ايتالله سيدعلي حسيني خامنهيي د ايران د اسلامي جمهوريت دويم ستر مشر و چې له ۱۹۸۹کال راهيسې يې تر ټولو لوړ سياسي او مذهبي صلاحيتونه په لاس کې لرل.
هغه د ۱۹۳۹ کال د اپرېل په ۱۹مه د ايران د خراسان ولايت په مشهد ښار کې زېږېدلی و. پلار يې سيد جواد خامنهيي يو ديني عالم و او کورنۍ يې ديني او مذهبي مخينه لرله.
زدهکړې او لومړنی فعاليت
خامنهيي خپلې لومړنۍ زده کړې په مشهد کې وکړې او له کوچنيوالي يې ديني علومو ته مخه کړه. وروسته يې د قم او نجف په حوزو کې لوړې مذهبي زده کړې وکړې او له نامتو شيعه علماوو، په ځانګړي ډول آيتالله روحالله خميني، سره نږدې شو.
د ۱۹۶۰مو او ۱۹۷۰مو کلونو پر مهال، هغه د شاه محمد رضا پهلوي د رژيم پر ضد فعاليتونه کول. څو ځله د ساواک (د شاه استخباراتي اداره) له لوري ونيول شو او حتی تبعيد ته ولېږل شو. دا سياسي مخينه د هغه پر راتلونکي مشرتابه ژور اغېز وکړ.
د انقلاب وروسته رول
د ۱۹۷۹ کال اسلامي انقلاب له بريا وروسته، خامنهيي د نوي نظام په جوړښت کې مهم رول ولوباوه. هغه د انقلاب شورا غړی و، وروسته د دفاع مرستيال وزير شو او بيا د اسلامي انقلابي ګارډ ځواک (IRGC) له مشرتابه سره نږدې کار وکړ.
په ۱۹۸۱ کال کې، پر هغه يو بريد وشو چې له امله يې ښی لاس سخت ټپي شو او تر پايه فلج پاتې شو. همدغه کال د ايران ولسمشر وټاکل شو او تر ۱۹۸۹ پورې يې دوه دورې ولسمشرۍ ترسره کړې. د هغه د ولسمشرۍ دوره د ايران–عراق اته کلنې جګړې له سختو کلونو سره برابره وه.
د ستر مشر ټاکنه
کله چې آيتالله خميني په ۱۹۸۹ کال کې وفات شو، د خبرګانو شورا خامنهيي د اسلامي جمهوريت د ستر مشر په توګه وټاکه. د اساسي قانون په تعديل سره هغه مقام ته ورسېد، که څه هم په هغه وخت کې يې د مرجعيت لوړ مذهبي لقب نه درلود.
د ستر مشر په توګه، هغه د پوځ، قضا، دولتي رسنيو او مهمو ستراتيژيکو پرېکړو وروستۍ واکمني درلوده. د ايران سياسي نظام کې د ستر مشر مقام تر ټولو لوړ او اغېزناک دی.
کورنۍ پاليسي او اعتراضونه
د خامنهيي د مشرتابه پر مهال ايران له څو پړاوونو اعتراضونو سره مخ شو:
د ۱۹۹۹ کال د محصلينو لاريونونه
د ۲۰۰۹ کال د ولسمشرۍ ټاکنو وروسته “شنه غورځنګ”
د ۲۰۱۹ کال د تېلو بيې لوړېدو اعتراضونه
د ۲۰۲۲ کال د مهسا اميني له مړينې وروسته پراخ لاريونونه
نوموړي اکثره دا اعتراضونه د بهرنيو دښمنانو له لوري تحريک شوي بلل. امنيتي ځواکونو په ډېرو مواردو کې سخت چلند وکړ، چې د بشري حقونو بنسټونو نيوکې راوپارولې.
بهرنۍ پاليسي او اټومي موضوع
خامنهيي تل د امريکا پر وړاندې د بېباورۍ او مقاومت سياست غوره کړی و. هغه د “نه جګړه، نه سوله” تګلاره تعقيبوله؛ يعنې مستقيمه جګړه نه، خو سياسي او ستراتيژيک مقاومت.
په ۲۰۱۵ کال کې، هغه د اټومي تړون (JCPOA) ملاتړ وکړ، چې له مخې يې ايران د اټومي فعاليتونو محدودولو په بدل کې د بنديزونو د کمېدو تمه لرله. خو په ۲۰۱۸ کال کې د امريکا له وتلو وروسته، تړون له جدي ستونزو سره مخ شو او ايران بيا د يورانيمو د غني کولو کچه لوړه کړه.
نوموړي په ۲۰۰۳ کال کې د اټومي وسلو د حراموالي فتوا ورکړې وه او ټينګار يې کاوه چې د ايران اټومي پروګرام ملکي دی.
د “محور مقاومت” ستراتيژي
د هغه د بهرنۍ پاليسۍ يوه مهمه برخه د سيمهييزو متحدينو ملاتړ و، چې پکې حزبالله (لبنان)، د عراق ځينې وسلهوالې ډلې، سوريه او نور شامل وو. دا تګلاره د “محور مقاومت” په نوم ياده شوه. د ده پلويان دا د ايران د مخکنۍ دفاع برخه بولي، خو منتقدين يې د سيمهييزې بېثباتۍ لامل ګڼي.
شخصي ځانګړنې
خامنهيي د ادب، شعر او فارسي ادبياتو سره علاقه لرله. ويل کېږي چې هغه شعرونه ليکل او د کلتوري چارو ملاتړ يې کاوه. هغه څو زامن او لورګانې درلودې او کورنۍ يې له رسنيو لرې ساتل کېده.
ارزونه او ميراث
ايتالله خامنهيي د ايران د معاصر تاريخ يو له تر ټولو اغېزمنو شخصيتونو څخه شمېرل کېږي. د هغه مشري د درې لسيزو څخه زيات دوام وکړ او د ايران د امنيتي، سياسي او بهرنۍ تګلارې بڼه يې بدله کړه.
ملاتړي يې هغه د خپلواکۍ، مقاومت او ملي حاکميت سمبول بولي. منتقدين بيا وايي چې د سختدريځۍ، بنديزونو او اقتصادي ستونزو دوام د هغه د تګلارې پايله وه.
د هغه ميراث به د سيمې او نړۍ په سياسي معادلو کې د اوږدې مودې لپاره بحثپارونکی پاتې شي، ځکه چې ايران لاهم د ژورو بدلونونو او ننګونو په درشل کې ولاړ دی.