نتایج گفت‌وگوی سلام‌وطندار با ۱۷ جوان افغان که در ایران و پاکستان متولد شده و در یک سال گذشته به افغانستان بازگشته، نشان می‌دهد که شماری از آن‌ها با چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و آموزشی روبه‌رو هستند؛ مشکلاتی که روند ادغام و سازگاری شان با محیط اجتماعی و فرهنگی افغانستان را دشوار کرده است.
از میان این جوانان، هفت تن با چالش‌های اقتصادی و معیشتی، از جمله بی‌کاری، دشواری در تأمین هزینه‌های زندگی و نداشتن سرپناه مناسب، روبه‌رو هستند. چهار تن با مشکلات آموزشی، از جمله باقی‌ماندن اسناد تحصیلی شان در کشورهای همسایه، نیمه‌تمام‌ماندن آموزش و محدودبودن فرصت‌های ادامه‌ی تحصیل مواجه اند. چهار تن دیگر از دشواری سازگاری با محیط اجتماعی و فرهنگی افغانستان، احساس بی‌گانگی و پذیرفته‌نشدن در جامعه سخن می‌گویند. در مقابل، دو تن می‌گویند که تا اندازه‌ای با شرایط زندگی در افغانستان سازگار شده و اکنون مصروف کار هستند.
جوانان مصاحبه‌شده در این گزارش شامل ۱۰ دختر و هفت پسر اند که بین ۲۰ تا ۳۲ سال سن دارند. از میان آن‌ها، ۱۵ تن در ایران و دو تن دیگر در پاکستان متولد شده اند. همه این جوانان در یک سال گذشته به افغانستان بازگردانده شده اند.
سمیه حبیبی، ۲۵ساله، که در ایران متولد و بزرگ شده، می‌گوید که پس از بازگشت به افغانستان نتوانسته به تحصیلاتش ادامه بدهد و شغلی پیدا کند. «هنوز نتوانسته‌ام با محیط و جامعه سازگار شوم و در آن ادغام شوم. هنوز هم احساس بی‌گانگی می‌کنم. پس از بازگشت نتوانسته‌ام به تحصیلاتم ادامه بدهم و کاری پیدا کنم.»
ملکه، ۲۷ساله، که در پاکستان متولد شده و در آن جا تحصیل کرده نیز، می‌گوید که با گذشت یک سال از بازگشتش به افغانستان، هنوز نتوانسته شغل مناسبی پیدا کند؛ وضعیتی که او را با مشکلات اقتصادی روبه‌رو کرده است. «تا هنوز نتوانسته‌ام کار مناسبی پیدا کنم. بی‌کاری، فرصت‌ها و توانایی‌های انسان را محدود می‌کند. وقتی درآمد شخصی نداشته باشی، نه می‌توانی نیازهایت را به‌تنهایی تأمین کنی و نه می‌توانی برای آینده‌ات برنامه‌ریزی مناسبی داشته باشی.»
فاطمه رضایی، ۲۶ساله، یکی دیگر از مهاجران افغان متولد ایران که نزدیک به یک سال پیش به افغانستان بازگشته، نیز در باره‌ی دشواری‌های ادغام در جامعه می‌گوید: «مردم این جا طوری رفتار می‌کنند که باورمان نمی‌شود در کشور خودمان هستیم. وضعیت اقتصادی ما هم ضعیف است. در ایران وضعیت بهتر بود؛ دست‌کم مقداری پول پس‌انداز داشتیم و یکی دو تکه طلا برای روز مبادا نگه داشته بودیم و از این نظر راحت‌تر بودیم. اما از روزی که پا به کشور خود گذاشتیم، تمام تلاش مان این است که فقط شکم بچه‌های مان را سیر کنیم.»
با گذشت ماه‌ها از بازگشت به افغانستان، شماری از این جوانان هنوز نتوانسته خود را با شرایط اجتماعی کشور سازگار کنند؛ وضعیتی که به احساس بی‌گانگی، پذیرفته‌نشدن از سوی جامعه و دشواری در برقراری روابط اجتماعی انجامیده است.
معصومه یعقوبی، که در ایران متولد شده، می‌گوید پس از بازگشت به افغانستان، به دلیل ناآشنایی با فرهنگ این کشور، احساس بی‌گانگی می‌کند. «در ایران متولد و بزرگ شدم. وقتی به افغانستان آمدم، با یک کشور جدید، آدم‌های جدید و فرهنگی متفاوت روبه‌رو شدم؛ همه چیز فرق داشت. تفاوت‌های زیادی میان دو جامعه وجود دارد. مردم این جا طرز فکر متفاوتی با مردم آن جا دارند. احساس بی‌گانگی زیادی دارم؛ چون در آن جا بزرگ شده‌ام.»
منیژه حکیمی، ۲۵ساله، که هفت ماه پیش از ایران به افغانستان بازگشته نیز، از دشواری سازگاری با محیط اجتماعی کشور می‌گوید: «در ایران به دنیا آمده‌ام و فرهنگ ایران با افغانستان تفاوت‌های زیادی دارد؛ به همین دلیل، سازگاری با زندگی در این‌جا برایم دشوار بوده است. مردم طوری با ما رفتار می‌کنند که احساس نمی‌کنیم در کشور خود هستیم. فرزندانم در مکتب مورد تمسخر قرار می‌گیرند و به آن‌ها می‌گویند ایرانی، در حالی که ما افغان هستیم.»
در کنار مشکلات اقتصادی و اجتماعی، شماری از جوانان بازگشته می‌گویند که ادامه‌ی تحصیل نیز، یکی از چالش‌های اصلی آن‌ها است. باقی‌ماندن اسناد تحصیلی در کشورهای همسایه و محدودبودن فرصت‌های آموزشی، سبب شده که برخی از آن‌ها نتوانند مسیر تحصیلی خود را ادامه بدهند.
احمد، ۲۸ساله، که در ایران متولد شده است، در باره‌ی چالش‌های ادامه تحصیل می‌گوید: «حدود یک سال می‌شود که از ایران اخراج شده‌ام. تحصیلاتم را ادامه نداده‌ام. موانعی مانند نداشتن اسناد تحصیلی معتبر، فاصله سنی، کار و مسئولیت‌های اقتصادی باعث شده که نتوانم تحصیلاتم را در این جا ادامه بدهم.»
زهرا احمدی، ۲۰ساله نیز، که یک سال پیش به افغانستان بازگردانده شده، در باره‌ی دشواری‌های دست‌رسی به آموزش می‌گوید: «پس از بازگشت به کشور، با محدودیت‌های زیادی روبه‌رو شده‌ام. چه گونه می‌توانیم تحصیل کنیم و آموزش خود را ادامه بدهیم؟ آموزش آنلاین یکی از راه‌هاست که به اینترنت نیاز دارد؛ اما توانایی تأمین هزینه اینترنت را ندارم.»
با وجود این چالش‌ها، شماری از جوانان بازگشته توانسته تا اندازه‌ای با فرهنگ و جامعه افغانستان سازگار شوند. دو تن از جوانان مصاحبه‌شده اکنون شاغل هستند و می‌گویند در بخش‌هایی چون خیاطی، کارآموزی زرگری و کارهای ساختمانی فعالیت می‌کنند.
پرویز عثمانی، ۳۰ساله، که پیش از بازگشت به افغانستان در ایران در بخش ساختمان کار می‌کرد، می‌گوید پس از بازگشت نیز به همین کار ادامه داده است؛ اما درآمدش برای تأمین نیازهای زندگی کافی نیست. «یک سال می‌شود که هم‌راه با خانواده‌ام به گونه‌ی اجباری از ایران برگشته‌ام. در آن جا گچ‌کاری ساختمان انجام می‌دادم و خودم استاد گچ‌کار هستم. در ایران کار ساختمانی زیاد بود و فرصت‌های کاری بیش‌تری وجود داشت؛ اما این جا با وجودی که ساختمان‌سازی جریان دارد و کار پیدا می‌شود، دست‌مزدها پایین است. این وضعیت تأثیر زیادی بر زندگی ما گذاشته است.»
سپوژمی جبارخیل، آگاه امور مهاجرت، می‌گوید که بی‌کاری، فقر، بی‌سرپناهی و دست‌رسی محدود به آموزش می‌تواند جوانان بازگشته را به ترک دوباره کشور وادار کند. او در باره‌ی راه‌کارهای ادغام این جوانان در جامعه می‌افزاید: «ادغام موفق جوانان بازگشته در جامعه، نیازمند همکاری خانواده‌ها، دولت، نهادها و جوامع محلی است. با فراهم‌کردن فرصت‌های اقتصادی، حمایت‌های اجتماعی، زمینه‌های آموزشی و پذیرش فرهنگی، می‌توان به این جوانان کمک کرد تا زندگی خود را از نو بسازند.»
در همین حال، امیدالله قاسم‌زی، آگاه مسائل اقتصادی، می‌گوید که بازگشت گسترده مهاجران بر زیرساخت‌های کشور فشار وارد کرده و برای رسیدگی به این وضعیت، همکاری جوامع محلی، دولت و نهادهای بین‌المللی ضروری است. «موج اخراج مهاجران افغان از کشورهای همسایه، یکی از عواملی بوده که بحران اقتصادی را تشدید کرده است. برای ادغام بازگشت‌کنندگان، لازم است نهادهای مسئول راه‌کارهای مناسبی را روی دست بگیرند. فراهم‌سازی فرصت‌های اقتصادی، ارائه خدمات صحی، آموزشی و تحصیلی و ایجاد زمینه اسکان مجدد برای آن‌ها، از جمله اقدام‌های ضروری است.»
در سوی دیگر، شعیب احمدی، جامعه‌شناس، می‌گوید جوانانی که برای نخستین بار به کشوری بازمی‌گردند که با آن آشنایی کافی ندارند، به همکاری خانواده‌ها و نهادهای مسئول نیازمندند. «خانواده‌ها باید از جوانان حمایت عاطفی و روانی کنند؛ زیرا در این سن، احساسات تأثیر بیش‌تری بر رفتار و تصمیم‌گیری آن‌ها دارد. این حمایت به ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که جوانان به جامعه‌ای بازمی‌گردند که شناخت کافی از آن ندارند و ممکن است در آن متولد نشده یا زندگی نکرده باشند. در کنار خانواده‌ها، حکومت‌ها نیز مسئولیت دارند زمینه‌های آموزشی را برای جوانانی که از کشورهای دیگر به جامعه خود بازمی‌گردند، فراهم کنند و برای ایجاد سهولت‌ها و فرصت‌های بیشتر به آن‌ها تلاش ورزند.»
در همین حال، پرویز خلیلی، حقوق‌دان، می‌گوید شهروندانی که از کشورهای همسایه به افغانستان بازمی‌گردند، از نظر حقوق شهروندی با دیگر شهروندان کشور تفاوتی ندارند. «جوانانی که به سرزمین خود بازمی‌گردند، از نظر حقوق شهروندی با سایر شهروندان افغانستان تفاوتی ندارند. آن‌ها نیز مانند دیگر شهروندان حق داشتن شناس‌نامه، گذرنامه، سفر، ازدواج، اشتغال، امنیت، کرامت انسانی و برخورداری از تمام حقوق شهروندی را دارند.»
فرامرز برزین، مسئول بخش مطبوعاتی کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان در افغانستان، می‌گوید که در ۲۰۲۶ بیش از یک میلیون تن از کشورهای همسایه به افغانستان بازگشته اند. به گفته‌ی او، بازگشت‌کنندگان به کمک‌های نقدی، سرپناه، فرصت‌های شغلی و اسناد هویتی نیاز دارند. «از اول جنوری تا ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶، بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار تن از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشته اند. بسیاری از بازگشت‌کنندگان هم‌چنان به خدمات حمایتی و حفاظتی، از جمله کمک برای دریافت اسناد قانونی و دست‌رسی به خدمات اساسی، نیاز دارند. کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان با همکاری نهادهای هم‌کار و جوامع محلی تلاش می‌کند روند ادغام مجدد پایدار بازگشت‌کنندگان را تسهیل کرده و توانایی آن‌ها را برای تأمین نیازهای زندگی تقویت کند. این اقدام‌ها شامل ارائه کمک‌های نقدی هنگام ورود به کشور و هم‌چنان حمایت در بخش سرپناه و معیشت در مناطقی است که شمار بازگشت‌کنندگان در آن‌ها بیشتر است.»
در همین حال، مسئولان وزارت کار و امور اجتماعی امارت اسلامی، می‌گویند که برای بازگشت‌کنندگان، در صورت نیاز، اسناد رسمی صادر و زمینه اشتغال آن‌ها را نیز فراهم می‌کنند.
محمدصدیق توحیدی، رییس نشرات و اطلاعات این وزارت، می‌گوید: «وزارت کار و امور اجتماعی در زون‌های مختلف هیئت‌هایی را برای ثبت و ارزیابی مهارت‌ها و تخصص‌های جوانان بازگشت‌کننده تعیین کرده است. در صورتی که این جوانان اسناد و مدارک لازم را در اختیار نداشته باشند، وزارت برای شان اسناد رسمی صادر می‌کند. هم‌چنان، شمار زیادی از جوانان بازگشت‌کننده در پارک‌های صنعتی جذب شده و زمینه‌ی کار برای آن‌ها فراهم شده است. برای پنج سال آینده نیز برنامه‌های گسترده‌ای به منظور ایجاد فرصت‌های شغلی مناسب روی دست داریم که بر اساس آن، بیش از یک میلیون و ۴۰۰ هزار فرصت شغلی ایجاد خواهد شد و جوانان می‌توانند در این فرصت‌ها استخدام شوند.»
سازمان بین‌المللی مهاجرت نیز، در گزارش «تاب‌آوری بازگشت‌کنندگان به افغانستان» که در سپتمبر ۲۰۲۶ منتشر شده، اعلام کرده که بازگشت‌کنندگان با چالش‌هایی چون بی‌کاری، فقر، کمبود مسکن، دست‌رسی محدود به آموزش و خدمات اساسی و نداشتن اسناد هویتی روبه‌رو هستند.
