صدای فروشندگان، ازدحام خریداران و ویترینهایی که با لباسهای رنگارنگ پُر شده اند، از نزدیکشدن عید خبر میدهد؛ اما در کنار این شور و شوق، شهروندان از همچشمیها یا سیالداری افراطی نیز نگرانیهایی دارند.
شماری از شهروندان در ولایتهای مختلف، میگویند همچشمی در روزهای عید، بسیاری از خانوادهها را به خریدهایی وادار میکند که توان اقتصادی آن را ندارند. به باور آنها، عید باید نماد سادگی، آرامش و خوشی باشد، نه رقابت بر سر لباس، مهمانی و مصرف بیشتر.
شگوفه، باشندهی فاریاب، میگوید که با نزدیکشدن عید، شماری از افراد بیش از توان مالی شان خرید میکنند که به باور او نوعی اسراف است. «عید یعنی مهر و محبت و شکرگزاری. برای عید باید چیزهای ضروری خریداری شود.»
سمیرا، باشندهی پروان، ریشهی همچشمی میان شهروندان را در پایینبودن سطح آگاهی اجتماعی میداند و میگوید که این رفتار در بسیاری موارد، خانوادهها را با مشکلات اقتصادی، از جمله قرضداری روبهرو میکند. «مردم به خاطر بهتردیدهشدن همچشمی میکند که این موضوع در میان خانوادهها مثل یک فرهنگ شده است. امیدوارم یک روزی همچشمی در تعلیم، تحصیل و چیزهای مفید باشد.»
ستایش، باشندهی بدخشان نیز، میگوید که شماری افراد برای جلب توجه دیگران، بیشتر از توان مالی شان مصرف میکنند؛ رفتاری که به گفتهی او، ریشه در فشارهای اجتماعی و علاقه به خوبدیدهشدن دارد.«بعضیها فکر میکنند با لباس و وسایل قیمتی، جایگاه خاصی در اجتماع پیدا میکنند؛ در حالی که قناعت و زندگی مطابق توان، آرامش بیشتری به همراه دارد.»
فاطمه لشکری، باشندهی هرات، میگوید که مدیریت درست هزینهها و درنظرگرفتن توان مالی، اهمیت بیشتری نسبت به همچشمی دارد. به باور او، آرامش و دورماندن از تشویشهای بعدی، ارزشمندتر از خریدهای غیرضروری برای پذیرایی از عید است.
لشکری میافزاید که در برخی موارد، رقابتها و مقایسههای اجتماعی میان زنان بیشتر دیده میشود و همین موضوع بعضی خانوادهها را زیر فشار اقتصادی قرار میدهد. «همچشمی بیشتر در میان زنان دیده میشود و آنها اصلاً به فکر توان مالی نیستند و تنها همچشمی برای شان مهم است»
سحر، باشندهی کابل، میگوید اگر خانواده توان مالی داشته باشد، ایجاد تغییر در وسایل خانه و خرید بیشتر، کار نادرستی نیست؛ اما به باور او، همه چیز باید متناسب با امکانات اقتصادی خانواده انجام شود تا سبب تنش و مشکل در خانه نشود. او، همچشمی را یکی از عوامل اصلی فشارهای روانی و اختلافهای خانوادگی میداند. «همچشمی باعث فشارهای روانی در شخص شده و میان فامیل مشکلات را ایجاد میکند. در صورتی که پول نداشته باشم، به خاطر همچشمی نمیخواهم تشویش کنم و در فامیل مشکلی را ایجاد کنم.»
عالمان دینی نیز، میگویند با نزدیکشدن روزهای عید، میزان خرید در بازارها افزایش مییابد و در برخی موارد، رقابتهای ناسالم و همچشمی میان مردم دیده میشود.
رحیمالله کشاف، عالم دین، میگوید افرادی که توان مالی خوبی دارند، بهتر است به جای مصرف بیش از حد، به نیازمندان کمک کنند. او با استناد به آموزههای دینی میگوید: «خداوند در آیهی مبارکه میفرماید: -بخورید و بنوشید، اما اسراف نکنید. به تحقیق، خداوند اسرافکنندگان را دوست ندارد.- خداوند یک بار امر میکند که اسراف نکنید و یک بار هشدار میدهد که خداوند اسراف کنندگان را دوست ندارد. این تأکید نشان میدهد که اسراف در زندگی یک مسلمان قطعاً جایز نیست.»
همزمان با نزدیک شدن عید، بازارها روزبهروز پُرجنبوجوشتر میشود و رنگ و بوی خرید در شهرها بیشتر به چشم میخورد. با این حال، این گزارش نشان میدهد که در کنار شور و شوق عید، نگرانی از فشارهای اقتصادی و رقابتهای اجتماعی نیز هنوز در میان برخی خانوادهها پابرجاست.
شهروندان و عالمان دین، تأکید دارند که عید باید نماد شادی، همدلی و سادهزیستی باشد، نه رقابت در مصرف و فراتر رفتن از توان مالی. به باور آنان، بازگشت به قناعت و توجه به نیازمندان، میتواند عید را به معنای واقعی آن، یعنی آرامش و مهربانی، نزدیکتر کند.
