افغانستان اسلام امیرلیگی رهبری شیخ هبتالله آخندزاده، ۱۴۰۴ ییلده چیقرگن ۱۷- سانی فرمانیده توی، اونشتیریش، متاع مراسملری و حجدن قیتیش بیلن باغلیق نااورین عرف-عادتلر همده آرتیقچه خرهجتلر گه یول قویمسلیکنی تأکیدلب بوندهی حالتلرنی منع قیلگن.
باشقه بیر فرمانده ایسه مهردن تشقری «ولو» آتیگه پول آلیش، آزیق-آوقت (تویدن بیر یا کی ایکی کون آلدین کیاو تامانیدن کیلین خانهدانیگه آلیب باریلهدیگن آزیق-آوقت) و باشقه ییگولیکلر همده طویانه نامی آستیده پول آلیش یا کی باشقه عرف-عادتلر اساسیده مبلغ طلب قیلیش جایز ایمسلیگی قید ایتیلگن.
شو بیلن بیرگه، اسلام امیرلیگی امر معروف و نهی منکر وزیرلیگی سوزلاوچیسی سیفالسلام خیبرنینگ ایتیشیچه، مذکور وزیرلیک اسلام امیرلیگی رهبرینینگ فرمانیگه اساساً توی مراسملریدهگی آرتیقچه خرهجتلرنینگ آلدینی آلیش اوچون مسئول حسابلنهدی و عایلهلر گه آغیر مالیهوی یوک یوکلش بیلن باغلیق شکایتلرنی کوریب چیقهدی. او شوندهی دییدی:«اسلام امیرلیگی رهبرینینگ ۱۷ سانلی فرمانیده وزیرلیککه خورسندچیلیک، ماتم و حاجیلرنینگ بیتاللهدن قیتیشی بیلن باغلیق مراسملرده آرتیقچه خرهجتلرنینگ آلدینی آلیش مسئولیتی یوکلهتیلگن. اینیقسه توی مراسملریده آرتیقچه خرهجت قیلیش یا کی عایلهلر گه آغیر مالیهوی یوک یوکلش شریعت نقطهی نظریدن نامقبول عمل دیر. اجتماعی و اقتصادی شرایط هم بیر عایلهنینگ زمهسیگه آغیر یوک توشیریلیشینی تقاضا ایتمهیدی. بو حالت تویلرنینگ کیچیشیگه و یاشلرنینگ فتنه گه دچار بولیشیگه سبب بولیشی ممکن. بیز گه کیلیب توشگن شکایتلرنینگ برچهسی اوز وقتیده کوریب چیقیلگن.»
حقوقشناسلر و دین علمالری طویانه آلیش شرعی حقوق ایمس، بلکی جمعیتده شکللنیب قالگن نامقبول عرف-عادت ایکنینی ایتهدیلر. اولرنینگ فکریچه، بو حالت کوپچیلیک یاشلر اوچون آغیر مالیهوی یوک و جدی معما گه ایلنیب، ایکی یاشنینگ ینگی حیاتینی خاطر جمع و قووانچ بیلن باشلشیگه توسقینلیک قیلهدی.
حقوقشناس پرویز خلیلی، بو عادت عایلهوی معمالر، اجرهلیش و نکاحنینگ بوزیلیشیگه آلیب کیلیشینی ایتهدی. شونینگدیک اونینگ فکریچه، اگر قیزنینگ عایلهسی اونینگ راضیلیگیسیز بوندهی مبلغنی طلب قیلیسه، قیز بونگه قرشی چیقیش حقوقیگه ایگه. او شوندهی دییدی: «بوندهی حقوق قانون تامانیدن تن آلینمهگن. افسوس کی، او افغانستاننینگ عرف-عادتلری و مدنیتیده چقور ایلدیز آتگن. منطقاً قرهگنده، قیز و ییگیت تورموش قورهیاتگنیده عایلهلر، دوستلر و یقینلر بو ایکی یاشگه ینگی حیات قوریشیده یاردم بیریشلری کیرهک. اما افسوس کی، شیرینی خورلیک، توی و باشقه آرتیقچه عرف-عادتلر، شونینگدیک، طویانه اوچون جوده کتته یوک بولیب قالماقده. بو ایسه کیینچهلیک عایلهوی جنجللر، اجرهلیش، طلاق همده یاشلرنینگ علمی، عایلهوی و اجتماعی آرزولریگه ایریشه آلمسلیگیگه آلیب کیلیشی ممکن. بوندهی حقوق اسلامده تن آلینمهگن.»
شونینگدیک، حقوقشناس زیبا زحل هم شوندهی دییدی: «خلاصه قیلیب ایتگنده، مهر عیالنینگ حقوقی دیر. طویانه یا کی قلین پولی ایسه کیلین عایلهسینینگ حقی ایمس. اونی عرف-عادت دیب اتهشنینگ اوزی آته-آنه اکه-اوکه بولگنی اوچون قیزنینگ مال-ملکی و حقوقلرینی اونینگ راضیلیگیسیز آلیب قوییش یا کی اوندن فایدهلنیش حقوقینی بیرمهیدی.»
اوشبو گزارشده صحبت قیلگن ایریم عیاللر تورموش قوریش وقتیده نکاح بیلن باغلیق ایریم عرف-عادتلر و خرهجتلر یوزهسیدن قرار قبول قیلیشده بیواسطه اشتراک ایتمهگنلیکلرینی ایتیشگن. اولرنینگ تأکیدلشیچه، بوندهی قرارلر اساساً عایلهلری تامانیدن قبول قیلینگن. اولر اگر بو قرارلرنی قبول قیلیشده کوپراق اشتراک ایتگنلریده، خرهجتلر مقداری بوییچه باشقه ورینتلرنی تنلشلری و مالیهوی باسیم همده کیلهجکدهگی معمالرنینگ آلدینی آلیشلری ممکن ایدی.
گزارشده صحبت قیلگن و تورموش قورگنیگه ایکی ییل بولگن عیاللردن بیری شوندهی دییدی: «بیز تورموش قورگنیمیزده عایلهم ایریمنینگ عایلهسیدن نکاح مراسملری بیلن باغلیق عرف-عادتلرنینگ بیر قسمی صفتیده ۳۰۰ مینگ افغانی آلدی. اما بونینگ عوضی گه مین اوچون ییترلی درجهده کیرهکلی جهاز و امکانیتلر یرهتیلمهدی. طویدن آلدین بو حقده بیلردیم، لیکن نیگه بو پول گه مین اوچون کیرهکلی نرسهلر آلینمهدی؟ دیب هیچ نرسه دیمهدیم. چونکی عایلهم بو مبلغنی عایله گه تیگیشلی پول دیب بیلردی. اگر بو مسئلهده قرار قبول قیلیش اوزیمگه تاپشیریلگنیده، احتمال کیاو تامانیدن بو پولنینگ بیریلیشینی عموماً ایستمهگن بولردیم.»
گزارشده صحبت قیلگن و تورموش قورگنیگه بیر نیچه ییل بولگن ینه بیر عیالنینگ ایتیشیچه، اونینگ عایلهسی هم نکاح عرف-عادتلری دایرهسیده ایرینینگ عایلهسیدن ۴۰۰ مینگ افغانی آلگن. او هم اوشبو حالت تفصیلاتلرینی تصدیقلهیدی.
ینه بیر فقرا اوز تجربهسی حقیده گپیریب، اونینگ عایلهسی نکاح عرف-عادتلری دایرهسیده ۳۰۰ مینگ افغانی آلگنینی بیلدیرهدی. او شوندهی دییدی: «هه، مین بو مبلغ نکاح مراسملرینینگ قیسی قسمی گه تیگیشلی ایکنینی بیلردیم. شو سببلی عایلهم کیاو تامانیدن آلینگن پولنی ینه مین اوچون صرفلشنی ریجهلشتیردی. مین اوچون ضرور بولگن اوی جهازلری، شونینگدیک، معلوم مقدارده طلا بویوملری ساتیب آلیندی. آخر-عاقبت، بو مبلغنی مینینگ ینگی حیاتیمنی تیارلش اوچون صرفلشگه حرکت قیلیندی.»
کابل ولایتی یشاوچیسی و عالی معلوماتلی احمدنینگ ایتیشیچه، نکاحینینگ اساسی شرطی صفتیده بیلگیلنگن ۴۰۰ مینگ افغانی طویانه تولهگن. اما بو حالت اونینگ ینگی تورموشینینگ دستلبکی کونلریدن قرضنی قیتریش حقیده تشویشلنیشیگه سبب بولگن. اونگه کوره: «۴۰۰ مینگ افغانی مقداردهگی طویانه مینگه کتته اقتصادی باسیم بولدی. طویانهنی تولیق بیریش اوچون قرض آلیشگه مجبور بولدیم. بو قرضلرنی تولش سببلی عایلهوی حیاتیمیزنینگ دستلبکی ییللری کتته مالیهوی و اقتصادی معمالر بیلن اوتدی. درآمدنینگ بیر قسمینی معلوم مدت قرضلرنی تولش اوچون صرفلش گه مجبور بولدیم.»
شو بیلن بیرگه، دین عالمی عبدالغفار غفارزاده، نکاح بیلن باغلیق ایریم مالیهوی عرف-عادتلر حقیده شرعی نقطهی نظرینی بیلدیریب، بوندهی مبلغلرنی آلیش نکاحنینگ مجبوری شرطی صفتیده و شرعی دایرهدن تشقریده بیلگیلنسه، اونینگ شرعی جهتدن مقبوللیگی شبهه آستیده قالیشینی تأکیدلهیدی.
طویانه مسئلهسیگه کیلسک، بو ایریم حدودلرده موجود بولگن اجتماعی عرف-عادت صفتیده قرهلهدی اسلام شریعتیده نکاحنینگ مجبوری شرطی صفتیده بوندهی مبلغنی آلیش اوچون انیق اساس موجود ایمس. حنفی فقهده هم باشقه تاماننینگ راضیلیگیسیز یا کی ناتوغری یول بیلن مال-ملک آلیش مسئلهسیده انیق قرهشلر موجود. شو سببلی عایلهلر بو بارهده قرشی تامانگه آرتیقچه باسیم اوتکزیش و آغیر شرطلر قوییشدن تییلیشلری معقول.
طویانه، افغانستاننینگ ایریم حدودلریده قدیمدن موجود بولگن عرف-عادتلردن بیری بولیب، نکاح وقتیده مهردن تشقری کیاو عایلهسی تامانیدن کیلین عایلهسیگه پول یا کی باشقه مال-ملک بیریلیشی یا کی بیلگیلنیشینی انگلتهدی. بو عادت عایلهلرنینگ عرف و شرایطی گه قرهب تورلیچه بولیب، ایریم حاللرده کیاو عایلهسیگه کتته مالیهوی یوک توشیریشی ممکن. نتیجهده یاش جفتلیکلرنینگ بیرگهلیکدهگی حیاتینی اقتصادی قیینیچیلیکلر بیلن باشلشیگه سبب بولهدی.
بو مبلغنینگ مقداری و اونی آلیش ترتیبی هم تورلی حدودلر و عایلهلرنینگ عرف-عادتلریگه قرهب فرق قیلهدی. ایریم عایلهلرده ایسه طویانهنینگ بیر قسمی یاش جفتلیکنینگ اوی-روزغاری و کوندهلیک احتیاجلرینی تأمینلش اوچون صرفلنیشی ممکن.
