سروی هوش مصنوعی و جوانان افغانستان

بیان مسئله

در عصر حاضر، هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) به یکی از پرنفوذترین فن‌آوری‌های روزگار ما تبدیل شده است. این فن‌آوری با سرعتی شگفت‌انگیز از آزمایش‌گاه‌های پژوهشی به دل زندگی روزمره‌ی مردم نفوذ کرده و شیوه‌های کار، یادگیری، ارتباط و تصمیم‌گیری را دگرگون کرده است. افغانستان، با وجود چالش‌های ساختاری و محدودیت‌های دست‌رسی به زیرساخت‌های دیجیتال، از این موج جهانی بی‌تأثیر نمانده است. جوانان افغانستان که بخش قابل‌ توجهی از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند، با اشتیاق فزاینده‌ای به ابزارهای هوش مصنوعی رو آورده‌ اند. ابزارهایی مانند ChatGPT ،Gemini و دیگر چت‌بات‌های هوش‌مند به منابع اصلی کسب اطلاعات، مشوره‌گیری در بخش‌های تحصیلی و شغلی و حتا پشتیبانی روان‌شناختی برای بسیاری از آنان تبدیل شده ‌اند؛ بنابراین، مسئله‌ی اصلی در این پژوهش، میزان آشنایی جوانان با هوش مصنوعی و زمینه‌های کارایی این فن‌آوری در زندگی آنان است.

پیشینه و ضرورت پژوهش

پس از ظهور هوش مصنوعی در جهان و با بررسی پیشینه‌ی پژوهش در افغانستان، به‌ تناسب اهمیت مسئله و نیازهای جامعه، تلاش‌هایی در این حوزه انجام شده است؛ اما این ادبیات به گونه‌ی محدود و پراکنده، کم‌تر برای تحلیل و بررسی تأثیرهای هوش مصنوعی بر زندگی جوانان در افغانستان پرداخته است. به بخشی از این بررسی‌ها و نکته‌های ضعف آن‌ها اشاره خواهد شد.

الف) «آشنایی جوانان با هوش مصنوعی و چه‌گونگی استفاده‌ی آن در زندگی»، عنوان سروی‌ای است که از سوی مؤسسه‌ی رسانه‌ای سلام افغانستان (رادیو سلام‌وطندار) در 10 دسمبر 2024 با مشارکت 395 جوان در 34 ولایت افغانستان انجام شده است. در این بررسی به آشنایی هوش مصنوعی از سوی جوانان پرداخته شده است.

ب) «پیشرفت هوش مصنوعی در سال 2024»، عنوان گزارش تصویری از تلویزیون افغانستان اینترنشنال است که در 1403 به نشر رسیده است. در این گزارش به رشد قابل توجهی از هوش مصنوعی و به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی در حوزه‌ی تکنولوژی پرداخته شده است.

ج) «مشاوره با هوش مصنوعی؛ تهدید یا فرصت برای خانواده‌ها»، عنوان دیگر از  روزنامه‌ی ۸صبح است که در این گزارش با شماری از خانواده‌های ساکن کابل گفت‌وگو شده است. بررسی‌های این گزارش، نشان می‌دهد که خانواده‌ها برای حل مسائل خانوادگی، موردهایی مانند روابط زناشویی، تربیه‌ی کودکان و مدیریت تنش‌های خانوادگی، از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند.

با این که این بررسی‌ها به ابعاد مختلف از استفاده‌ی هوش مصنوعی پرداخته است و این تلاش‌ها قابل ستایش نیز می‌باشد؛ اما شماری از این پژوهش‌ها در سطح کوچک اند و تصویر آن چنان دقیق و واضح از نقش هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری، روابط اجتماعی و سبک زندگی روزمره جوانان در آن بازتاب نشده است.

بنابر این، با توجه به این محدودیت‌ها، انجام این سروی با هدف بررسی جامع کاربرد هوش مصنوعی در زندگی روزمره‌ی جوانان افغانستان، حوزه‌های کاربرد، میزان استفاده و نقش آن در تصمیم‌گیری‌ها و روابط اجتماعی، ضروری به نظر می‌رسد. این پژوهش می‌تواند اطلاعات دقیق و علمی فراهم و شکاف موجود در پژوهش‌های پیشین را پر کند.

هدف‌های اصلی پژوهش

– بررسی میزان آشنایی جوانان با هوش مصنوعی؛

– آشنایی با انگیزه‌ها و زمینه‌‌های استفاده‌ی جوانان از هوش مصنوعی؛

– کارایی هوش مصنوعی در زندگی جوانان؛

– سهولت‌های هوش مصنوعی برای جوانان؛

پرسش‌های اصلی پژوهش

1. جوانان در افغانستان چه میزان با هوش مصنوعی آشنایی دارند؟
2. هدف‌ها و انگیزه‌ی استفاده‌ی جوانان از هوش مصنوعی چیست؟
3. میزان کارایی هوش مصنوعی در زندگی جوانان چه قدر است؟

روش‌شناسی

روش‌شناسی این پژوهش، کمی و مبتنی بر تحلیل آمارهای به‌دست‌آمده است. ابزار این پژوهش، پرسش‌نامه‌هایی است که به صورت میدانی و با استفاده از شبکه‌های اجتماعی توزیع و گردآوری شده است.

جامعه‌ی آماری

جامعه‌ی آماری این پژوهش، جوانان 15 تا 35 سال را شامل می‌شود که به لحاظ قلم‌روی جغرافیایی، 32 ولایت افغانستان را شامل می‌شود. نمونه‌های به‌دست‌آمده از پاسخ‌دهندگان، 1154 تن را شامل می‌شود.

محدودیت‌های پژوهش

1. دست‌رسی‌نداشتن جوانان به اینترنت ثابت؛
2. حضور کم‌رنگ روستانشینان؛
3. حضور کم‌رنگ برخی ولایت‌ها؛
4. فقدان فرهنگ پژوهش‌های میدانی؛
5. هم‌کاری محدود جوانان؛ 

فشرده‌ی گزارش

سروی هوش مصنوعی و جوانان افغانستان، با مشارکت 1154 تن از 32 ولایت انجام شده است. یافته‌ها، نشان می‌دهد که هوش مصنوعی در زندگی روزمره‌ی جوانان افغانستان به شکل عمیق‌تری از آن چه انتظار می‌رفت، جا افتاده است. 92 درصد پاسخ‌دهندگان با هوش مصنوعی آشنایی دارند و بیش از دو-‌سوم آن‌ها (66.6 درصد) کاربران منظم هستند. 84.1 درصد از جوانان دست‌کم یک‌ بار از هوش مصنوعی برای دریافت مشوره استفاده کرده ‌اند — یعنی این ابزار به یک مرجع مشاوره‌ای تبدیل شده است. در عین حال، 82 درصد کاربران پاسخ داده اند که مشوره با دوستان و اقارب کاهش یافته است و 58.1 درصد نگران ماشینی‌شدن تصمیم‌گیری هستند. جوانان بزرگ‌ترین خطر را نه خطای فنی، بل «وابستگی بیش از حد و کاهش حس انسانی» (35 درصد) می‌دانند — نشانه‌ای از یک بلوغ انتقادی که باید جدی گرفته شود.

تفصیل گزارش

1. جمعیت‌شناسی پاسخ‌دهندگان

ولایت‌ها

سروی هوش مصنوعی و جوانان افغانستان، با مشارکت 1154 تن از 32 ولایت انجام شده است.

رده‌ی سنی

بزرگ‌ترین گروه سنی پاسخ‌دهندگان (46.5 درصد) را جوانان 20 تا25 ساله تشکیل می‌دهند — یعنی حدود نیمی از شرکت‌کنندگان در بهترین سال‌های دانش‌گاهی و اوج تجربه‌ی ‌آموزشی خود هستند. گروه 25 تا30 ساله با  24.9درصد در جایگاه دوم قرار دارد. در مجموع،  86.4درصد از پاسخ‌دهندگان زیر 30 سال دارند.

جنسیت

جنسیت پاسخ‌دهندگان تا حدی متوازن است. مردان،  50.6درصد و زنان  49.4درصد پاسخ‌دهندگان را تشکیل می‌دهند.

نوعیت زندگی

یافته‌های جمعیت‌شناختی پاسخ‌دهندگان، نشان می‌دهد که  83.2درصد پاسخ‌دهندگان شهری و 16.8 درصد روستایی هستند.

سطح تحصیلات

یافته‌ها نشان می‌دهد که 66.8 درصد اشتراک‌کنندگان این سروی در سطح بالای تحصیلات قرار دارند. بیش‌تر پاسخ‌دهندگان باسواد اند و تحصیلات عالی دارند.

2. میزان آشنایی جوانان با هوش مصنوعی

داده‌ها، نشان می‌دهد که 92 درصد پاسخ‌دهندگان با هوش مصنوعی آشنایی دارند — از این میان  40.6درصد آشنایی متوسط و 23.3 درصد کمی آشنایی دارند.  24.9درصد آشنایی زیاد دارند و  3.2درصد خود را متخصص می‌دانند. تنها هشت درصد اصلاً آشنایی ندارند. این آمار برخلاف تصور رایج در باره‌ی محدودیت دست‌رسی در افغانستان، نشان‌دهنده‌ی نفوذ قابل توجه هوش مصنوعی میان جوانان است.

میزان استفاده

یافته‌ها، نشان می‌دهد که بیش از دو_‌سوم جوانان (66.6 درصد) کاربران منظم و باثبات هوش مصنوعی هستند و 35 درصد از پاسخ‌دهندگان هر روز از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند و 31.6 درصد چند بار در هفته.

ابزارهای هوش مصنوعی

چت‌بات‌ها مانند ChatGPT و Gemini با درصدی  71.3پرکاربردترین ابزار هوش مصنوعی میان جوانان است. اپلیکیشن‌های آموزشی با  9.5درصد در جایگاه دوم قرار دارد.

3. کاربرد مشورتی هوش مصنوعی

 84.1 درصد از جوانان — یعنی تقریباً پنج تن از هر شش تن — حداقل یک‌ بار از هوش مصنوعی برای دریافت مشوره استفاده کرده ‌اند؛ یعنی هوش مصنوعی به یک مرجع مشاوره‌ای تبدیل شده است.

حوزه‌های مشوره

مشوره‌های تحصیلی با 42.5 درصد، بزرگ‌ترین حوزه‌ی استفاده است. مشوره‌های کاری و شغلی (23.2 درصد) در جایگاه دوم و مسائل شخصی زندگی (15.3 درصد) در جایگاه سوم قرار دارند.

ارزیابی کیفیت مشوره‌ها

34 درصد پاسخ‌دهندگان مشوره‌های هوش مصنوعی را بیش‌تر درست می‌دانند، 32.6 درصد آن را متوسط ارزیابی می‌کنند و  7.3درصد کامل درست. در مجموع، بیش از  73درصد از پاسخ‌دهندگانی که از هوش مصنوعی برای مشوره استفاده کرده ‌اند، آن را دست‌کم متوسط یا بهتر ارزیابی می‌کنند.

بر بنیاد یافته‌ها، 42.7 درصد رضایت بالا «4-5» دارند، در حالی که  32.2درصد رضایت متوسط «3» و 16.7 درصد رضایت پایین  «1-2» دارند.

4. پیامدهای استفاده از هوش مصنوعی

29.9 درصد مشورت‌ شان کمی کم‌تر شده و 29.9 درصد دیگر کاهش متوسط داشتند. 11.2 درصد کاهش زیاد و 3.1 درصد جایگزینی تقریباً کامل را گزارش دادند؛ در حالی که تنها 17.6 درصد هیچ تغییری نداشتند.

در مجموع، 74 درصد از پاسخ‌دهندگان پس از استفاده از هوش مصنوعی کم‌تر به دوستان و اقارب مراجعه می‌کنند.

تأثیر بر روابط اجتماعی

نزدیک به نیمی از اشتراک‌کنندگان، نوعی تأثیر منفی بر کیفیت روابط اجتماعی خود احساس می‌کنند؛ طوری که 37.4 درصد هیچ تأثیری نمی‌بینند؛ اما  31.8درصد می‌گویند که کمی فاصله ایجاد کرده و  18درصد آن را عامل کاهش گفت‌وگو با دوستان و اقارب می‌دانند.

نگرانی از انسانیت‌زدایی

25.7 درصد از پاسخ‌دهندگان در مورد کاهش حس انسانی نگرانی کم دارند و 25.1 درصد نگرانی متوسط از کاهش حس انسانی را گزارش دادند. 14 درصد نگرانی زیاد و 4.6 درصد نگرانی بسیار زیاد داشتند؛ در حالی که تنها 22.3 درصد این نگرانی را کامل رد کردند. در مجموع، 69.4 درصد از پاسخ‌دهندگان به درجاتی نگران انسانیت‌زدایی توسط هوش مصنوعی هستند.

نگرانی از ماشینی‌شدن تصمیم‌گیری

42.9 درصد کمی نگران و  15.2درصد زیاد نگران هستند؛ یعنی در مجموع  58.1درصد از جوانان این نگرانی را دارند و تنها  24.8درصد می‌گویند که نگران نیستند.

بزرگ‌ترین منفعت

دست‌رسی سریع به اطلاعات گسترده با  37.3درصد، بزرگ‌ترین مزیت هوش مصنوعی از نگاه جوانان است. صرفه‌جویی در وقت (19.5 درصد) و کمک به یادگیری و افزایش مهارت‌ها (19.4 درصد)، تقریباً هم‌سطح در جایگاه دوم قرار دارند. این سه منفعت برتر همه در راستای توان‌مندسازی فردی اند.

بزرگ‌ترین خطر

وابستگی بیش از حد به ماشین و کاهش حس انسانی با  35درصد، بزرگ‌ترین خطر شناخته‌شده است. کم‌شدن مشورت با دوستان و خانواده (20.9 درصد) و نادرست‌بودن یا ناقص‌بودن برخی مشوره‌ها (18.3 درصد) در جایگاه‌های بعدی قرار دارند. قابل توجه است که جوانان نگرانی‌های انسانی و اجتماعی را بالاتر از نگرانی‌های فنی قرار داده ‌اند.

نتیجه‌گیری

این پژوهش، تصویری پیچیده و چندوجهی‌ای از رابطه‌ی جوانان افغانستان با هوش مصنوعی ارائه می‌دهد. برخلاف تصورهای ساده ‌که این فن‌آوری را یا کامل مفید یا کامل مضر می‌دانند، واقعیت حاکی از حضور هم‌زمان فرصت‌ها و چالش‌های جدی است. از یک سو، هوش مصنوعی در جایگاه معلم دیجیتالی، مشاور شغلی و منبع اطلاعاتی برای جوانانی که از دست‌رسی محدود به این خدمات رنج می‌برند، نقش غیرقابل انکاری ایفا می‌کند. از سوی دیگر، وابستگی فزاینده، کاهش روابط انسانی و نگرانی از ماشینی‌شدن تصمیم‌گیری‌ها، زنگ خطری است که نیاز به واکنش جدی دارند. یافته‌ها، نشان می‌دهد که جوانان افغانستان برخلاف تصور کاربران منفعل نیستند. آن‌ها، ضمن استفاده‌ی گسترده، دید انتقادی خود را حفظ کرده ‌اند. این ظرفیت انتقادی، پایه‌ای است که سیاست‌گذاران، نهادهای آموزشی و رسانه‌ها باید بر آن بنا کنند.

پیشنهادها

1. توسعه‌ی زیرساخت‌های دیجیتالی در مناطق روستایی برای کاهش شکاف دیجیتالی؛
2. طراحی چارچوب‌های اخلاقی برای استفاده از هوش مصنوعی با توجه به ارزش‌های فرهنگی-اسلامی جامعه؛
3. سرمایه‌گذاری در آموزش سواد هوش مصنوعی (AI Literacy) در مکتب‌ها و دانش‌گاه‌ها؛
4. ادغام سواد هوش مصنوعی در برنامه‌های درسی مکتب‌ها و دانش‌گاه‌ها؛
5. آموزش استفاده‌ی انتقادی از هوش مصنوعی؛
6. ادامه‌ی پژوهش‌های میدانی برای مستندکردن روند تغییرات در استفاده از هوش مصنوعی؛
7. برگزاری مباحث عمومی و برنامه‌های رادیویی برای تقویت گفت‌وگوی اجتماعی در باره‌ی هوش مصنوعی؛