در سال‌های پسین جابه‌جایی داخلی در افغانستان به یکی از پدیده‌های مهم اجتماعی و اقتصادی بدل شده است. دست‌یابی به فرصت‌های بهتر کاری، آموزشی و خدمات همگانی، نقش برجسته‌‌ای در شکل‌گیری این روند داشته است.
گفت‌وگوی سلام‌وطندار با ۱۴ جوان در نُه ولایت، نشان می‌دهد که این جوانان برای ساختن زندگی بهتر و دست‌رسی به خدمات اساسی محل زندگی شان را ترک کرده و به ولایت‌های دیگر رفته اند. از میان شش دختر و هشت پسر گفت‌وگوشونده در این گزارش، ۱۰ تن از پروان، کاپیسا، لوگر، سمنگان، فاریاب و نورستان به کابل، یک تن از ننگرهار به نورستان، یک تن از کابل به دایکندی، یک تن از فراه به هرات و یک تن دیگر از سرپل به جوزجان، رفته اند.
پنج تن از جوانان گفت‌وگوشونده، گفته که برای ادامه‌ی آموزش و نُه تن به هدف بهبود وضعیت معیشتی خانواده، ولایت شان را ترک کرده اند.
خیرالله عزیزی ۲۵ساله، باشنده‌ی ولسوالی نجراب کاپیسا که پنج سال است از این ولایت به کابل آمده، می‌گوید که برای دست‌رسی‌داشتن به فرصت‌های آموزشی بهتر به مهاجرت داخلی رو آورده است. «دلیلی که خواستیم کاپیسا را ترک کنم این است که در کاپیسا مکتب‌های معیاری وجود ندارد، کابل رفتیم، درس‌ها و کورس را که هدفم بود، پیش بردیم و درس خواندم»
خالد 26ساله، باشنده‌ی سرپل، می‌گوید که برای یافتن کار پردرآمد ۱۸ ماه پیش از زادگاهش در سرپل به جوزجان آمده است. او که هنوز در یافتن کار در جوزجان نیز با دشواری روبه‌رو است می‌افزاید: «به خاطر کارکردن آمدم؛ چون در قریه‌ی ما کار نبود جوزجان به خاطر کار خوب است؛ مشکلات روی هدف و کار تأثیر منفی می‌گذارد تا اکنون نتوانستیم به همین هدفم برسم اگر مشکلات اقتصادی نداشته باشم یک کارخوب جور می‌کنم زندگی خوب می‌شود.»
جان‌احمد محمدی که ۲۵ سال دارد و سه سال پیش از پروان به کابل آمده نیز، می‌گوید که خواستن زندگی بهتر او را به ترک محل اصلی زندگی‌اش وا داشته است. او می‌افزاید: «دلیل اصلی آمدنم پیدا کردن کار، پیش‌رفت در زندگی و رسیدن به آینده‌ی بهتر است. هدفم این بود که کار مناسب پیدا کنم، درآمد خوبی داشته باشم و بتوانم از خانواده‌ام حمایت کنم.»
با این که گفت‌وگوشوندگان در این گزارش از یک تا پنج سال به این سو از ولایت‌های اصلی شان به ولایت‌های دیگر کوچیده اند؛ اما شماری از آن‌ها به دلیل ناسازگاری با شرایط جدید و بلندبودن هزینه‌های زندگی پس از رفتن به دیگر ولایت‌ها، در دست‌یافتن به هدف‌های شان موفق نبوده اند.
مهال احمدی ۲۵ساله، باشنده‌ی پروان که یک سال پیش به هدف ساختن زندگی بهتر به کابل آمده، می‌گوید که بلندبودن هزینه‌ی زندگی در کابل او را از در دست‌بابی به هدفش با مشکل روبه‌رو کرده است. «فکر می‌کردم با تغییر مکان می‌توانم مشغول به کار شوم؛ ولی اصلا به خواستی که داشتم رسیده نتوانستم؛ مهم‌ترین دلیلی که نتوانستم به هدفم دست یابم محدودیت کار و بلندبودن هزینه‌های زندگی بود.»
جاوید ۳۲ساله، باشنده‌ی سرپل که از رشته‌ی اقتصاد فارغ شده، می‌گوید با این که خواست داشتن کار مطابق رشته‌ی تحصیلی‌اش او را به جوزجان کشاند؛ اما با گذشت یک سال این خواست تحقق نیافته است. «به خاطر کار آمدم؛ چون فرصت کار در جوزجان خوب‌تر است؛ ولی پس از آمدن به جوزجان تا حالا به هدفم نرسیدم یک شغل مناسب پیدا نکردیم چون فرصت‌های کاری کم شده است.»
بدرالله دانش ۲۵ساله، باشنده‌ی لوگر نیز، می‌گوید که با گذشته چهار سال از آمدنش به کابل هنوز با شرایط این ولایت سازگاری پیدا نکرده است. او می‌افزاید: «به دلیل تحصیل آمدم؛ چون در ولایت ما زمینه‌ی تحصیل برابر نبود. متأسفانه وقتی که به کابل آمده‌ایم، بسیار موانع بوده که نتوانستم به هدفم برسم و تحصیل کنم.»
از نظر کارشناسان، مهاجرت‌های داخلی تنها یک جابه‌جایی جمعیتی نیست، بل که پدیده‌ای است که می‌تواند پیامدهای اجتماعی، اقتصادی را برای جامعه به هم‌راه داشته باشد.
عبدالسلام هاشمی، جامعه‌شناس، می‌گوید که کم‌شدن نیروی کار در یک ولایت از پیامدهای مهاجرت داخلی جوانان دانسته می‌شود. «مهاجرت می‌تواند فرصت‌های مناسبی برای تحصیل، یافتن شغل، کسب تجربه و یادگیری مهارت‌های جدید فراهم کند؛ اما جوانان ممکن است با مشکلات مالی، تنهایی و دوری از خانواده روبه‌رو شوند؛ مهاجرت جوانان باعث افزایش جمعیت در شهرهای بزرگ و کاهش نیروی جوان در برخی ولایت‌ها می‌شود.»
جمعه‌خان پویا، آگاه امور مهاجرت، می‌گوید: «مهم‌ترین و جدی‌ترین دلیل آن نبود فرصت‌های شغلی در ولایت مبدأ و تلاش برای یافتن کار در ولایت مقصد است.از همین‌رو، ضروری است که مسئولان برای ایجاد فرصت‌های شغلی در ولایت‌های مختلف برنامه‌های مشخصی را روی دست بگیرند تا جوانان مجبور نشوند برای یافتن کار و دست‌رسی به آموزش بهتر، به ولایت‌های دیگر مهاجرت کنند.»
امیدالله قاسم‌زی، کارشناس اقتصادی، می‌گوید که گسترش فرصت‌های سرمایه‌گذاری و کاری در ولایت‌ها می‌تواند از مهاجرت داخلی جوانان پیش‌گیری کند. او می‌افزاید: «معرفی فرصت‌های کاری و سرمایه‌گذاری در ولسوالی‌ها و ولایت‌های مختلف و فراهم‌سازی امکانات و تسهیلات لازم برای سرمایه‌گذاران می‌تواند نقش مهمی در رشد اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی برای جوانان داشته باشد. این اقدام نه‌تنها از مهاجرت جوانان و دورشدن آنان از خانواده‌ها و مناطق اصلی زندگی‌شان جلوگیری می‌کند، بل که زمینه‌ی دست‌رسی آنان به فرصت‌های بهتر کاری را فراهم می‌کند.»
در سوی دیگر، جابه‌جایی داخلی می‌تواند فشار بر زیرساخت‌ها و خدمات همگانی را فزایش دهد؛ امری که به گفته‌ی آگاهان نیازمند برنامه‌ریزی درازمدت است. با این همه، وزارت کار و امور اجتماعی امارت اسلامی، می‌گویند که برای کاهش ناداری و فراهم‌سازی فرصت‌های شغلی پایدار برای جوانان، برنامه‌هایی را ولایت‌ها راه‌اندازی کرده است. محمدصدیق توحیدی، رییس اطلاعات و نشرات این وزارت، می‌گوید: «وزارت کار و امور اجتماعی برای اشتغال پایدار از سکتور خصوصی، سرمایه‌گذاری، تولیدات داخلی و زراعت و مالداری حمایت می‌کند. وزارت کار و امور اجتماعی پلان استراتیژی پنج‌ساله‌ای را ترتیب کرده که تا پنج سال آینده شاهد پیش‌رفت‌های خوبی خواهیم بود.»
جوانان در حالی برای یافتن زندگی بهتر به ولایت‌های دیگر می‌روند که در سال‌های پسین تغییرات اقلیمی و بازگشت مهاجران از کشورهای همسایه نیز در جابه‌جایی داخلی شهروندان افغانستان نقش داشته است. کمیته‌ی ناروی در دسمبر سال روان در گزارشی اعلام کرد که نزدیک به سه میلیون و ۲۰۰ هزار تن تا پایان ۲۰۲۵ در افغانستان با آوارگی داخلی روبه‌رو شده اند.
