سلام‌وطندارنینگ افغانستان ۹ ولایتیدن ۱۰ عایله بیلن صحبت نتیجه‌سی شونی کورسته‌دی کی اولرنینگ عایله اعضالری سونگی ایکی ییل دوامیده ایران و تورکیه گه ناقانونی یوللر بیلن باریش پیتیده جان بیرگنلر. بو عایله‌لرنینگ ایتیشیچه، ایش‌سیزلیک و اقتصادی قیینچیلیک‌لر سببلی کوپینچه یاشلر مهاجرت یولینی تنلب و عایله‌لرینی عاطفی و اقتصادی قیینچیلیک‌لر بیلن روپه‌ره قیلگن.
بلخ ولایتیدن بولگن ۲۵ یاشلی نرگس، همان ۲۸ یاشلی ایناغه‌سی‌نینگ سفردن قیتیشینی کوتردی؛ او چیت‌ایلده ایشلب توی خره‌جت‌لرینی تأمینلش و ینگی حیات باشلش‌نی ریجه‌لشتیرگن ایدی.
نرگس‌نینگ ایناغه‌سی ایران‌ده بیر مدت ایشله‌گچ، تورکیه گه یول آلدی؛ بیراق اونینگ سفری هیچ قچان منزلی گه ییتمه‌دی. ایریم شخص‌لر اونینگ عایله‌سی بیلن باغلنیب، ایناغه‌سینی گرو گه آلگن‌لیکلرینی و اونی آزاد قیلیش عوضی گه کتته مقدارده پول طلب قیله‌یاتگن‌لیکلرینی بیلدیرگن. آخر-عاقبت، عایله اونینگ وفات ایتگنیدن خبر تاپدی. او شونده‌ی دییدی: «ایناغه‌م اونشتیریلگن ایدی و توی قیلماقچی ایدی، اما عایله‌میزنینگ اقتصادی احوالی یخشی ایمس ایدی. افغانستان‌ده ایش یوق ایدی، شو سببلی او افغانستان‌دن چیقیب کیتیشی کیره‌ک دیب قرار قیلدی. او ایران گه باردی، بیر مدت ایران‌ده ایشله‌دی، کیین تورکیه تامان یول آلدی و شو یولده حیات‌دن کوز یومدی.»
نرگس‌نینگ ایناغه‌سی باشیدن کیچیرگن واقعه ایش تاپیش، عایله‌سی‌نینگ خره‌جت‌لرینی تأمینلش یا کی یخشی‌راق کیله‌جک قوریش امیدیده خوفلی مهاجرت یوللرینی تنله‌گن کوپلب یاشلرنینگ تقدیریدن بیری دیر. اولرنینگ ایریملری اوچون بو سفر بی‌درک یوقالیش، گرو گه آلینیشی یا کی اولیم بیلن یکونلنگن.
سلام‌وطندار، مملکت توقیز ولایتی جمله‌دن کابل، فاریاب، نورستان، بدخشان، ننگرهار، کاپیسا، جوزجان، فراه و بلخ ولایت‌لریده ۱۰ ته عایله بیلن قیلگن صحبتی شونی کورسته‌دی کی، اوشبو شخص‌لرنینگ برچه‌سی سونگی ایکی ییل ایچیده ناقانونی یوللر آرقه‌لی و آدم سوداگرلری یاردمیده مهاجرت قیلگن. اولرنینگ ایکی نفری تورکیه گه، قالگن سکیز نفری ایسه ایران گه باریش‌نی ریجه‌لشتیرگن.
گزارش‌ده صحبت قیلگن اوشبو ۱۰ کیشیدن ایکی نفری آته‌سینی، بیر نفری اوغلینی، اوچ نفری ایناغه‌سینی، ایکی نفری ابه‌سینی، بیر نفری جیینینی و ینه بیر نفری قیناته‌سینی یوقاتگن.
عایله‌لرنینگ حکایه‌لریگه کوره، بو شخص‌لرنینگ آلتی نفری عایله‌سینی تأمینلش یا کی آته-آنه‌سیگه یاردم بیریش مقصدیده، اوچ نفری ایش تاپیش اوچون، ینه بیر نفری ایسه توی خره‌جت‌لرینی قاپلش اوچون مهاجرت یولیگه چیققن.
بیراق اولرنینگ عایله‌لری اوچون بو سفر درآمد و یخشی‌راق کیله‌جک ایمس، بلکی عایله اعضاسیدن ایریلیش، امیدلری‌نینگ سونیشی و ایریم حاللرده عایله‌نینگ باقووچیسیدن ایریلیش بیلن یکونلنگن.
نورستان‌لیک ۳۱ یاشلی نورالله، ۲۲ یاشلی ایناغه‌سی تخمیناً آلتی آی اول ایش تاپیش و حیات شرایطینی یخشی‌لش مقصدیده ایران تامان یول آلگنینی بیلدیره‌دی. بیراق او ایران چیگره‌سی یقینیده قراقچیلر گه دوچ کیلیب، هلاک بولگن. عایله اونینگ وفات ایتگنینی و کیینچه‌لیک جسدی ییتیب کیلگنینی تخمیناً ۱۲ کوندن سونگ بیلگن. او شونده‌ی دییدی: «بو دور بیز اوچون جوده آغیر و مشقتلی کیچدی. حفیظ‌الله دن ایریلیش بیز اوچون جوده آغیر و الملی بولدی. او یاش ایدی و ایشلب عایله‌سیگه یاردم بیریشنی خواهلردی. بیز اونینگ ایران گه ییتیب باریب ایشلب، عایله‌میزنینگ تورموش شرایطینی یخشی‌لشیگه امید قیلگن ایدیک. اما افسوس کی او عینن شو یولده حیات‌دن کوز یومدی.»
بو حکایه‌لر آره‌سیده ایریم عایله‌لر یاشلر یولگه چیقیشدن آلدین اوشبو یولده‌گی خوف‌لردن خبردار بولگنینی ایته‌دی. بیراق اقتصادی معمالر و ایش امکانیت‌لری‌نینگ یوقلیگی اولرنی بو یول‌نی تنلشگه مجبور قیلگن.
کاپیسالیک ۲۸ یاشلی جمشید، ۱۸ یاشلی جیینی تخمیناً بیر ییل اول ایران گه تامان باریش یولیده سووسیزلیک و سوو ییتیشمسلیگی عاقبتیده وفات ایتگنینی ایته‌دی. اونینگ جیینی عایله‌نینگ تونغیچ (بیرینچی) فرزندی و باقووچیسی بولگن.
اونینگ ایتیشیچه، بو ییگیت‌نینگ آته‌سی هم ناگرانلیگی سببلی ایشلش امکانیگه ایگه بولمه‌گن. عایله‌ده اوندن کیچیک بولگن قریب ییتی نفر اوکه-سینگلیسی بولیب، اولر عایله گه قره‌م ایدی. او شونده‌ی دییدی: «جیینیم ۱۸ یاش‌ده بولیشیگه قره‌می، عایله‌نینگ تونغیچ فرزندی ایدی. اونینگ آته‌سی بیر آیاغی‌دن ایریلگن، ناگران بولگنی اوچون ایشله‌ی آلمسدی. جیینیم‌نینگ اوزیدن کیچیک ییتی نفر اوکه-سینگلیسی بار ایدی. او عایله‌نینگ باقووچیسی ایدی. بو واقعه صادر بولگچ آته‌سی، آنه‌سی و آپه-سینگیل‌لری‌نینگ روحیتی بوتونلی توشیب کیتدی، اولرنینگ روحی و حالتی ایزدن چیقدی.»
ینه بیر حکایه‌ده، فاریاب ولایتیدن بولگن ۲۴ یاشلی بهشته، ابه‌سی (کاکا) ایش‌سیز قالگچ، ایش تاپیش مقصدیده و قانونی یول بیلن صفر قیلیش قیین بولگنی سببلی ناقانونی یول آرقه‌لی ایران گه یول آلگنینی، بیراق یولده هلاک بولگنینی بیلدیره‌دی. او شونده‌ی دییدی: «ابه‌م فاریاب ولایتیده ایشلردی. او یوللرنی قوریش و خصوصی اداره‌لرده ایشله‌گن. ایش‌سیز قالگچ مجبوراً مهاجرت قیلیشگه قرار قیلدی و ایران تامان یول آلدی.»
جوزجان‌لیک ۵۵ یاشلی لیلیما هم، ۱۷ یاشلی اوغلی تخمیناً بیر ییل اول ایران گه ییتیب باریش امیدیده مهاجرت یولیگه چیققنینی ایته‌دی. بیراق چیگره یقینیده او و باشقه بیر گروه مهاجرلر آچ و سووسیز بولگن پیتده پولیس تامانیدن اوققه توتیلیب و قاچاقچی ایسه اولرنی یولده تشلب قاچیب کیتگن. اونینگ ایتیشیچه: «ایران حدودلری یقینیده پولیس اوق اوزدی، بیز آچ و سووسیز ایدیک، قاچاقچی هم قاچیب کیتگن ایدی، بو جوده قتیق تأثیر قیلدی. گویا یوره‌گیم‌نینگ بیر قسمینی یوقاتگندیک بولدیم اونی هیچ قچان اونیتمه‌یمن، گویا اونی ایندیگینه یوقاتگندیک من.»
بو حکایه‌لر شونی کورسته‌دی کی، خوفلی مهاجرت‌نینگ عاقبت‌لری فقط حادثه صادر بولگن پیت بیلن چیکلنیب قالمه‌یدی. هلاک بولگن شخص عایله‌نینگ باقووچیسی یا کی عایله‌وی خره‌جت‌لرنی تأمینلاوچیلردن بیری بولگن عایله‌لرده، اونینگ وفاتیدن سونگ عایله‌نینگ اقتصادی مسئولیتی هم اوزگریب کیتگن.
باشقه تاماندن، یاشلرنینگ تقدیریدن کونلر یا کی آی‌لر دوامیده بی‌خبر قالگن عایله‌لر باسیم‌نینگ باشقه بیر توریگه دوچ کیله‌دی. انسان‌نینگ تیریک یا کی وفات ایتگنیدن خواطر بیلن کیچهدیگن بو کوتیش عایله‌نینگ کونده‌لیک حیاتیگه هم تأثیر قیله‌دی.
مهاجرت ساحه‌سیده بیلرمان عبدالرازق عدیل‌نینگ ایتیشیچه، ناقانونی مهاجرت‌نی کمه‌یتیریش فقط مهاجرلرنینگ یولگه چیقیشی‌نینگ آلدینی آلیش بیلن‌گینه ممکن ایمس، بونینگ اوچون بیر قطار چاره‌لر کوریش ضرور. او شونده‌ی دییدی: «ناقانونی مهاجرت‌نی کمه‌یتیریش اوچون فقط مهاجرلرنینگ حرکت‌لنیشیگه توسقینلیک قیلیش‌نینگ اوزی ییترلی ایمس. عکسینچه، آدملر ایش تاپیش و یخشی‌راق حیات کیچیریش اوچون خوفلی یوللرده اوز حیات‌لرینی خوف آستیگه قوییشگه مجبور بولمه‌یدیگن شرایط‌لرنی یره‌تیش کیره‌ک.»
مهاجرت ساحه‌سی بوییچه ینه بیر بیلرمان آصفه ستانکزی‌نینگ فکریچه، ایریم یاشلر اوچون مهاجرت برچه خوف‌لریگه قره‌می، حیات شرایطینی اوزگرتیریش و کوپراق امکانیت‌لر گه ایریشیش اوچون بیر اورینیش دیر. اونگه کوره: «بعضی آدملر مهاجرت‌نی برچه خوف-خطرلریگه قره‌می، یخشی‌راق کیله‌جککه ایریشیش اوچون توکل قیلیش دیب بیله‌دی.»
جمعیت‌شناس شعیب احمدی‌نینگ ایتیشیچه، یاش‌نینگ مهاجرت یولیده بی‌درک یوقالیشی یا کی هلاک بولیشی نه‌فقط اونینگ اوزیگه بلکی عایله‌سیگه هم روحی و اجتماعی عاقبت‌لرنی کیلتیریب چیقره‌دی. او شونده‌ی دییدی: «مهاجرنینگ مهاجرت یولیده بی‌درک یوقالیشی فقط اونینگ اوزیگه ضرر ییتکزمه‌یدی، بلکی عایله‌سی و جامعه گه هم جدی تأثیر کورسه‌تیشی ممکن. عایله اینیقسه آته-آنه‌لر، روحی جهتدن اینگ کوپ ضرر کوره‌دی. چونکی کوپلب عایله‌لرده یاشلر عایله‌نی قوللب-قوتلش و تأمینلشده مهم رول اوینه‌یدی.»
بو ضررلر یوقاتیلگن یاش عایله‌نینگ درآمد منبعی یا کی اساسی محنت کوچی بولگن عایله‌لرده اقتصادی باسیم بیلن هم بیرگه کیچیشی ممکن.
اقتصاد شناس امیدالله قاسم‌زی‌نینگ ایتیشیچه، ایش اورینلرینی یره‌تیش و یاشلرنینگ امکانیت‌لریدن فایده‌لنیش خوفلی مهاجرت‌نی کمه‌یتیریشده مهم رول اوینشی ممکن. اونگه کوره: «مملکتده سرمایه کیریتیش اوچون کوپراق امکانیت‌لر یره‌تیش، یاشلرنینگ ملَکه و قابلیت‌لریدن فایده‌لنیش، خصوصی و دولت سکتورلریده یاشلر اوچون ایش و بندلیک امکانیت‌لرینی تأمینلش ضرور. بو قشاقلیکنی کمه‌یتیریشگه و ناقانونی مهاجرت‌نینگ عاقبت‌لری‌نینگ آلدینی آلیشگه یاردم بیره‌دی.»
بو مسئله و حکومت‌نینگ ناقانونی مهاجرت‌لرنی آلدینی آلیش اوچون مهاجرلر وزیرلیگی‌نینگ فکر-ملاحظه‌سی و ریجه‌لری حقیده معلومات تاپیشنی ایسته‌دیک، بیراق گزارش نشر قیلینگونچه موفق بولمه‌دیک.
افغانستان فقرالری‌نینگ قوشنی مملکتلر گه مهاجرتی سونگی ییللرده هم دوام ایتماقده و اقتصادی عامللر همده ایش امکانیت‌لرنینگ یوقلیگی اوشبو کوچیش‌لرنینگ مهم سبب‌لریدن بیری صفتیده کورسه‌تیلگن. خلق‌ارا مهاجرت تشکیلاتی‌نینگ میلادی ۲۰۲۴-ییل‌نینگ تورتینچی چاره‌گیده‌گی گزارشی‌ده افغانستان‌‌لیکلرنینگ ایران و پاکستان گه باریب-کیلیشی اقتصادی و ایش امکانیت‌لری، طبی خذمت‌لردن فایده‌لنیش همده عایله اعضالرینی کوریش کبی عامللر بیلن باغلیق ایکنی قید ایتیلگن. شو بیلن بیرگه، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ قاچقینلر بوییچه عالی کمیسارلیگی تامانیدن افغانستان چیگره‌لرینی ۲۰۲۵-ییل جنوری-می آی‌لریده نظارت قیلیش بوییچه تیارلنگن و ۲۰۲۵-ییل، ۲۴ جون‌ده اعلان قیلینگن حسابات‌ده نارسمی یوللرده سوو و آزیق-آوقت تنقیص‌لیگی، زوره‌وانلیک، تالانچیلیک و یامان معامله کبی خوف‌لر، شونینگدیک، آدم سوداگرلری تامانیدن قوشیمچه پول طلب قیلینیشی حقیده معلومات بیریلگن.
