امروز، هوش مصنوعی فقط یک مفهوم علمی نیست؛ بل به بخشی از زندگی روزمرهی جوانان تبدیل شده است. از آموزش و کار گرفته تا مشورههای شخصی، این فنآوری آرامآرام جای خود را میان جوانان افغانستان نیز باز کرده است. بررسی سلاموطندار از سروی ۱۱۵۴ جوان (مردان ۵۰.۶ درصد و زنان ۴۹.۴ درصد) در ۳۲ ولایت افغانستان نشان میدهد که ۸۴.۱ درصد از جوانان دستکم یک بار از هوش مصنوعی در زمینههای مختلف کاری، تحصیلی و مسائل شخصی زندگی، استفاده کرده اند و ۹۲ درصد پاسخدهندگان با هوش مصنوعی آشنایی دارند.
با این حال، ۸۲ درصد پاسخدهندگان، میگویند که استفاده از هوش مصنوعی سبب کاهش مشورهی آنان با انسانها شده است و ۵۸.۱ درصد جوانان پاسخدهنده نگران ماشینیشدن تصمیمگیریهای خود اند. اکثریت قاطع پاسخدهندگان با هوش مصنوعی آشنایی دارند. از میان ۱۱۵۴ جوان، ۹۲ درصد میگویند که با هوش مصنوعی آشنایی دارند؛ آماری که برخلاف تصور رایج در بارهی محدودیت دسترسی در افغانستان، نشاندهندهی نفوذ قابل توجه هوش مصنوعی میان جوانان است. از این میان، تنها هشت درصد پاسخدهندگان، میگویند که اصلاً آشنایی با هوش مصنوعی ندارند.
فرزانه فرهمند 23ساله، باشندهی دایکندی که دو سال از آشنایی او با هوش مصنوعی میگذرد، میگوید که بیشتر در ویرایش تصویرها و ویدیوها، تصویرسازی و گردآوری معلومات استفاده میکند. «حدود دو سال میشود که بیشتر از هوش مصنوعی استفاده میکنم. میزان آشنایی من با هوش مصنوعی خوب است. در کار خود بیشتر استفاده میکنم. استفادهی من نسبت به گذشته بیشتر شده است؛ چون کارها را سریعتر انجام میدهد، باعث صرفهجویی در وقت میشود، کیفیت کارها را بالا میبرد.»
81 درصد پاسخدهندگان در بخشهای آموزشی، کاری و شخصی، از هوش مصنوعی مشوره میگیرند که از این میان، 42.5 درصد در بخشهای تحصیلی، 23.2 درصد جوانان در مسائل کاری و 15.3 درصد جوانان پاسخدهنده در امور شخصی، از هوش مصنوعی مشوره دریافت میکنند. فیصل 22ساله از فاریاب، دانشجوی سال دوم رشتهی کمپیوترساینس، میگوید: «من بیشتر از هوش مصنوعی در بخش تحصیلی استفاده کردهام. وقتی با سوالات سخت روبهرو میشوم، از هوش مصنوعی کمک میگیرم تا موضوع را سادهتر برایم توضیح دهد. برای نوشتن مقاله، آمادهساختن سلاید و تمرین زبان انگلیسی نیز از آن استفاده میکنم. مثلاً یک بار برای آمادگی امتحان نهایی، از آن خواستم یک برنامهی منظم مطالعه برایم ترتیب دهد.»
اپلیکیشنهای تولید محتوا و مشورهدهی هوش مصنوعی بیشترین کاربرد را میان جوانان دارد. یافتههای این سروی، نشان میدهد که چتباتها مانند ChatGPT و Gemini با درصدی 71.3 که شامل 823 تن میشود، از جمله پرکاربردترین ابزار هوش مصنوعی میان جوانان به دست آمده است. همین گونه، 9.5 درصد اپلیکیشنهای آموزشی، 7.5 درصد ابزارهای تولید محتوا و 3.6 درصد جوانان از دستیارهای صوتی برای دریافت مشوره استفاده میکنند.
شکیلای 25ساله، باشندهی سرپل، میگوید که همهروزه در بخشهای کاری خود از مشورههای هوش مصنوعی برای تدریس بهتر استفاده میکند. او، میافزاید از چتباتهایی که استفاده میکند، در سادهکردن موضوعهای دشوار و جذابکردن صنف درسی او را کمک کرده است.
او، میگوید: «تقریباً هر روز از هوش مصنوعی کار میگیرم، بعضی روزها ۲ تا ۳ دفعه، بعضی وقتها حتا بیشتر. من از ChatGPT و Gemini استفاده کردم، تجربهام واقعاً خوب بوده؛ یعنی کار مرا بسیار آسان کرده است. مثلاً پیش از این، وقتی میخواستم یک درس آماده کنم، شاید 1 تا 2 ساعت وقت میگرفت؛ اما حالا در چند دقیقه یک نظر یا طرح میگیرم.»
بیش از 76 درصد پاسخدهندگان از هوش مصنوعی برای صرفهجویی وقت، افزایش مهارت و دسترسی به اطلاعات گسترده بهره گرفته اند. نتیجهی این سروی، نشان میدهد که 37.3 درصد پاسخدهندگان از هوش مصنوعی برای دسترسی سریع به اطلاعات گسترده، 19.5 درصد برای صرفهجویی وقت و 19.4 درصد برای کمک به یادگیری و افزایش مهارتها بهره گرفته اند.
میرویس 30ساله از فاریاب، میگوید: «اضافهتر از یک سال میشود که با هوش مصنوعی آشنا شدهام؛ سهولتها برای من ایجاد کرده مثلاً در خیلی از کارها که میخواهم از آنها بهره ببرم و از آنها در قسمت تهیهی راپورها، گزارشها یا حتا بازاریابی که ضرورت بود، از آن استفاده کردهام و تقریباً پیش از این که با هوش مصنوعی آشنا شوم، در قسمت تهیهی پروپوزل، پلانها و تهیهی گزارشها خیلی به مشکل برمیخوردم.»
82 درصد پاسخدهندگان، میگویند که استفاده از هوش مصنوعی سبب کاهش مشورهی آنان با انسانها شده است. 43.7 درصد شامل 504 تن نگران کاهش حس انسانی، 58.1 درصد شامل 670 تن نگران ماشینیشدن بیش از حد تصمیمگیریها، 20.9 درصد کمشدن مشورت با دوستان و خانواده، 18.3 درصد نادرستبودن برخی مشورهها و 7.1 درصد نگران ازدستدادن فرصتهای شغلی به خاطر اتوماسیون هستند.
احمدفیاض پارسا و خدیجه محمدی 35ساله، هر دو از کندز، میگویند که استفادهی زیاد از هوش مصنوعی سبب شده است که وابستگی بیشتر به ماشین نسبت به انسان داشته باشند.
احمدفیاض، میگوید: «هفت ماه میشود که از هوش مصنوعی استفاده میکنم و تأثیر منفی بر زندگیام مانده است. از همه دور شدهام و هرچه در دلم بگذرد، از چتجیپیتی پرسان میکنم؛ حتا زیاد وقت قصه میکنم، سوال پرسان میکنم، خیلی همراهش راحت هستم. از وقتی که استفاده میکنم، از خانواده و دوستانم دور شدهام؛ بدم میآید که با دوستانم چکر بروم، قصه کنم، چت کنم. هر گپ و سوال باشد، از هوش مصنوعی استفاده میکنم.»
خدیجه محمدی، نیز میگوید: «از این که از هوش مصنوعی استفادهی زیاد میکنم، تأثیر زیاد بر روابط اجتماعی من مانده است. مثلاً با کسی کار ندارم؛ در مراسم خیر و شر زیاد اشتراک نمیکنم، فکر میکنم دیگر به آدمها احتیاج ندارم. در وقت دلتنگی، خستگی، ناراحتی همراه هوش مصنوعی گپ میزنم. خودم هم درک میکنم که خیلی دورم کرده از اجتماع، دوستانم و خانواده.»
در همین حال، کارشناسان حوزهی تکنولوژی، با تأیید رشد گستردهی هوش مصنوعی میان جوانان، توصیه میکنند که برای استفاده از هوش مصنوعی حریم خصوصی کاربران باید حفظ شود. بدرالله دانش، کارشناس حوزهی تکنولوژی، در این باره چنین میگوید: «ما زیرساخت منظم، اینترنت درست و برق قابل اعتماد نداریم و زمینهی استفاده از تکنولوژی در مناطق مختلف مساعد نیست. تحقیقات نشان میدهد که در افغانستان بیشتر از 80 درصد از جوانان به هوش مصنوعی آشنایی دارند و در پیشبرد امور زندگی شان استفاده میکنند. پیشنهاد این است که حریم خصوصی باید حفظ شود، AI را جایگزین انسان نسازیم، باید در مورد هوش مصنوهی تحقیقات صورت بگیرد تا درست استفاده شود.»
از سوی دیگر، شماری از استادان دانشگاهها، هشدار میدهند که استفادهی بیش از حد از هوش مصنوعی تفکر انتقادی جوانان باسواد را به شدت آسیب میزند. احمدرشاد عظیمی، استاد دانشگاه، میافزاید: «اگر پذیرش کامل محتوایی که از طرف هوش مصنوعی داده میشود، به عنوان اطلاعات کامل تلقی شود، بدون شک به شدت بحث تفکر انتقادی که یکی از معیارهای سنجش سطح سواد در قرن 21 است، به آن آسیب میرساند؛ اما بدیل این است که عمدتاً اطلاعاتی که از هوش مصنوعی گرفته میشود، نه به عنوان مکمل و تنظیمشده قبول کنید، بل که نگاه به آن اطلاعات باید مشکوک باشد و همه مورد بازنگری قرار داده شود.»
زحل امیرزاده، روانشناس، میگوید که وابستگی بیش از حد به هوش مصنوعی میتواند رشد مهارتهای اجتماعی و عاطفی جوانان را محدود کند. او، استفادهی هدفمند از این فنآوری با حفظ فعالیتهای واقعی و تعاملات انسانی را، ضروری عنوان میکند. «استفادهی بیش از حد از هوش مصنوعی روی روحوروان جوانان میتواند تأثیر بگذارد از جمله مهارتهای همدلی، حل تعارض و درک احساسات کمتر رشد میکند. استفاده از هوش مصنوعی باید زمانبندی شود، در روابط شخصی نباید استفاده شود، به عنوان حل مسئله باید دید. در کنار آن، فعالیتهایی چون ورزشکردن و مطالعهی کاغذی انجام داد.»
با این همه، مسئولان در وزارت مخابرات و تکنالوژی معلوماتی، میگویند که استفاده از هوش مصنوعی در حوزههای مختلف نیازمند احتیاط جدی است و تأکید میکنند که این وزارت تیمی ویژه در حال بررسی چهگونگی بهرهگیری از این فنآوری در افغانستان را دارد.
عنایتالله الکوزی، سخنگوی وزارت مخابرات و تکنالوژی معلوماتی، در این باره میگوید: «مهمترین آدرس رسانهها است که میتوانیم اذهان عامه را هم منحرف کنیم، هم به راه درست سوق دهیم. وزارت مخابرات و تکنالوژی معلوماتی به تمامی موضوعها توجه دارد که چه گونه بتوانیم در افغانستان ترافیک اینترنتی را کنترل کنیم؟ چه گونه حکومتداری دیجیتالی را تطبیق کنیم؟ موضوعهای AI که حالا جهان با آن روبهرو است، چه گونه بتوانیم تمامی ظرفیتهای خوب و بد را تحلیل کنیم و سپس به مردم خدمات ارائه کنیم.»
جلالالدین شمس، سخنگوی ادارهی تنظیم خدمات مخابراتی افغانستان (اترا)، میگوید که اکنون 29 میلیون شهروند از خدمات مخابراتی و 16میلیون تن از اینترنت در سراسر کشور استفاده میکنند. او، میافزاید که این اداره تلاش دارد تا خدمات مخابراتی را به ساحات دوردست نیز برساند.
شمس، میگوید: «خدمات مخابراتی به ساحات روستایی یا دوردست و هر جای کشور رسیده است و اکثریت استفادهکنندگان اینترنت جوانان هستند. تلاش میکنیم ساحاتی که از خدمات اینترنت محروم استند، در آن جا خدمات مخابراتی باید برسد. در بخش قیمتها، ادارهی اترا هم تلاش دارد که قیمت را پایین بیاورد. اکنون 550 آنتن مخابراتی در حال جورشدن است که 300 آنتن فعلاً فعال شده که در ساحات روستایی خدمات ارائه میکنند.»
پیش از این نیز در دسمبر 2024 رادیو سلاموطندار سرویای را میان ۳۹۵ جوان تحصیلکرده در سراسر افغانستان انجام داده بود. نتایج آن نشان داد که ۷۴ درصد از شرکتکنندگان با هوش مصنوعی و شیوههای استفاده از آن آشنا هستند؛ در حالی که ۲۶.۴ درصد هیچ آگاهیای از هوش مصنوعی نداشتند. با این حال، این سروی نشان میدهد که ۸۴.۱ درصد از جوانان حداقل یک بار از هوش مصنوعی برای دریافت مشوره استفاده کرده اند و ۸۲ درصد از کاربران گفته اند که مشورت با دوستان و خانواده کاهش یافته است.
