بو ییل بهارده اوسیملیکلر اوسیش موسمی باشلنیشی بیلن پنجشیر، پروان و کاپیسانینگ یم-یشیل تاغلری ینه محلی اهالینینگ کینگ کولمده تاغلر گه چیققنیگه گواه بولدی. اولر قوزیقارین، رواش، چُکری و باشقه دارو اوسیملیکلرنی ییغیش اوچون تاغلر گه یول آلدیلر. بو اوسیملیکلر کوپلب عایلهلر اوچون هم آزیق-آوقت و دوالنیش احتیاجلرینینگ بیر قسمی، هم درآمد منبعی حسابلنهدی.
بیراق، اوسیملیکلردن فایدهلنیش بیلن بیرقطار تاغ اوسیملیکلرینی حددن تشقری و ناتوغری تیریش بیلن باغلیق خواطرلر هم آرتماقده. چونکی ایریم اوسیملیکلرنی ایلدیزی بیلن سوغیریب آلیش و اولرنی علمی اصوللر گه رعایه قیلمهگن حالده ییغیش قیته اوسیش امکانیتینی کمهیتیرهدی همده اوزاق مدتده تاغلی حدودلرنینگ اوسیملیک قاپلمی و ییلاولرینی ضعیفلشتیریشی ممکن.
مذکور ولایتلر ایریم اهالیسینینگ ایتیشیچه، ییغیلگن اوسیملیکلرنینگ اساسی قسمی سوداگرلر گه ساتیلهدی، بیر قسمی ایسه عایلهلرنینگ آزیق-آوقت و دوالنیش احتیاجلری اوچون ایشلتیلهدی. پنجشیرنینگ دره تومنی «کرامان» قیشلاغی اهالیسی بولگن احمدسیر، توغری ییغیش اصوللری حقیده اهالینینگ ییترلی معلوماتی یوقلیگی حدود دهگی اوسیملیکلر گه ضرر ییتکزهیاتگنینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «بو ییل آدملر اوشبو اوسیملیکلرنینگ کتته قسمینی عنعنوی اصولده ییغیشدی. افسوس کی، محلی اهالیگه اوسیملیکلرنی توغری ییغیش اصوللری بوییچه هیچ قندهی آگاهیلیک بیریلمهگن. اصول ییلاولرنینگ اوسیملیکلریگه ضرر ییتکزهدی. اینیقسه رواش یا کی چُکری عنعنوی اصولده ییردن سوغیریب آلینگنده، اوسیملیک ایلدیزی بیلن اجرهلیب کیتهدی و کیین قیته اوسمهیدی.»
کوندهلیک احتیاج اوچون ییغیش؛ طبیعت کیلهجگیدن خواطر
تاغ اوسیملیکلرینی ناتوغری ییغیش فقط اولرنی ساتیشدن درآمد آلهدیگنلرنی تشویشگه سالهیاتگن معما ایمس. شخصی احتیاجلری اوچون تاغلر گه چیقهدیگن ایریم اهالی هم بو جریاننینگ دوام ایتیشیدن خواطر بیلدیرماقده.
کاپیسا ولایتی یشاوچیسی بولگن ندیم عزیزی، عایلهسی تاغ اوسیملیکلرینی سودا اوچون ییغمسلیگی، اساساً آزیق-آوقت و ایریم کسللیکلرنی دوالش اوچون فایدهلنیشینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «بیز اولرنی سودا اوچون ییغمهیمیز، اوز احتیاجیمیز اوچون فایدهلنهمیز. اساساً آزیق-آوقت و ایریم کسللیکلرنی دوالش اوچون ایشلتهمیز. مثلاً، کاسنینی ایریم کسللیکلر اوچون قوللـهیمیز، رواشنی استعمال قیلهمیز، قوزیقارین ایسه جوده یخشی و کمیاب آزیق-آوقت حسابلنهدی. اما بو اوسیملیکلر حلی هم عنعنهوی شکلده ییغیلهدی.»
بو جریاننینگ دوام ایتیشی تاغلی حدودلر اهالیسی و یشش محیط فعاللرینی اوشبو طبیعی منبعلرنینگ کیلهجگیدن خواطر گه سالماقده.
پروان ولایتی سیاهگرد تومنی «جویدختر» قیشلاغی یشاوچیسی بولگن امرالله محمدی، اوسیملیکلرنی حددن تشقری تیریش اوسیملیکلر و ییلاولرنینگ استه-سیکین یوقالیشیگه آلیب کیلیشی حقیده آگاهلنتیرهدی. او شوندهی دییدی: «تاغلر و دشتلرده رواش، چُکری و قوزیقارین اوسهدی؛ بیراق آدملر اولرنی جوده ترتیبسیز ییغیب آلیشماقده. بو اوسیملیکلر گه جدی ضرر ییتکزیشی و ییلاولرنی یوق قیلیشی ممکن. وقت اوتیشی بیلن بو اوسیملیکلر کمهیب، آخر-عاقبت بوتونلی یوقالیشیگه ایشانهمن. حکومت اهالیگه آگاهیلیک بیریب و بو حدودلرنی محافظه قیلیشی کیرهک.»
اوسیملیکلرنینگ ژنتیکی ذخیرهلری یوقالیشیدن خواطر
طبیعی منبعلر بوییچه متخصصلر هم، حددن تشقری تیریشنینگ دوام ایتیشی و تاغ اوسیملیکلری محافظه قیلینمسلیگی، بوندهی اوسیملیکلرنینگ طبیعی و ژنتیکی ذخیرهلرینی خطر بیلن دوچ قیلیشی حقیده آگاهلنتیرهدی.
طبیعی منبعلر بوییچه متخصص و بیلیم یورت اوقیتووچیسی سیداحمد ملکزاده شوندهی دییدی: «بو اوسیملیکلر عادتده هیچ قندهی گروه یا کی عایله تامانیدن باشقریلمهیدیگن و پرورش قیلینمهیدیگن حدودلرده اوسهدی. اولر ترتیبسیز روشده ییغیب آلینماقده و بو حقیقتن هم تشویشلی. اولرنینگ ژنتیک بانک حسابلنهدی و یوقالیب کیتمسلیگی کیرهک.»
اوشبو خواطرلر گه جواباً پنجشیر، پروان و کاپیسا ولایتلری زراعت ریاستلری مسئوللری، دارو اوسیملیکلردن فایدهلنیش بیلگیلنگن قاعدهلر و مخصوص رخصتنامهلر اساسیده عملگه آشیریلیشی کیرهکلیگینی، اوز باشیمچهلیک بیلن ییغیشگه یول قوییلمسلیگینی بیلدیرهدی.
پنجشیر زراعت باشلیغی فضلالله دیوبند، اوشبو دارو و خوشبوی اوسیملیکلرنینگ تورلی خیلی بارلیگینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «بو اوسیملیکلر قطاریگه هنگ، کمان، شیرینبویه، تاغ پیازی، ایسریق (اسپند)، گل گاوزبان، درونه، خینهکاه و باشقه دارولر همده خوشبوی اوسیملیکلرنی کیریتیش ممکن. شرطنامه اساسیده فعالیت یوریتووچی کمپنیهلر بیلگیلنگن ترتیب-قاعدهلر گه موافق اوشبو اوسیملیکلرنی ییغیش اوچون رخصت آلهدی. بیز اقتصادی مقابللر یرهتیش بوییچه کینگ قمراولی و پُخته اویلنگن دستورلرنی عملگه آشیریشنی ریجهلشتیرگن میز.»
شو بیلن بیرگه، پروان ایکینچیلیک ریاستی زراعت بوییچه آمری نیازمحمد تایب، اوشبو ولایتنینگ طبیعی حدودلریده تورلی دارو اوسیملیکلر بارلیگینی و اولردن رخصتسیز فایدهلنیش تقیقلنگنینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «پروانده طبیعی حدودلرده ۱۰۰ گه یقین دارو اوسیملیک توری موجود. جملهدن شیرینبویه، مستار، زیره، ذوال، کمای، بادیان، ایسریق، مرغیلان، سمارق، رواش، شاتره، گزنه و باشقهلر. هیچ کیم رخصتسیز بو اوسیملیکلردن اوزباشیمچهلیک بیلن فایدهلنه آلمهیدی.»
تاغ اوسیملیکلری پنجشیر، پروان، کاپیسا و هندوکش حدودلریدهگی باشقه کوپلب عایلهلر اوچون شونچه کی طبیعتنینگ بیر قسمی ایمس، اولر اهالینینگ دسترخوانی دوالنیشی و تیریکچیلیگی بیلن چمبرچس باغلیق. بیراق اولرنی حددن تشقری و ناتوغری ییغیش کیلهجکده عینن شو درآمد منبعی و کوندهلیک احتیاجلرنی همده یوقالیش خوفی آستیده قالدیریشی ممکن.
بیلرمانلر و محل یشاوچیلری، ییغیش موسمی و مقدارینی بیلگیلش، اوسیملیکلرنی ایلدیزی بیلن سوغیریب آلیشنینگ آلدینی آلیش، توغری ییغیش اصوللرینی اورگهتیش همده ضعیف حدودلرنی محافظه قیلیش آرقهلی اهالینینگ تیریکچیلیک احتیاجلری و طبیعتنی محافظه قیلیش اورتهسیده موازنت یرهتیش ممکنلیگینی تأکیدلهیدی. عکسحالده، بوگونگی کونده ایریم عایلهلر اوچون درآمد منبعی همده آزیق-آوقت و دوالنیش احتیاجلرینینگ بیر قسمی بولگن اوشبو طبیعی بایلیکلر کیلگوسی ییللرده اوسیملیک قاپلمینینگ ییمیریلیشی و افغانستاننینگ تاغلی حدودلریده چوللنیشنینگ کینگهیشی قربانیگه ایلنیشی ممکن.
