سلاموطندارنینگ، مملکت ۷ ولایتیده ۱۳ قیز بیلن صحبت نتیجهسی شونی کورستهدی کی، فرزند اسرهب آلیش، کوپراق قشاقلیک، فرزندسیزلیک یا کی اجتماعی معمالر سبب بولگن؛ بو جریان ایسه ایریم قیزلر اوچون کمسیتیش، کیملیگی نامعلوم و روحی قیینچیلیکلر بیلن بیرگه بولگن.
سرپللیک ۲۱ یاشلی حاسنات، بالهلیگیده عمهسیگه فرزندلیککه بیریلگن ایتیشیچه، ۱۵ یاشلیگیده بو مسئلهدن خبر بولگن و اوندن کیین ایسه توشکونلیک، نیمه قیلیشنی بیلمسلیک و اوزینی یوقاتیش کبی قیینچیلیکلر بیلن روپهره بولگن. او شوندهی دییدی: «۱۵ یاشده ایدیم، مینی فرزندلیککه آلیشگنینی بیلدیم. بوندن آلدین قرینداشلر آرهسیده بو حقده بعضی گپلرنی ایشیتردیم، بیراق ایشانمسدیم. نهایت، بیر کونی آنهم بو مسئله حقیده خالهم بیلن گپلشهیاتگنینی ایشیتیب قالدیم. استه-سیکین توشکونلیککه توشدیم و بو حقیقتنی بیلگنیمده اوزیمنی گویا یولیمنی یوقاتگندیک حس قیلدیم.»
بو قیزلر، سرپرست عایلهلرنینگ فرزندسیزلیگی، اصلی عایلهنینگ اقتصادی قیینچیلیگی، پول عوضیگه ساتیش همده عایلهوی یا کی اجتماعی معمالر کبی سببلر طفیلی، اوز عایلهلریدن اجرهتیلگن.
اوشبو صحبتلر گه کوره، اولردن ییتی نفری ۱۵ یاشیده اوزلرینینگ فرزندلیککه آلینگنی حقیقیتیدن خبردار بولگن؛ بو حالت ایسه ایریملری اوچون کیملیگینی بیلمسلیک و روحی معمالر گه آلیب کیلگن. ۱۳ نفر قیزدن توقیز نفری سرپرست عایلهلرده ایجابی و مهربان مناسبت کورگنینی ایتگن، ینه تورت نفری ایسه سرپرست عایلهده فرزند توغیلگندن کیین کمسیتووچی مناسبتلر گه دوچ کیلگن.
۲۲ یاشلی عادله گه کوره، بالهلیگیده اقتصادی معمالری و ایریم ناتوغری اجتماعی قرهشلر سبب باشقه بیر عایله گه فرزندلیککه بیریلگن. او شوندهی دییدی: «یقینده بیلدیم کی توغیلگنیمده عایلهم مینی جوده آز مقداردهگی پول – تخمیناً اوچ مینگ افغانی عوضیگه باشقه بیر عایله گه بیرگن ایکن. بعضی آدملرنینگ ایشانیشیچه، اگر بیر عایله بالهنی فرزندلیککه آلسه، خدا اولر گه فرزند بیرهدی؛ شو سبب مینی بیریشگن.»
کوپ حاللرده بالهلر دستلب یخشی مناسبت و ییترلی قوللب-قوتلش گه دوچ کیلگن؛ اما ایریم صحبتداشلرنینگ ایتیشیچه، سرپرست عایلهلرده فرند توغیلگچ، بعضی حالتلرده بو مناسبتلر اوزگریب، اورنینی نامقبول معمالر ایگللهگن.
بغلان دهنهغوری تومنی یشاوچیسی ۲۲ یاشلی راضیه، سرپرست عایلهده فرزند توغیلگنیدن سونگ، آلدین بولگن سیوگی و مهربانلیک کمهیگنینی ایتهدی. او، بو اوزگریش هنوزگچه جوابسیز سوال و اونینگ اوچون ایچکی تشویش صفتیده قالهیاتگنینی قوشیمچه قیلهدی. او شوندهی دییدی: «مینی فرزندلیککه آلگنلریدن کیین اوزلری بالهلیک بولدیلر و ایندی باشقه بالهلری هم بار. بیرینچی کونلرده مین بیلن مناسبتلری یخشی ایدی، بیراق استه-سیکین بو مناسبت اوزگردی. حاضر اوزیمنی اضافه بیر باله حس قیلهمن. مین بیلن بوندهی یاندهشسهلر، نیگه مینی فرزندلیککه آلدیلر؟»
دایکندی یشاوچیسی ۳۰ یاشلی زهره، باله اسرهشدن مثبت تجربه گه ایگه، اونینگ ایتیشیچه، سرپرست عایله بالهلیک بولگنیدن سونگ، ایکی تور مناسبت بیلن روپهره بولگن؛ بو احوال اونی روحی باسیملر یانیده، اوقیش و کیلهجگی اوستیگه سلبی تأثیر قویگن. او شوندهی دییدی: «فرق بار ایدی و بیرینچی کونلردن آق اونی سیزگندیم. عایلهنینگ کتته فرزندی صفتیده، عایله مسئولیتلری کوپراق مینی زمهمگه قویلردی، باشقه ایناغه و سینگیللریم مکتب بارر ایدی و مین ایسه اوی ایشلرینی قیلر ایدیم.»
عکسینچه، ایریم عیال حقوقی فعاللری، بالهلرنی باشقه عایلهلر گه تاپشیریش، گرچی تشقی تاماندن قوللب-قوتلاوچی چارهدیک کورینسه هم، عملده تشویشلی عاقبتلر گه آلیب کیلیشی ممکنلیگینی ایتهدیلر.
عیال حقوقی فعالی فخریه سمندری، فرزندلیککه اسرهش بعضی حالتلرده قیزلر گه نسبتن تینگسیزلیککه آلیب کیلهدی و اولرنی تعلیم، ترقیات و حیات امکانیتلریدن فایدهلنیشنی چیکلشینی معلوم قیلهدی. او شوندهی دییدی: «باشقه عایله گه قیزلرنی بیریش، کورینیشده حمایتی حرکت حسابلنسه-ده، بیراق حقوقی، روحی و اجتماعی عاقبتلر گه آلیب کیلیشی ممکن – بونگه دقت قیلیش کیرهک. باشقه عایله گه فرزندلیککه بیریلگن قیزلر کمسیتیلیشی، بعضی حالتلرده اونی حیات امکانیتلری تعلیم و ترقیاتینی چیکلشی ممکن.»
بعضی روانشناسلر عایلهدهگی حسی و روحی بیقرارلیکنینگ اوزاق مدتلی عاقبتلریگه اعتبار قرهتیب، بو حالت اینیقسه اوسمیرلیک دوریده، شخصیت بیلن باغلیق چلکشلیکلر گه آلیب کیلیشی و انسان خلق-اطواریگه سلبی تأثیر کورسهتیشی ممکنلیگینی تأکیدلهیدیلر.
روانشناس شمسالدین وطنیار شوندهی دییدی: «شخصیت عادتده اوسمیرلیک دوریده اینگ یوقاری درجهده شکللنهدی و فرزندلیککه آلینگنلیک حقیده معلومات، اگر او ساغلام بولمهگن شرایطده بیریلسه، شخصده کیملیک انقراض گه آلیب کیلیشی ممکن. اگر باله رد ایتیلگنلیک بیلگیلرینی باشدن کیچیرگن بولسه، بو معلومات اوندهگی اوزینی باشقهلردن فرقلی حس قیلیش تویغوسینی ینهده کوچهیتیریشی ممکن.»
باشقه تاماندن، ایریم دین عالملرینینگ تأکیدلشیچه، اسلام قاعدهلریگه کوره، بالهنی فرزندلیککه قبول قیلیش، بالهنینگ نسبی اوزگرتیریلهدیگن طرزده اونی فرزندلیککه آلیش جایز ایمس.
دین عالمی عبدالغفار غفارزاده شوندهی دییدی: «قیز یا کی اوغیلنی فرزندلیککه اسرهش یعنی اونی وایه گه ییتکزیب تربیهلش – عرب تیلیده اونگه «تَبَنّی» دییلهدی. بو بارهده الله متعال ایتهدی – اولرنی آتهلری آتیگه تانینگلر و بو الله نینگ آلدیگه عادلانه دیر. بو آیه گه کوره، نسبنی اوزگرتیرمسلیک کیرهک.»
حقوقشناسلردن بیرقطارینینگ ایتیشیچه، افغانستاننینگ عرف-عادتلری و مدنی حقوقی تیزیمیده فرزندلیککه اسرهش مدنی قانون دایرهسیده کوپراق حمایه و پرورش مناسبتی صفتیده بیلگیلنگن بولسه-ده، فرزندلیککه آلینگن باله میراث آلیش حقوقیگه ایگه ایمس، فقط اونینگ فایدهسیگه وصیت قیلینگن حالت بوندن مستثنا.
حقوقشناس علیرضا اخلاقی، مدنی قانون گه اساسلنگن حضانت حقوقی بارهسیده شوندهی دییدی: «افغانستان مدنی قانونی اسلام فقهیدن تأثیرلنگن – اونگه کوره، فرزندلیککه آلیش باله و سرپرست عایله اورتهسیده نسبی علاقه ایجاد بولسه، رسمیت گه تانیگن. بونینگ اورنیده، بالهنینگ سرپرستلیگی حضانت یا کی کفالت شکلیده قبول قیلینهدی. افغانستان مدنی قانونی ۸۶ دن ۱۰۱ مادهلریده بو علاقهنینگ عمومی نشانهلری جملهدن میراث، نفقه و محروملیک کبی مسئلهلر کوریب چیقیلگن.»
شو بیلن بیرگه، اسلام امیرلیگی امر معروف و نهی منکر وزیرلیگی، قشاقلیک سببلی حاضرگچه هیچ بیر بالهنینگ ساتیب آلیش یا کی ساتیش بارهسیده هیچ قندهی حالت بو وزیرلیکده رویخط گه آلینمهگنینی ایتهدی.
اوشبو وزیرلیک سوزلاوچیسی سیفالاسلام خیبر گه کوره: «اقتصادی قیینچیلیک سببلی بالهنی ساتیش حقیده هیچ قندهی حالت رویخط گه آلینمهگن. بیراق اقتصادی قیینچیلیک سببلی عایلهلر قیزلرینی اونی راضیسیزلیگی بیلن تورموش گه چیقریش گه مجبور بولگن حالتلر قید ایتیلگن.»
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ بالهلرنی قوللب-قوتلاوچی صندیغی (یونیسف) و بالهلرنی قوتقریش تشکیلاتی سونگی گزارشلری میلادی ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ ییللرده ترقهلگن، افغانستانده اقتصادی انقراض جملهدن بالهلر و قیزلرنی جدی خوف بیلن دوچ قیلگنی کیلگن. اوشبو ادارهلر، ایریم عایلهلر اقتصادی قیینچیلیک پیتیده، بالهلرینی باشقهلر گه تاپشیریش کبی حالتلر گه مجبور بولگنی حقیده آگاهلنتیریشگن.
