«اوغلیم ۱۶ یاشده ایدی. اویده یوق ایدیک. اوی گه قیتگنیمده، دهشتلی واقعه یوز بیرگن ایدی. اوغلیم اوز جانیگه قصد قیلگندی.» بو سوزلر کاپیسا ولایتیده یشاوچی ۴۰ یاشلی فرزانهنینگ سوزلریدن بیر قسمی دیر. او ایکی ییل اول اوییگه قیتگنیده اوغلینی وفات ایتگن حالده کورگن. فرزانهنینگ ایتیشیچه، بو فاجعه اونینگ اوغلی اوچون حیاتینینگ یکونی بولگن بولسه، اوزی اوچون ایسه هنوز دوام ایتهیاتگن چقور اضطراب و آغیر دردنینگ باشلنیشیگه ایلنگن. اونینگ سوزلریگه کوره، فرزندیدن ایریلگنیدن بیری بو آغریق روحینی استه-سیکین ییمیریب بارماقده.
اوشبو گزارشده بادغیس، فراه، غور، کاپیسا، لغمان، کنر و کابل ولایتلریده یشاوچی ۲۰ نفر آنهنینگ حیاتی و دردلری حکایه قیلینهدی. اولر اوچ آیدن بیش ییلگچه بولگن دور آرهلیغیده فرزندلرینی یوقاتگن و بوگون هم بو ایریلیق بوشلیغی بیلن یشب کیلماقده. اولرنینگ هر بیری ییللر اوتسه-ده، هنوز قلبینی آغریتهیاتگن یوقاتیش، ارمان و اضطراب حقیده حکایه قیلیشهدی. بو درد اولرنینگ آسایشتهلیگینی آلیب قویگن، کوزلرینی ایسه هیچ قچان قیتیب کیلمهیدیگن اوچرهشوو امیدیده قالدیرگن.
فرزانه، هر کونی قویاش باتیشی بیلن قبرستان تامان یول آلهدی؛ او اوز حیاتیدهگی برچه امیدلرینی توپراققه تاپشیرگن جای گه بارهدی. او اوغلینینگ قبری یانیده، اوزی اوچون فرزندیدیک عزیز بولگن بیر درد بیلن یالغیز قالهدی. اونینگ ایتیشیچه، هر بیر هییتده ینگی ییل کونلریده، قهرتان قیش کونلری و کوز فصلینینگ برگ توکیلگن پللهلریده، هر بیر یامغیر تامچیسی و هر بیر قرار دانهسیده اوغلینینگ ایزینی قیدیرهدی؛ اما آرهدن ایکی ییل اوتسه هم، بو ایزنی تاپه آلمهگن. او یوزیدهگی قیغو بیلن شوندهی دییدی: «اونوتیش هیچ قچان ممکن ایمس. او هر لحظه و هر ساعتده خیالیمده، قلبیمده و بارلیغیمده. آرهدن ایکی ییل اوتگن بولسه هم، اینیقسه اویده و روزغار ایشلریده مینگه قنچهلیک یاردم بیرگنی، اوغلیمنینگ قنچهلیک استعدادی بولگنی هیچ قچان یادیمدن چیقمهیدی. او هر لحظه و هر ساعتده خیالیمده و یانیمدهگیدیک توییلهدی.»
بو درد فقط فرزانه بیلن چیکلنمهیدی. افغانستانده اونلب ییللر دوام ایتگن اوروش، بیقرارلیک، قشاقلیک و کیتمه-کیت اوزگریشلر چقور ایز قالدیرگن بیر شرایطده، کوپلب آنهلر بونینگ آغیر بهاسینی تولب، فرزند داغیده یشهماقده. فرزندیدن ایریلیش اولرنی اوزاق دوام ایتووچی قیغو و روحی حالدن تاییش بیلن یوزلشتیرگن. بو ۲۰ نفر آنهنینگ حکایهلری افغانستاننینگ تورلی حدودلریده یشهیاتگن کوپلب عیاللر باشدن کیچیرهیاتگن آغیر حقیقتنینگ فقط بیر قسمی دیر.
۳۰ یاشلی مریم بادغیس ولایتی اهالیسی بولیب، بیر ییل اول ۱۰ یاشلی اوغلینی کسللیک سببلی قولدن بیرگن. او بو ایریلیق روحی حالتیگه قندهی تأثیر قیلگنی حقیده شوندهی دییدی: « فرزندیمدن ایریلگنیمگه ایندیگینه بیر ییل بولدی. جوده آغیر کونلر و آیلرنی باشدن کیچیردیم. روحی تاماندن بو مین اوچون جوده قیین بولدی. حاضر هم بو حالتیم سبب اویده ایریم و فرزندلریم بیلن مناسبتلریم اوزگرگن؛ یعنی بیرآز جهلدار بولیب قالگنمن. اوشه واقعه صادر بولیب، اوغلیمنی یوقاتگنیمدن کیین کوپلب قیینچیلیکلر گه دوچ کیلدیم. البته، اوییمدهگیلر بیلن هم یخشی معامله قیله آلمهدیم.»
اشوبو گزارشده صحبت قیلگن ۲۰ نفر عیالدن ۱۳ نفری فرزندلرینی کسللیک سببلی، تورت نفری اوروش عاقبتیده، بیری مهاجرت جریانیده، ینه ایکی نفری ایسه طبیعی وفاتلر طفیلی قولدن بیرگنلر.
قندوزلیک ۶۰ یاشلی نادیه یگانه اوغلینی ایچکی اوروشلر دوریده قولدن بیرگن و بدخشانلیک ۴۳ یاشلی نوریه ایسه اوچ آی اول یاش قیزینی میه سکتهلیگی سببلی یوقاتگن. اولر فرزندلری یوقلیگیده باشدن کیچیرهیاتگن دردلرینی شوندهی بیان قیلهدی.
نادیه شوندهی دییدی: «مینینگ فقط بیر اوغلیم بار ایدی، او هلاک بولدی. شوندن کیین ایریم هم سکته قیلیب وفات ایتدی. اوغلیم ۲۳ یاشده ایدی، زابلدهگی اوروشده هلاک بولدی. حلی هم اونینگ خاطرهسی یادیمدن چیقمهیدی. هر سفر او حقیده اویلهسم، ساغینهمن و روحی حالتیم بوزیلهدی. مین هیچ قچان فرزندیمنی اونوته آلمهدیم.»
نوریه هم شوندهی دییدی: «قیزیم میه سکته قیلدی. او ایرینینگ اوییده جوده ناتینچ ایدی. اوندن تورت نفر فرزند قالدی. انسان فرزندیدن ایریلگنده جوده آغیر حسلرنی باشدن کیچیرهدی. فرزند- آنهنینگ جان تامیری دیر. حلی هم احوالیم یخشی ایمس. هر سفر قیزیمنینگ فرزندلریگه قرهگنیمده، یورهگیم پرچهلنهدی.، چونکی اولر آنهسیز اولغهیماقده. هیچ کیم، حتا بووی هم آنهنینگ اورنینی باسه آلمهیدی.»
اوشبو گزارشده صحبت قیلگن عیاللرنینگ ایتیشیچه، فرزند یوقاتیش دردینی یینگیب اوتیشده اولر اینگ اولا عایله اعضالرینینگ کمکی، اطرافدهگیلرنینگ همدردلیگی و ایریم حاللرده روانشناس مصلحتی گه احتیاج سیزگنلر. اولرنینگ تأکیدلشیچه، بوندهی یاردملر معلوم درجهده روحی باسیمنی کمهیتیریشگه همده فرزند یوقلیگی سبب یوزه گه کیلگن بوشلیق بیلن یششگه ماسلشیشگه یاردم بیرگن.
۳۹ یاشلی شریفه غور ولایتی اهالیسی بولیب، ایکی ییل اول سکیز یاشلی قیزینی قان سرطانی سببلی قولدن بیرگن. کابللیک ۳۲ یاشلی حلیمه ایسه تورت ییلدن بیری اوچ یاشلی فرزندینینگ وفاتی دردینی کونگلیده آلیب یورهدی. اولرنینگ ایتیشیچه، مصلحت، یقینلرنینگ قوللب-قوتلشی و همدردلیگی آرقهلی اولر معلوم درجهده بو آغیر درد بیلن یششگه ماسلشه آلگن.
شریفه شوندهی دییدی: «یورهگیم چیلپرچین بولدی. جوده کوپ قیچقیردیم و ییغلهدیم. شوندن کیین اوزاق وقت توشکون حالتده بولدیم. اویقوسیزلیک، جسمانی حالسیزلیک و کوچلی خواطر بار ایدی، حاضر هم بعضاً بو حالتلر دوام ایتهدی. بیر عیال شفاکار بیلن صحبتلشیب، مصلحت بیردی؛ شوندن کیین بیرآز تینچلندیم.»
حلیمه هم شوندهی دییدی: «فرزندیمنی کسللیک سبب قولدن بیردیم. قیشنینگ ساووق کونلری ایدی، اونگه ییترلیچه یاردم بیره آلمهدیک و او وفات ایتدی. اوزیمنی یوقاتیب قویگندیک بولدیم؛ بونگه ایشانه آلمهدیم. آیلر دوامیده ییغلهدیم هیچ کیم بیلن گپلشمهدیم. کوچلی عصبی باسیم اشتهاسیزلیک و کوپ ییغیلش حالتلری بولدی. حاضر هم تیز-تیز بیزواته بولیب قالهمن. سینگلیم مینگه جوده کوپ یاردم بیردی؛ هر کونی یانیمگه کیلردی و شو سببلی یالغیز قالمهدیم.»
روانشناسلرنینگ ایتیشیچه، فرزندیدن ایریلیش دردی بیلن یشش و اونگه ماسلشیش وقت طلب قیلهدیگن جریان دیر. بیراق آنهلر اوز حس-تویغولرینی قبول قیلیش، ایشانچلی انسانلر بیلن صحبتلشیش و ضرور بولسه، روانشناس گه مراجعت قیلیش آرقهلی بو قیغو جریانینی یخشیراق باشقریش، استه-سیکین اونگه ماسلشه آلهدیلر.
روانشناس زحل امیرزاده شوندهی دییدی: «آنهلر گه یاردم بیرهدیگن اینگ مهم یوللردن بیری – اوز حس-تویغولرینی قبول قیلیش دیر. آنه ییغلشی، جهلی چیقیشی، ساغینچ حس قیلیشی یا کی حتا حسی حالتنی باشدن کیچیریشی ممکن. بو تویغولرنی نمایان قیلیشگه توسقینلیک قیلمسلیک کیرهک؛ چونکی اولرنی قبول قیلمسلیک قیغونی ینهده چقورلشتیریشی و مرکبلشتیریشی ممکن. آنه اوز حسلری گپیریشی، دعوا قیلیشی و قیغو جریانینینگ طبیعی کیچیشیگه امکان بیریشی کیرهک.»
استه-سیکین اطراف قرانغولشه باشلهیدی. فرزانه اوغلینینگ قبریدن بیر هاوچ توپراق آلهدی و اونی فرزندینینگ هیدینی ایسلهگندیک هیدلهیدی؛ قبر تاشینی اوپهدی، گویا اوغلینینگ یوزیگه تیگهیاتگندیک بولهدی. سونگ قبر یانیدهگی نهاللرنی سوغارگن سوو ایدیشینی آلیب، ینه او تامان یول آلهدی؛ بیراق یورهگینی اوشه ییرده قالدیرگندیک. او آرتیگه بیر نیچه بار قرهیدی؛ گویا حلی هم اونی ینه «آنه» دیب چقیرهدیگن آوازنی کوتهیاتگندیک.
