افغانستان اقلیم اوزگریش‌لریگه اینگ ضعیف مملکتلردن بیری حسابلنه‌دی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ترقیات دستوری معلومات‌لریگه کوره، میلادی ۱۹۵۰-ییلدن بویان مملکتده اورتچه حرارت تخمیناً ۱.۸ درجه سانتی‌گراد گه کوتریلگن. قوروقچیلیک سوو تاشقین‌لری و باشقه کیسکین اقلیم حادثه‌لری اهالی حیاتیگه تاباره کوچلی‌راق تأثیر کورستماقده.
جهان بانکی‌نینگ اقلیم خوفی بوییچه حساباتیده هم، کیلگوسی اون ییللیک‌لرده افغانستان‌ده حرارت‌نینگ ینه‌ده کوتریلیشی، یاغینگرچیلیک ترتیبی‌نینگ اوزگریشی، قورغاقچیلیک احتمالی‌نینگ آرتیشی و قورغاقچیلیک حدودلرنینگ کینگه‌یشی کوتیله‌یاتگنی حقیده آگاه‌لنتیریلگن. اوشبو اوزگریش‌لر اکوسیستم‌لر گه تأثیر کورسه‌تیب بیولوجیک خیلمه-خیل‌لیک‌نینگ کمه‌یشیگه آلیب کیلیشی ممکن.
اما بو اوزگریش‌لر حیوانلرنینگ کونده‌لیک حیاتیده قنده‌ی نمایان بوله‌دی؟
بدخشان ولایتی واخان تومنی یشاوچیسی بولگن لطف‌الله رشیدی، تخمیناً اون ییل اولگیگه نسبتن اولرنینگ قیشلاغیده اوی حیوانلری سانی کمه‌یگنینی ایته‌دی. اونینگ فکریچه، اهالی‌نینگ چارواچیلیککه بولگن قیزیقیشی قورغاقچیلیک و آذوقه تنقیص‌لیگی بیلن بیواسطه باغلیق.
او، یاوایی حیوانلرنینگ اوچره‌ش حالتی هم اوزگرگنینی هم ایته‌دی: «بوری، تولکی و شغال حلی هم بار، اما اولگیدیک قیشلاقلر اطرافیده کورینمه‌یدی. طبیعی منبعلر کمه‌یگنده، ایریم یاوایی حیوانلر آزیق تاپیش اوچون چاروا سقلنه‌دیگن جایلر گه یقینلشه‌دی. نتیجه‌ده آدملر و یاوایی طبیعت اورته‌سیده‌گی ضدیت‌لر کوچیه‌دی.»
حیات وحش بوییچه بیلرمان سیدقیوم هاشمی هم بو فکرنی تصدیقله‌یدی. اونینگ ایتیشیچه، قورغاقچیلیک حیوانلر گه ایکی یول بیلن تأثیر کوسته‌دی: بیرینچیدن، اوسیملیک قاپلمینی و آزیق منبعلرینی کمه‌یتیره‌دی؛ ایکینچیدن، طبیعی باش‌پنه و یشش حدودلرینی یوق قیله‌دی. او شونده‌ی دییدی: «انسانلر حیوانات جماعه‌لری و یاوایی طبیعت‌نی محافظه قیلیشده همکار و قوللب-قوتلاوچی بولیشلری کیره‌ک. اورمانلرنینگ حددن تشقری کیسیلیشی و ییرلردن فایده‌لنیش مقصدی‌نینگ اوزگرتیریلیشیگه یول قویمسلیک، اهالی‌نینگ حیوانلر اوسملیک‌لرنی محافظه قیلیش باره‌سیده خبردارلیگینی آشیریش ضرور.»
هاشمی‌نینگ ایتیشیچه، بو جریان اوزارا باغلیق معمالر زنجیرینی یوزه گه کیلتیره‌دی: «یاغینگرچیلیک کمه‌یشی، سوو تنقیص‌لیگی، اوسیملیک قاپلمی‌نینگ قیسقریشی، آزیق-آوقت کمه‌یشی، حیوانلرنینگ باشقه حدودلر گه کوچیشی، آدملر بیلن علاقه‌نینگ کوچه‌یشی، توقنشوولر و آولنیش خوفی‌نینگ آرتیشی.»
نورستان‌ده ایسه وضعیت باشقچه توس آله‌دی
نورستان ولایتیدن بولگن محمدکریم، ایلگری اولرنینگ منطقه‌سیده کییک، تاغ ایچکیسی، بوری، تولکی، چیه‌بوری (شغال)، قاپلان، اییق و تورلی قوشلر کوپراق اوچره‌گنینی ایته‌دی؛ بیراق حاضر بو حیوانلرنینگ اکثریتی انچه کم کورینه‌دی. اونینگ فکریچه، یاغینگرچیلیک‌نینگ کمه‌یشی، سوو و آزیق-آوقت تنقیص‌لیگی، اورمانلرنینگ بوزیلیشی همده انسانلر باسیمی بو حالت‌نینگ اساسی سبب‌لریدن دیر. اونینگ ایتیشیچه، قیش‌ده ایریم حیوانلر سوو و آزیق تاپیش اوچون اهالی یشه‌یدیگن حدودلرگه کیله‌دی. او شونده‌ی دییدی: «یاغینگرچیلیک و سوونینگ کمه‌یشی حیوانلرنینگ آزیق منبعلرینی هم قیسقرتیرگن. شوو سببلی کوپلب حیوانلر و قوشلر اوزاق‌راق، تاغلی حدودلر گه کوچیب کیتگن، بعضاً ایسه سوو و آزیق تاپیش اوچون قیشلاقلر گه یقینلشه‌دی.»
نورستان ولایتی سووغاریش و چارواچیلیک ریاستی‌نینگ طبیعی منبعلر بولیمیده حیات وحش بوییچه بیلرمان محمدخادم محمدی‌نینگ ایتیشیچه، حرارت‌نینگ کوتریلیشی، سوو و آذوقه تنقیص‌لیگی حیوانلرنینگ یشش محیطینی اوزگرتیریشی ممکن. اونینگ تأکیدلشیچه، ساووق اقلیمگه ماسلشگن تورلر قوله‌ی‌راق شرایط تاپیش اوچون ساووق‌راق و بلندراق حدودلر گه کوچیشی ممکن.
متخصص، نورستان‌ده قار قاپلانی، کییک، بوری و قاره اییق کبی حیوانلر اوچره‌شینی قید ایتیب، اورمانلر، سوو و آزیق منبعلری‌نینگ کمه‌یشی بو تورلرنینگ کوپه‌یشی همده یشب قالیشیگه سلبی تأثیر کورسه‌تیشی ممکن‌لیگیدن آگاه‌لنتیره‌دی. او شونده‌ی دییدی: «حرارت‌نینگ کوتریلیشی، سوو و ییم-خشک‌نینگ کمه‌یشی حیوانلرنینگ یشش محیطینی اوزگرتیره‌دی. نتیجه‌ده اولر ماس سوو و آزیق تاپیش اوچون ساووق‌راق همده بلندراق حدودلر گه کوچیشگه مجبور بوله‌دی.»
شونگه قره‌می، حیوانلر سانی‌نینگ کمه‌یشی یا کی اولرنینگ باشقه حدودلر گه کوچیشینی بیواسطه اقلیم اوزگریشی بیلن باغلب بولمه‌یدی. اورمانلرنینگ کیسیلیشی، آوچیلیک، اهالی سانی‌نینگ آرتیشی و ییردن فایده‌لنیش مقصدی‌نینگ اوزگریشی هم بونگه تأثیر کورسته‌دی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ اطراف-محیط بوییچه دستوری حسابات‌لری هم افغانستان قورغاقچیلیک و اقلیم اوزگریشی بیلن بیرقطارده، اوسملیک قاپلمی‌نینگ بوزیلیشی، سوو منبعلری‌نینگ کمه‌یشی، ییرلرنینگ بوزیلیشی و یاوایی حیوانلرنینگ ناقانونی آولنیشی کبی معمالر گه دوچ کیله‌یاتگنینی کورسته‌دی. دیمک، افغانستان‌ده یاوایی حیوانلر انقراضی بیر نیچته عامل بیلن باغلیق. بیراق، اقلیم اوزگریشی باشقه برچه عامللرنینگ سلبی تأثیرینی ینه‌ده کوچه‌یتیریشی ممکن.
