خشکشدن چشمهها و کاریزها، افت منابع آب زیرزمینی و کاهش چشمگیر محصولات زراعتی، زندگی هزاران خانوادهی روستایی در دایکندی را با دشواری روبهرو کرده است. در شماری از روستاهای این ولایت، بخش بزرگی از خانوادهها زمین و خانه را رها کرده اند. کارشناسان هشدار میدهند که تداوم این وضعیت، افزون بر تهدید امنیت غذایی، فقر، بدهکاری و مهاجرتهای اقلیمی را تشدید میکند. در شرایطی که نشست کاپ ۳۱ در آنتالیا بر تمویل سازگاری تمرکز دارد، دایکندی نمونهی روشن از جایی است که این تمویل باید به آن برسد.
روایتهای میدانی: از خشکشدن چشمهها تا خالیشدن روستاها
در روستای چرخ ولسوالی میرامور، جایی که زندگی مردم سالها بر کشت گندم، باغهای بادام و نگهداری مواشی استوار بود، کمبود آب اکنون بیشتر فعالیتهای زراعتی را مختل کرده است. شماری از زمینهایی که روزگاری حاصل قابل توجهی داشتند، امروز یا بدون کشت ماندهاند یا محصول بسیار کمتری میدهند.
ظاهر، دهقان و باغدار ۶۵ ساله این روستا، میگوید برداشت بادام او که حدود پنج سال پیش به ۷۰ تا ۸۰ سیر میرسید، سال گذشته به حدود ۵۰ سیر و امسال به نزدیک ۲۰ سیر کاهش یافته است. به گفته او:« بخش بزرگی از محصولات باغی و زراعتی از بین رفته و کشت گندم در بسیاری از زمینها ممکن نیست. درآمد بادام و سایر محصولات پیشتر بخش مهمی از مصارف خانواده را تأمین میکرد؛ اکنون خانوادهها برای نیازهای ابتدایی هم با دشواری روبهرو هستند»
ظاهر میگوید شمار خانوادههای ساکن روستا از حدود ۱۴۰ تا ۱۵۰ خانواده به ۸۰ تا ۹۰ خانواده رسیده است. او کاهش آب، از میان رفتن فرصتهای کاری، فقر و افزایش قرضداری را عوامل اصلی ترک روستا میداند.
در بغلکندوی ولسوالی اشترلی، عبدالحکیم حسینی حدود پنج سال پیش به دلیل نبود آب کافی برای آشامیدن، زراعت و مواشی، به شهرک مهاجرین در مرکز دایکندی کوچ کرده است. او پیشتر از راه کشت زمین و نگهداری گاو و گوسفند امرار معاش میکرد. اکنون با یک دکان کوچک و دستفروشی هزینه خانواده را تأمین میکند، اما میگوید زندگی در محل جدید نیز آسان نیست و خدمات مورد نیاز خانوادهاش کامل فراهم نیست. به گفته او، اگر آب و امکانات لازم در روستای اصلیاش فراهم شود، دوباره بازمیگردد.
سید مهدی، قریهدار و دهقان از قریه چنار اشترلی، میگوید زمینهای منطقه پیشتر ظرفیت دو تا سه فصل کشت داشتند، اما اکنون کشت جو و جواری تقریبا متوقف شده و حتی گندم با خطر کاهش محصول روبهرو است. به گفته او، در پنج سال گذشته تولیدات زراعتی منطقه حدود ۷۰ درصد کاهش یافته و از مقداری بذر گندم که پیشتر حدود ۱۰۰ سیر محصول میداد، اکنون ۳۰ تا ۴۰ سیر برداشت میشود. درختان بادام و زردآلو نیز در اثر کمآبی و سرمای زمستان آسیب دیدهاند و بسیاری از خانوادهها برای خرید مواد غذایی ناگزیر قرض میگیرند. او میافزاید برخی باشندگان به شهرهای دیگر افغانستان و شماری به کشورهای همسایه مهاجرت کردهاند و کسانی که ماندهاند، بیشتر به دلیل نداشتن توان مالی برای کوچ ماندهاند.
در روستای پیتاب سرنیلی، علیاکبر محمدی، قریهدار و دهقان، میگوید چشمهها، کاریزها و استخرهای محلی که پیشتر آب مردم را تأمین میکردند، در ۱۰ تا ۱۲ سال گذشته بهتدریج خشک شدهاند. اکنون مردم به چاه و پمپ وابستهاند؛ آب به مخزنهای حدود ۵۰۰ لیتری انتقال مییابد و خانوادهها با سهمیهبندی، نیاز چند روز خود را تأمین میکنند. آب چاهها برای نوشیدن، مصارف خانه و شمار اندکی درخت کافی است، نه برای آبیاری گسترده زمین. برخی باشندگان برای شستوشوی لباس مسافت نسبتاً طولانی را تا منابع دیگر میپیمایند. به گفته او، از ۱۰۰ تا ۱۲۰ خانواده روستا، حدود ۳۰ تا ۴۰ خانواده آن را ترک کردهاند.
نگاهی فشرده به شهادتهای میدانی
| منطقه | شاخص | گذشته | اکنون |
| چرخ، میرامور | شمار خانوادهها | ۱۴۰ تا ۱۵۰ | ۸۰ تا ۹۰ |
| چرخ، میرامور | برداشت بادام (باغ یک دهقان) | ۷۰ تا ۸۰ سیر (پنج سال پیش) | حدود ۲۰ سیر (امسال) |
| چنار، اشترلی | محصول از مقدار مشخص بذر گندم | حدود ۱۰۰ سیر | ۳۰ تا ۴۰ سیر |
| چنار، اشترلی | تولیدات زراعتی در پنج سال | — | حدود ۷۰ درصد کاهش |
| پیتاب، سرنیلی | شمار خانوادهها | ۱۰۰ تا ۱۲۰ | ۳۰ تا ۴۰ خانواده ترک کردهاند |
این ارقام بر پایه اظهارات باشندگان است و ارزیابی مستقل میدانی را جایگزین نمیکند.
چرا چشمهها و کاریزها خشک میشوند؟
پوهنیار یدالله محمودی، استاد پوهنځی زراعت پوهنتون دایکندی، میگوید در سالهای اخیر نشانههای کاهش منابع آب در شماری از مناطق ولایت دیده شده است. به گفته او، کمشدن بارندگی، افزایش حرارت و تداوم دورههای خشک بر آبهای زیرزمینی اثر گذاشته و در میرامور، شهرستان و مرکز دایکندی، کمشدن آب کاریزها و خشکشدن شماری از آنها محسوس است؛ هرچند شدت مشکل در همه ولسوالیها یکسان نیست. او تأکید میکند که ارزیابی دقیق نیازمند دادههای درازمدت هواشناسی، بارندگی سالانه، حرارت و سطح آب زیرزمینی است.
از نظر هیدروژیولوژیک، چشمه و کاریز هر دو به سطح آب زیرزمینی وابستهاند. چشمه جایی است که آبخوان به سطح زمین میرسد و کاریز با شیب ملایم، آب را از سفره زیرزمینی به زمینهای پاییندست میرساند. هرگاه سطح آب پایین برود، جریان چشمه کم یا قطع میشود و کاریز به سبب شیب ثابت خود، به آب نمیرسد. در مناطق کوهستانی، تغذیه این سفرهها بیشتر از نفوذ باران و ذوب برف زمستانی است. کمشدن برف و باران، افزایش حرارت و در نتیجه بیشتر شدن تبخیر و تعرق، مقدار آبی را که به عمق خاک میرسد کم میکند. حفر چاه و پمپاژ بیش از ظرفیت تغذیه نیز این افت را تشدید میکند. بنابراین بحران دایکندی ترکیبی از عامل اقلیمی و عامل مدیریتی است و هر دو باید در طراحی راهحلها لحاظ شوند.
این دیدگاه با تحلیلهای بینالمللی همخوان است. نمایه خطر اقلیمی افغانستان که بانک جهانی و بانک توسعه آسیایی در سال ۲۰۲۱ منتشر کردهاند، افزایش دما تا دهههای ۲۰۸۰ و ۲۰۹۰ را، بسته به سناریوی انتشار گازهای گلخانهای، بین ۱.۴ تا ۵.۴ درجه سانتیگراد نسبت به دوره ۱۹۸۶ تا ۲۰۰۵ پیشبینی میکند. این گزارش تأکید دارد که پیشبینی بارندگی با عدم قطعیت همراه است، اما افزایش احتمال خشکسالی و تغییر الگوی جریان آب از خطرهای مهم کشور است. گزارش ۲۰۲۶ مؤسسه SIPRI و NUPI درباره اقلیم، صلح و امنیت در افغانستان نیز میگوید افزایش حرارت، دگرگونی الگوی بارش و مخاطرات طبیعی، معیشتهای وابسته به زراعت را تضعیف کرده است. البته هر خشکشدن چشمه را نمیتوان تنها به تغییرات اقلیمی نسبت داد؛ تخریب پوشش گیاهی، تغییر کاربری زمین و ضعف مدیریت آب نیز نقش دارند.
دایکندی در نقشه ناامنی غذایی
دادههای امنیت غذایی نشان میدهد که روایت دهقانان تنها یک تجربه محلی نیست.
- چهار سال خشکسالی پیاپی. شبکه هشدار زودهنگام قحطی (FEWS NET) در تحلیل نومبر ۲۰۲۵ میگوید چهار سال پیاپی خشکسالی، ناامنی غذایی در مرحله بحرانی (IPC فاز ۳) را در بلندیهای مرکزی، شمالی و غربی و کمربند زراعت بارانی شمال کشور پدید آورده است.
- هشدار مرحله اضطراری برای دایکندی. FEWS NET پیشبینی کرد در ماههای سخت زمستان و بهار ۲۰۲۶ (حدود فبروری تا اپریل)، در دایکندی، فاریاب و غور شرایط اضطراری (IPC فاز ۴) پدید آید. وزارتها و نهادهای کمکرسان نیز در طرح نیازها و پاسخ بشردوستانه ۲۰۲۶، دایکندی را در شمار ولایتهایی نام بردهاند که شیوع و شدت ناامنی غذایی در آنها بیشتر است.
- پیشبینی تا جنوری ۲۰۲۷. بر پایه چشمانداز FEWS NET در جون ۲۰۲۶، پیامدهای انباشته خشکسالی چندساله، تولید پایینتر از حد عادی و فرصتهای محدود کار، وضعیت دایکندی، فاریاب و غور را تا جنوری ۲۰۲۷ در مرحله بحرانی نگه میدارد. با کمشدن ذخایر حاصلات امسال، نیازها دوباره بالا میرود.
- تصویر کشوری. تحلیل IPC حدود ۱۷.۴ میلیون نفر، یعنی نزدیک به ۳۶ درصد جمعیت را در دوره اوج فصل کمغذایی (نومبر ۲۰۲۵ تا مارچ ۲۰۲۶) در فاز ۳ یا بدتر ارزیابی کرد که حدود ۴.۷ میلیون نفر آن در فاز اضطراری است. همین تحلیل شمار کودکان ۶ تا ۵۹ ماهه مبتلا به سوءتغذیه حاد را در فاصله جنوری ۲۰۲۵ تا دسمبر ۲۰۲۶ نزدیک به ۳.۷ میلیون پیشبینی میکند. طرح پاسخ بشردوستانه ۲۰۲۶ نیز میگوید حدود ۲۱.۹ میلیون نفر، نزدیک به ۴۵ درصد جمعیت، به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند.
خشکسالی چگونه به مهاجرت میانجامد؟
نجیبه نجوا، ماستر و کارشناس اقتصاد، میگوید کمآبی مستقیما بر زراعت و مالداری اثر میگذارد و درآمد خانوادههایی را کم میکند که به این دو بخش وابستهاند. با کاهش بارش، علوفه طبیعی کوهها و چراگاهها کم میشود و مالداران ناگزیر بخشی از مواشی را از دست میدهند یا با هزینه بیشتر نگه میدارند. به گفته او، خانوادهها نخست از پسانداز و دارایی خود خرج میکنند و اگر بحران ادامه یابد، مصرف غذا و هزینه آموزش را کاهش میدهند. او هشدار میدهد که در برخی خانوادهها کودکان از مکتب بازمیمانند و شماری از جوانان و نوجوانان از مسیرهای غیرقانونی و پرخطر مهاجرت میکنند.
سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM) نیز خشکسالی و سیلاب را از عوامل عمده جابهجایی ناشی از رویدادهای طبیعی در افغانستان میداند. بر اساس ارزیابی آسیبپذیری اقلیمی IOM که کاربنبریف به آن اشاره کرده، بیش از سهچهارم نزدیک به ۷۱۰ هزار نفری که در سال ۲۰۲۴ در داخل افغانستان جابهجا شدند، به سبب مخاطرات محیطی چون خشکسالی و سیلاب بوده است. FEWS NET هشدار میدهد که خانوادههای کمدرآمد با کمشدن ذخایر و بیشتر شدن وابستگی به بازار، به فروش دارایی، افزایش قرض و کاهش وعدههای غذایی روی میآورند. این الگو دقیقاً همان است که در روستاهای میرامور، اشترلی و سرنیلی شنیده میشود.
بازگشت میلیونی مهاجران از ایران و پاکستان نیز فشار را بر ولسوالیهایی که پیشتر درگیر فقر، خشکسالی و کمبود خدمات بودند، بیشتر کرده است. مهاجرت همیشه به معنای فرصت بهتر نیست؛ برای بسیاری، آخرین راه ماندن در زندگی است، و گاه آنان را در مقصد با بیکاری، هزینه بالا و نبود خدمات روبهرو میکند.
زنان، کودکان و خانوادههای کمدرآمد
در بیشتر مناطق روستایی، زنان مسئول تهیه آب و بخش مهمی از کارهای روزمرهاند. با دور شدن منابع آب، زمان و نیروی بیشتری صرف رساندن آب میشود و فرصت آموزش و کار اقتصادی زنان محدودتر میگردد. کاهش درآمد خانواده بر تغذیه، تحصیل و دسترسی کودکان به خدمات صحی اثر میگذارد. گزارش ۲۰۲۶ SIPRI و NUPI تأکید میکند که پیامد تغییرات اقلیمی برای زنان و مردان یکسان نیست و محدودیتهای اجتماعی، دسترسی زنان به درآمد و کمک را دشوارتر میکند. بنابراین برنامههای مقابله با خشکسالی باید نیازهای زنان، کودکان و خانوادههای آسیبپذیر را بهطور مشخص در نظر بگیرند.
دایکندی و کاپ۳۱: تمویل سازگاری برای کسانی که بیشترین آسیب را میبینند
کاپ۳۱ از ۹ تا ۲۰ نومبر ۲۰۲۶ در آنتالیای ترکیه برگزار میشود و گفتوگو درباره اجرای تعهدات پیشین، کاهش انتشار گازها، گذار انرژی و تمویل اقلیمی از محورهای اصلی آن است. گزارشها میگویند کشورهای افریقایی خواهان گنجاندن سهبرابر کردن تمویل سازگاری در دستور کار بودند؛ تمویلی برای اقداماتی مانند کشت محصولات مقاوم به خشکی. همین مسئله برای روستاهای دایکندی حیاتی است.
افغانستان با وجود سهم ناچیز در انتشار جهانی گازهای گلخانهای، از آسیبپذیرترین کشورها شمرده میشود. در شاخص سازگاری جهانی دانشگاه نوتردام (ND-GAIN) رتبه ۱۷۶ از ۱۸۷ کشور را دارد. با این حال، طبق گزارش کاربنبریف، از سال ۲۰۲۱ از مذاکرات اقلیمی سازمان ملل کنار مانده و دسترسیاش به تمویل اقلیمی محدود بوده است؛ در حالی که برنامه ملی اقلیمی کشور در سال ۲۰۱۶ برای دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۳۰، ۱۷.۴ میلیارد دالر تمویل خواسته بود. خبرگزاریها نیز از نشست وزیران تمویل اقلیمی در ۱۳ نومبر در کاپ۳۱ و غیبت افغانستان در آن گزارش دادهاند و کارشناسان محیط زیست بر طرح نیازهای کشور در سطح بینالمللی تأکید کردهاند.
معنای عملی این وضعیت برای دایکندی روشن است: آبی که در کاریز خشک شده، اگر تمویل و تخنیک سازگاری به آن نرسد، با کمکهای اضطراری غذایی جبران نمیشود. یادداشت «دوستان افغانستان» (Friends of Afghanistan) پیش از کاپ۳۱ نیز پرسیده بود آیا تمویل اقلیمی سرانجام به کسانی خواهد رسید که بیشتر از همه به آن نیاز دارند، و یادآور شد که قحطیزدگی و خشکسالی هزاران نفر را در جستوجوی آب و روزی آواره کرده است.
پیام دایکندی به کاپ ۳۱ را میتوان در چند محور خلاصه کرد:
- تمویل سازگاری باید به سطح ولایت و ولسوالی برسد، نه فقط در سطح ملی بماند.
- امور آب (ذخیرهسازی، کاریز، آبیاری کممصرف) باید در اولویت پروژههای سازگاری قرار گیرد.
- نظام ثبت دادههای هواشناسی و آب زیرزمینی ایجاد شود تا زیان و آسیب اقلیمی قابل اثبات و قابل مطالبه باشد.
- جابهجاییهای ناشی از خشکسالی، در مباحث زیان و خسارت (loss and damage) به رسمیت شناخته شود.
راهکارهای عملی و فنی
۱. بازسازی و حفاظت کاریزها و چشمهها. ارزیابی فنی کاریزهای آسیبدیده، پاککاری مسیرها و حفاظت از سرچشمهها. هر بازسازی باید پس از سنجش تغذیه آبخوان انجام شود، زیرا بازسازی کاریزی که سفرهاش پایین رفته، نتیجهای نمیدهد.
۲. ذخیرهگاههای کوچک آب. استخرهای ذخیره باران، بندهای کوچک محلی و سازههای آبگیر برای ذخیره بخشی از باران و آب برف، بر پایه مطالعه هیدرولوژیک و زمینشناسی تا از نشت و تخریب جلوگیری شود.
۳. آبیاری کممصرف. آبیاری قطرهای در باغهای بادام و زردآلو، همراه با آموزش دهقانان برای زمانبندی آبیاری و نگهداری سیستم.
۴. اصلاح الگوی کشت. بذر زودرس و مقاوم به کمآبی، تنظیم زمان کشت با شرایط اقلیمی و کاهش محصولات پرمصرف آب.
۵. کنترل برداشت آب زیرزمینی. ثبت و نظارت بر حفر چاهها و پمپاژ، زیرا افت سطح آب زمانی رخ میدهد که برداشت از تغذیه طبیعی بیشتر شود.
۶. حفاظت خاک و پوشش گیاهی. احیای چراگاهها، جلوگیری از قطع درخت و بوته و کشت نباتات بومی که نفوذ آب را بیشتر و روانآب و فرسایش را کمتر میکند. محمودی پوشش نباتی را راهکار بنیادی و درازمدت میداند.
۷. مالداری متناسب با ظرفیت. تعداد مواشی باید با ظرفیت علوفه و آب منطقه همخوان باشد و بازار برای شیر و گوشت، وابستگی به زراعت را کم کند.
۸. معیشتهای جایگزین. صنایع کوچک روستایی، پروسس محصولات محلی و دسترسی بهتر به بازار.
۹. نظام پایش. اندازهگیری منظم سطح آب چاهها، آبدهی چشمهها و کاریزها، بارندگی و حرارت.
مسئولیت نهادهای ملی و محلی
اداره ملی حفاظت محیط زیست مسئول هماهنگی امور تغییرات اقلیمی، ارزیابی آسیبپذیری و تقویت ظرفیت سازگاری است. ریاست تغییرات اقلیمی این اداره بخشهای سازگاری، کاهش انتشار و تمویل اقلیمی دارد و از تهیه برنامه ملی سازگاری و استراتژی و برنامه عمل تغییرات اقلیمی نام برده شده است. در سطح ولایت، ریاستهای زراعت، آبیاری و مالداری، محیط زیست و مدیریت حوادث میتوانند در شناسایی مناطق آسیبپذیر، حفاظت منابع آب و حمایت از خانوادههای متضرر نقش داشته باشند.
چالش اصلی، تبدیل سیاست ملی به اقدام قابل اندازهگیری در روستا است: شمار چشمهها و کاریزهای خشکشده، سطح آب زیرزمینی، خانوادههای بیجاشده و میزان خسارت به محصولات باید ثبت شود. همچنین پروژههای آب نباید فقط بر ساخت سازه جدید تمرکز کنند؛ نگهداری و بهرهبرداری پایدار از تأسیسات موجود، آموزش دهقانان و مشارکت شوراهای محلی نیز باید بخشی از آن باشد.
نتیجه: هشداری درباره آینده معیشت روستایی
در دایکندی، خشکشدن یک چشمه یا کاهش آب یک کاریز تنها از دست رفتن یک منبع آب نیست؛ میتواند از دست رفتن شغل، درآمد، امنیت غذایی و سرانجام خانه باشد. تجربه کسانی چون ظاهر در میرامور و عبدالحکیم حسینی در اشترلی نشان میدهد که بسیاری هنوز میخواهند در روستای خود بمانند؛ آنچه کم است آب و امکانات معیشتی است.
پاسخ به این بحران نباید به کمک اضطراری غذایی یا توزیع آب محدود شود. نیاز به سرمایهگذاری در مدیریت آب، احیای کاریزها، ذخیره باران و برف، اصلاح الگوی زراعت و ایجاد معیشت پایدار است. و برای آنکه این سرمایهگذاری ممکن شود، صدای روستاهایی چون چرخ، چنار و پیتاب باید به میزهای تصمیمگیری مانند کاپ۳۱ برسد. بحران آب در دایکندی، هشداری درباره آینده معیشت روستایی در افغانستان است؛ هشداری که پاسخ به آن برنامهریزی علمی، مدیریت پایدار منابع طبیعی، تمویل سازگاری و همکاری نهادهای مسئول و جوامع محلی را میطلبد.
منابع
- FEWS NET: تحلیل نومبر ۲۰۲۵، بهروزرسانیهای ۲۰۲۶ و چشمانداز امنیت غذایی جون ۲۰۲۶ تا جنوری ۲۰۲۷ (fews.net)
- OCHA: طرح نیازها و پاسخ بشردوستانه افغانستان ۲۰۲۶، بخش امنیت غذایی و زراعت (humanitarianaction.info)
- IPC / FSC: تحلیل ناامنی غذایی افغانستان، دسمبر ۲۰۲۵ (fscluster.org)
- Carbon Brief: DeBriefed، ۱۷ اپریل ۲۰۲۶، درباره تغییرات اقلیمی در افغانستان، ND-GAIN و ارزیابی IOM
- Khaama Press: «COP31 Climate Finance Talks and Afghanistan’s Absence»، نومبر ۲۰۲۶
- Friends of Afghanistan (frient.de): «COP31 must deliver for the most vulnerable»
- UN و UNFCCC: صفحههای رسمی کاپ۳۱ (un.org/en/climatechange/cop31،int/cop31)
- بانک جهانی و بانک توسعه آسیایی: نمایه خطر اقلیمی افغانستان، ۲۰۲۱
- SIPRI و NUPI: گزارش ۲۰۲۶ درباره اقلیم، صلح و امنیت در افغانستان
- سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM): برنامه پاسخگویی بحران افغانستان و کشورهای همسایه
- اداره ملی حفاظت محیط زیست افغانستان: وبسایت رسمی
گزارش برنامهی «مسیر سبز»






