقیقاتچی شعیب صبوری، مملکت‌نینگ بوغدای و باشقه دان محصولات‌لریگه بولگن ییللیک احتیاجینی بیش میلیون تُن‌دن آرتیق دیب بهاله‌یدی. اونینگ ایتیشیچه، حتا زراعت اوچون قوله‌ی موسمده هم مملکت‌نینگ تولیق اوزینی اوزی تأمینلشی کفالتلنمه‌یدی. کوپلب مهاجرلرنینگ مملکت گه قیتیشی طلب‌نینگ ینه‌ده آشیشیگه آلیب کیلیشی ممکن. شو سببلی بازارده کیسکین اوزگریش‌لر یوز بیریشیدن آلدین وارد قیلیشنی ریجه‌لشتیریش و قزاقستان همده روسیه کبی صادر قیلووچی مملکتلر بیلن مذاکره‌لر آلیب باریشنی تکلیف قیله‌دی.
حاصل ییغیب آلینگندن کیین محصولات‌لرنی توغری سقلش هم مهم اهمیت گه ایگه. اگر قوله‌ی موسمده مول حاصل آلینسه-یو، اما ناتوغری سقلش طفیلی محصولات‌لر نابود بولسه، آزیق-آوقت خوفسیزلیگینی یخشی‌لش امکانیتی بای بیریله‌دی. شو باعث، زراعت گه تیارگرلیک ایشلری ایکین ایکیشدن آلدین باشلنیب، حاصل‌نی پرورشلش و ییغیب آلیشدن تارتیب، اونی توغری سقلشگچه بولگن برچه باسقیچ‌لرنی قمره‌ب آلیشی لازم.
سوو منبعلری؛ قار کوپ یاغه‌دیگن قیش‌نینگ اهمیتی نیمه؟
افغانستان تاغلریده قیشکی قار بهار و یاز آی‌لریده سوو بیلن تأمینلشده مهم اورین توته‌دی. ایکینچیلیک باشقه ساحه‌لرده فایده‌لنیله‌دیگن سوونینگ بیر قسمی قارنینگ استه-سیکین ایریشی حسابی گه حاصل بوله‌دی. شو باعث قار ذخیره‌لری‌نینگ کوپه‌یشی، قارنینگ معیاریده ایریشی و سوو آقیمی‌نینگ توغری باشقریلیشی شرطی بیلن، سوو منبعلری حالتینی یخشی‌لشگه یاردم بیریشی ممکن.
سوو، اطراف-محیط و اقلیم اوزگریشی بوییچه متخصص نجیب‌الله سدیدنینگ ایتیشیچه، کجکی و سلما کبی ییریک توغانلرنینگ ایریملریده سوو ذخیره‌لری پست درجه‌ده. کوز و قیش آی‌لریده‌گی یاغینگرچیلیک سوو ذخیره‌لرینی کوپه‌یتیریشگه یاردم بیریشی ممکن. او ایکین ایکیش کوز فصلی‌ده‌گی آب-هوا شرایط‌لری هم مهم ایکنینی تأکیدله‌یدی. اونینگ سوزلریگه کوره، ایریم ایکینلر جمله‌دن هرات‌ده ییتیشتیریله‌دیگن زعفران معیین حرارت و نملیک شرایط‌لرینی طلب قیله‌دی. شو سببلی یاغینگرچیلیک‌نینگ کوپه‌یشی هر بیر ایکین توری و حدودنینگ احتیاجلریدن کیلیب چیقیب بهالنیشی لازم.