افغانستان کې د کمعمر ودونه د ښځو او نجونو د بشري حقونو له تر ټولو جدي ننګونو څخه ګڼل کېږي، هغه موضوع چې په ډېرو مواردو کې د کورنیو له جبر سره مل وي او له وخت مخکې د نجونو ماشومتوب پایته رسوي.
د تخار اوسېدونکې ۳۰ کلنه حلیمه وایي، هغه مهال یې واده وشو چې یوازې ۱۲ کلنه وه، هغه عمر چې د قانون له مخې د ماشومتوب دی او ماشوم د پرېکړې نیولو توان نهلري.
لاسي صنایع او د کورنیو خوراکي محصولاتو تولید، د افغان د ښځو له پخوانیو مهارتونو څخه شمېرل کېږي. له اوږدې مودې راهیسې ګڼو افغان ښځو د همدې لارې له عاید څخه خپل ژوند پرمخ وړلو او د خپلو کورنیو د عاید سرچینه یې برابره کړې؛ خو د کارګرانو او ښځو د ملاتړ ځانګړو ادارو کې د ثبت او راجستر کېدو په اړه د کافي پوهاوي نشتون لامل شوی چې ډېری دغه ښځې د یادو ادارو د ثبت له قانوني امتیازونو او ملاتړ څخه بېبرخې پاتې شي.
سلاموطندار په کونړ کې له شوې زلزلې وروسته د ۱۰۶۱ زلزلهځپلیو کورنیو وضعیت ارزولی چې موندل شوې، یادې کورنۍ د جنسیتي محدودیتونو، اقتصادي تړاو او فرهنګي خنډونو له کبله تر نورو ډېر زیانمن شوي او بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي.
د روان ۱۴۰۴ لمریز کال د سنبلې په ۹مه چې د ۲۰۲۵ کال د اګسټ له ۳۱مې سره برابره وه، د یکشنبې په شپه یوې زورورې زلزلې د هېواد ختیځ په ځانګړي ډول کونړ ولایت ولړزاوه. د کونړ زلزله دې وروستیو کلونو کې تر ټولو مرګونو زلزلو شمېرل کیږي. د دې پېښې له امله شاوخوا ۲۲۰۰ کسانو ژوند بایللی او تر ۴۰۰۰ زیات ټپیان شوي. دغه سروې کې هڅه شوې د کونړ څوکۍ ولسوالۍ کې د زلزله ځپلو غږ انعکاس پیدا کړي.
د ښځو د سوداګرۍ او صنایعو خونې مسوولان وايي چې دغه نندارتون د «شنېلارې» تر نوم لاندې د ښځینه متشبثینو د ملاتړ په هدف او د ګډونوالو په مالي لګښت جوړ شوی.
د دوی په وینا، دغه نندارتون کې شاوخوا ۶۰ ښځو په ۳۰ مېزونو کې خپل محصولات نندارې ته وړاندې کړي.
یو شمېر ښځینه سوداګرې د دغه نندارتون جوړېدل مهم بولي.
بلخ کې د زلزلې له امله د رامنځته شوې ویجاړۍ ترمنځ، زهرا له اوښکو ډکو سترګو سره د خپلې لور د یوې نښې په لټه کې ده.
هغه وايي، ونه توانېده خپله لس کلنه لور زینب، وژغوري.
زهرا چې د زلزلې له تېرېدو نږدې یوه میاشت وروسته لاهم د غم دروند بار پر اوږو وړي وايي، له هماغه وخته راهیسې ورته شپه او ورځ یو شان دي؛ دواړه تیاره او درانه.
اومېندواري یو حساس پړاو دی چې پرمهال یې مناسبې تغذیې ته پام د مور او ماشوم په روغتیا کې مهم رول لري.
خو یو شمېر مېندې د دې لپاره چې وزن یې زیات نهشي د اومېندوارۍ پرمهال غذايي رژیم نیسي چې دغه کار بدن کې د اړینو مغذي موادو د کمښت او د جُنین د وزن کمېدو لامل کیږي.
د زېږون او داخله ناروغیو ډاکټران وايي، مېندو ته په کار نهده چې د اومېندوارۍ پرمهال غذايي رژیم ونیسي، ځکه د جُنین روغتیا د مور په سمې تغذیې پورې تړاو لري.
لنډ حبس، نغدي جریمه، اتیا دورې وهل او د شاهدۍ نهمنل د تهمت پایلې دي؛ هغه عمل چې د افغانستان په قوانینو کې جرم بلل شوی، خو بیا هم ټولنه کې په اسانۍ د ښځو پر ضد ترسره کېږي.
حقوقپوهان وايي، له دلیل او سند پرته یوه کس ته د زنا یا بل هر ناوړه عمل نسبت ورکول، داسې چې د هغه د عزت د زیانمنېدو لامل شي، «تهمت» دی.
د لړم دولسمه د دوشنبې ورځ د سمنګان د خُلم ولسوالي اوسېدونکي نوراحمد ته د ده د مېوې خرڅلاوو ځای کې د نورو ورځو په څېر پیل شوه. هغه د کابل-مزارشریف ښار پر لویه لاره تازه مېوه خرڅوي، خو د دې ورځې پیل کې یوې زورورې زلزلې د هغه ژوند ته ټکان ورکړ.
په داسې ټولنه کې چې د کورنۍ جوړښتونه له بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي، یوشمېر مېرمنې له خپلو خاوندانو سره د مستقل ژوند کولو څخه محروم دي؛ هغه حق چې د اسلام مطابق او د نکاح له اړخه د دوی لپاره په رسمیت پېژندل شوی دی.
وروستۍ زلزلې د هېواد شمال کې د سلګونو نورو کورونو ترڅنګ، له پاکستانه د راستنې شوې بيبي سرپناه هم زیانمنه کړې او اوس له یوې بلې غمیزې سره مخ ده.
د بلخ د شولګرې ولسوالي د «جلوزو» کلي اوسېدونکې بيبي دوه کاله وړاندې له خپلو پنځو ماشومانو سره له پاکستانه راستنه شوې او اوس د کور نړېدو له وېرې خپلو ماشومانو سره خیمه کې شپې او ورځې تېروي.
د افغانستان لپاره د ملګروملتونو پراختیايي ادارې(UNDP) اعلان کړی چې لږترلږه ۱۳زره افغانان پر ایدز ناروغۍ اخته شوي دي.
د ملګروملتونو پراختیايي ادارې(UNDP) دا معلومات نن د دوشنبه، لیندۍ لسمه / دسمبر لومړۍ نېټه د ایدز د نړېوالې ورځې په مناسبت پر خپله اېکسپاڼه خپاره کړي دي.
د لوګر د صنعت او سوداګرۍ ریاست مسوولان وایي چې د ښځینه متشبثینو له لوري درې نوي تولیدي شرکتونه جوړ او په رسمي ډول یې فعالیت پیل کړی دی.
د لوګر د صنعت او سوداګرۍ رییس مولوي شبیراحمد صدیقي، سلاموطندار ته وویل چې دغه شرکتونه د کورنیو خوړو د تولید، لاسي قالینبافۍ او زراعتي پروسس په برخو کې فعالیت کوي.
د بېپولې ډاکترانو سازمان وايي چې د دوی ټیمونه د مزارشریف ښار د ابوعلي سینا روغتون د ظرفیت د پیاوړتیا لپاره کار کوي. د ۲۰۲۳ کال د اګست میاشتې راهیسې، دوی د ماشومانو د ځانګړې مراقبت څانګه (PICU)، د نویو زېږېدلو د ځانګړې پاملرنې څانګه (NICU) او بیړنۍ څانګه ملاتړ کوي. دا څانګې د ۱۴کلن او له دې کم عمره ماشومانو لپاره حیاتي او نجات بښونکي خدمتونه وړاندې کوي.
د دغو ځوانانو له ډلې ۱۳ یې رسمي خبریالان، دوه یې یوټیوبران، درې یې ازاد شغل لري او څلور نور زدهکړیالان دي.
د دغه راپور موندنې ښيي چې د ۲۲ځوانانو له ډلې، ۱۳یې، په موبایل ویډیو اخلي او نهه نور عکاسي کوي. د پروان اوسېدونکی ۲۸کلن ضیاالدین ضیا چې خبریال دی، وايي، اووه کاله کېږي چې په موبایل خبري عکسونه اخلي.
د هېواد په شمال کې وروستۍ زلزلې تر ډېره هغو کورنیو او سیمو ته مالي زیانونه اړولي چې له وړاندې فقر، وزګارتیا او اقتصادي ستونزو سره مخ وې.
یوه له دغو سیمو د بلخ د شولګرې ولسوالي د «جلوزو» کلی دی.
د دغې سیمې یوشمېر زلزله ځپلو سلاموطندار سره خبرو کې وویل، د شاوخوا درې اوونۍ وړاندې زلزلې یې داسې حال کې سرپناوې نړولې چې له مخکې یې د ورځني ژوند د اړتیاوو پوره کولو وس نهدرلود.
