د سلاموطندار موندنې ښيي چې ایران کې د روانو بېثباتیو او ناارامیو سربېره، ډېری افغان ځوان دغه هېواد ته روان دي. د معلوماتو له مخې، له دې وړاندې د اسراییلو او ایران ترمنځ د جګړې پرمهال هم دغه هېواد کې یوشمېر افغانان د جاسوسۍ په تور نیول شوي، شکنجه او په زور له یاد هېواد ایستل شوي دي.
سلاموطندار له ۲۵ ښځو سره د مرکو پرمهال موندلې چې د یادو مېرمنو له ډلې یې، ۱۸ د خپلو کورنیو له لوري د ډیجیټالي محدودیت سره مخ شوي دي.
د یادو مېرمنو له ډلې یې، اته د خاوندانو له لوري، اته د پلار او ورور لهخوا، یوه د مور او یوه هم د خپل کوژدن له لوري د خواله رسنۍ پر کارونې محدودې شوې دي.
په داسې حال کې چې قانون او شریعت د خاوندانو له لوري مېرمنو ته حساب ورکول د ښځو حق ګڼي، خو ډېری مېرمنې له خپل دې قانوني حق څخه ناخبرې دي. دیني عالمان او حقوقپوهان وايي چې د مالي حساب پټول، نه یوازې د شریعت خلاف دی، بلکې قانوني څار هم لري.
په دې راپور کې د ۱۹ داسې ځوانانو ژوند ته کتنه شوې چې د ځوانۍ پرمهال له بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان وو، خو دوی په لوړ هوډ او زغم سره له دې خنډونو سره مبارزه کړې او د خپلې خوښې ژوند یې، برابر کړی دی.
په دې راپور کې مرکه شوي ۱۹ ځوانان دي چې نهه یې، هلکان او لس یې نجونې دي.
پېژندپاڼه هغه سند دی چې له مخې یې، په یوه هېواد کې د کس قانوني شتون ثابتوي؛ خو افغانستان کې ډېری مېرمنې له دې سند او له خپل رسمي هویت محرومې دي.
سلاموطندار په دې راپور کې له شلو داسې مېرمنو سره مرکې کړې چې پېژندپاڼې نهلري. د مرکو پایله ښيي چې دغه مېرمنې نهشي کولای زدهکړې وکړي، کار وکړي، سیمکارټ واخلي او یا هم بشري مرستې ترلاسه کړي.
د وږي نهمه، د یکشنبې ورځ د ۶.۲ ریښتر په درجې زلزلې د کونړ ډېری برخې ولړزولې چې د شته معلوماتو له مخې، په دې زلزله کې شاوخوا ۲۲۰۰ کسانو خپل ژوند له لاسه ورکړ او څه باندې څلور زره نور ټپیان شول او ترڅنګ یې، ۸۰۰۰ کورونه هم ویجاړ شوي دي.
سلاموطندار له دې پېښې درې میاشتې وروسته، روغتیايي وضعیت ارزونې او روغتیايي خدمتونو ته د زلزلهځپلو د لاسرسي کچې ارزونې په اړه ۱۰۶۱ کورنۍ په څوکۍ ولسوالي کې سروې کړې دي.
سلاموطندار په کونړ کې له شوې زلزلې وروسته د ۱۰۶۱ زلزلهځپلیو کورنیو وضعیت ارزولی چې موندل شوې، یادې کورنۍ د جنسیتي محدودیتونو، اقتصادي تړاو او فرهنګي خنډونو له کبله تر نورو ډېر زیانمن شوي او بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي.
د روان ۱۴۰۴ لمریز کال د سنبلې په ۹مه چې د ۲۰۲۵ کال د اګسټ له ۳۱مې سره برابره وه، د یکشنبې په شپه یوې زورورې زلزلې د هېواد ختیځ په ځانګړي ډول کونړ ولایت ولړزاوه. د کونړ زلزله دې وروستیو کلونو کې تر ټولو مرګونو زلزلو شمېرل کیږي. د دې پېښې له امله شاوخوا ۲۲۰۰ کسانو ژوند بایللی او تر ۴۰۰۰ زیات ټپیان شوي. دغه سروې کې هڅه شوې د کونړ څوکۍ ولسوالۍ کې د زلزله ځپلو غږ انعکاس پیدا کړي.
سلاموطندار د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې له ۴۰ لوستو او نالوستو ځوانانو سره د مرکو پرمهال موندلې چې د سواد لرل، د دوی پر هیلهمندۍ، پلان او راتلونکې په اړه د دوی پر لیدلوري اغېز درلود.
په دې راپور کې چې ۲۰ لوستو او ۲۰ نالوستو ځوانانو سره خبرې شوي، موندل شوې چې لوستي ځوانان د نالوستو په پرتله خپله راتلونکې روښانه ګڼي او ځانګړي اهداف او پلانونه هم لري.
په داسې ټولنه کې چې د کورنۍ جوړښتونه له بېلابېلو ستونزو سره لاس او ګرېوان دي، یوشمېر مېرمنې له خپلو خاوندانو سره د مستقل ژوند کولو څخه محروم دي؛ هغه حق چې د اسلام مطابق او د نکاح له اړخه د دوی لپاره په رسمیت پېژندل شوی دی.
د دې موضوع ارزونې لپاره سلاموطندار د هېواد له بېلابېلو ولایتونو څخه له ۲۱ مېرمنو سره خبرې کړي چې موندل شوې دغه مېرمنې د خوارځواکۍ له امله د جسمي رنځ سربېره، د تنګسیې له امله د درملو او خوراکي توکو برابرولو کې هم پاتې راغلې دي.
«زه هېڅ د استراحت فرصت نهلرم. له سهاره تر ماښامه د کور کارونه، د دوو ماشومانو پالنه، هر څه زما پر غاړه دي. یوازې یو ځل مې هغه هم په قرض قابله ته ځان رسولی دی. د خاوند کورنۍ مې نه بیايي، وايي ضرورت نشته. خاوند مې ډېر بېپروا دی، هېڅ پام نه کوي. د هغه کورنۍ مې بیا تل راته طعنې وايي چې ولې کار نه کوې او ولې کمزورې یې. هېڅ څوک مې د حال پوښتنه نه کوي. هغه خواړه چې د امېدوارو ښځو لپاره مهم دي، زموږ په کور کې ډېر کم پیدا کېږي.»
افغانستان کې یوشمېر هغه ځوانان چې له دې وړاندې یې، په دولتي او بېلابېلو بنسټونو کې دنده لرله، د بېلابېلو لاملونو له امله له دندې ګوښه شوي دي.
دې چارې نه یوازې د دوی ژوند اغېزمن کړی او هیلې ورمړاوې کړي، بلکې د ټولنې پر اقتصادي وضعیت هم اغېز کړی دی.
نږدې ۶۰۰ میلیونه ډالر، د افغانستان د وچې مېوې د کلني صادراتو ارزښت چې تر ډېره د ځوانو افغان سوداګرو له لوري نورو هېوادونو ته صادر شوي، خو د دې شمېرو تر شا یو بل داستان پروت دی؛ د هغو ځوانو سوداګرو کیسه چې وايي، کولای شي، له دې هم ښه کار وکړي.
له ۳۲ ځوانانو (۱۶ نجونو او ۱۶ هلکانو) او یوشمېر ټولنپوهانو سره د «سلام وطندار» د مرکو پایلې ښيي چې په افغانستان کې د نسلونو واټن په ښارونو کې تر کلیو په پرتله ډېر ژور دی؛ هغه ځای چې تکنالوژۍ، ټولنیزو شبکو او د ژوند نوې بڼې د ځوانانو نړۍ له خپلو پلرونو او مېندو جلا کړې ده.
د بامیانو بودا له ستر او لرغوني نړیوال شهرت برخمن دی؛ خو د همدې ډبرو تر شا د ژوند خاموشه او سخته کیسه روانه ده.
په هماغو مغارو کې چې کله ناکله د بودایي راهبانو د عبادت او خلوت ځای و، نن د ماشومانو ژړا، د مېندو د الالو زمزمې اورېدل کېږي.
دا څمڅې چې له یو نیم زرو کلونو ډېر عمر لري، نن د پنځوسو بېوزلو کورنیو ناخوښه پناهځای ګرځېدلی دی.
