در چند روز گذشته در مرکز نمایشگاه آنتالیای ترکیه، نمایندگان دهها کشور در بارهی سرنوشت اقلیم زمین گفتوگو کرده اند. در همین روزها در بلخ، کشاورزی به چاهی نگاه میکند که هر سال کمآبتر میشود. صندلی افغانستان، یکی از آسیبپذیرترین کشورها در برابر تغییرات اقلیمی، در این نشست خالی مانده است.
نشستی بزرگ، غیابی بزرگتر
نشست جهانی اقلیم، کاپ۳۱، از ۹ تا ۲۰ نومبر در شهر آنتالیای ترکیه درحال برگزاری است. نمایندگان دولتها، کارشناسان، نهادهای بینالمللی و فعالان محیط زیست برای چند موضوع گرد آمدهاند: مهار انتشار گازهای گلخانهای، تأمین مالی اقلیمی، سازگاری با تغییرات اقلیمی، انرژی پاک، مدیریت آب و امنیت غذایی.
ساختار برگزاری این دورهی غیرمعمول است. ترکیه میزبان و رئیس رسمی نشست است، اما رهبری مذاکرات را استرالیا بر عهده دارد. آنتالیا قرار است مرکز تصمیمهایی باشد که دسترسی کشورهای آسیبپذیر به پول، فناوری و حمایت تخنیکی را تعیین میکنند. افغانستان، با وجود سهم ناچیز در انتشار گازهای گلخانهای، یکی از قربانیان اصلی این بحران است و در میان تصمیمگیرندگان جایی ندارد.
همین تناقض عمدهترین مسئله این گزارش برنامه «مسیرسبز» رادیو سلاموطندار است. کشوری که بیشترین هزینه را میپردازد، کمترین صدا را در جایی دارد که درباره جبران آن هزینهها تصمیم گرفته میشود.
افغانستان در آنتالیا: چه کسی میآید، چه کسی نمیآید؟
در سوم نوامبر، خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داد که مقامهای امارت اسلامی بهعنوان ناظر دعوت شدهاند و قصد دارند برای دومین بار در یک نشست اقلیمی سازمان ملل شرکت کنند. روحالله امین، رئیس بخش تغییرات اقلیمی اداره ملی حفاظت محیط زیست، این برنامه را به آسوشیتدپرس تأیید کرد. یک مقام ترکیهای نیز گفت امارت اسلامی بهعنوان ناظر در کاپ۳۱ حضور خواهند داشت. پیش از آن، حکومت امارت اسلامی دو سال پیش در نشست باکو برای نخستین بار پس از بازگشت به قدرت در ۲۰۲۱ در چنین نشستی شرکت کرده بودند.
چند روز بعد تصویر دیگری منتشر شد. رسانههای داخلی گزارش دادند که هیئت افغانستان با وجود دعوت رسمی ترکیه تصمیم گرفته در کنفرانس شرکت نکند. سال گذشته هم امارت اسلامی ابراز ناخرسندی کردند که با وجود آسیبپذیر بودن افغانستان در برابر تغییرات اقلیمی، به کاپ۳۰ دعوت نشده بودند.
به این ترتیب، پرسش از «حضور» به پرسشی دشوارتر تبدیل میشود: کی و با چه صلاحیتی از افغانستان نمایندگی کند؟ نایاب صدیقی، کارشناس تغییرات اقلیمی و منابع آب، به سلاموطندار میگوید مسئله فقط فرستادن دعوتنامه نیست. پرسش این است که کدام هیئت میتواند با صلاحیت کامل از افغانستان در مذاکرات کاپ سخن بگوید.
ناظربودن یعنی چه و چرا «بهتر از هیچ» است؟
بسیاری از کارشناسانی که با سلاموطندار صحبت کردهاند، یک نکته را برجسته میکنند: حتا جایگاه ناظر هم برای افغانستان ارزش دارد.
خالد بهزاد، کارشناس محیط زیست، تفاوت را چنین توضیح میدهد. نمایندگان رسمی کشورها در چارچوب مقررات نشست در مذاکرات و روند تصمیمگیری سهم دارند و حق رأی دارند. ناظران ممکن است در برخی نشستهای عمومی و برنامههای جانبی شرکت کنند، اما رأی و تصمیمگیری ندارند. او با اینکه این محدودیت را میپذیرد، میگوید: «ناظر بودن هم در کل بسیار بهتر از هیچ است.»
به گفته بهزاد، در حاشیه نشست فرصتهای زیادی برای گفتوگو با کشورها و نهادهای بینالمللی وجود دارد. افغانستان میتوانست در همین فضا درباره پروژههای متوقفشده محیطزیستی گفتوگو کند و نیازهای مالی و تخنیکی خود را مطرح سازد.
نایاب صدیقی دیگر کارشناس محیط زیست نیز همین دیدگاه را دارد. به باور او، نمایندگان کشور حتی در جایگاه ناظر میتوانستند مشکلات محیطزیستی افغانستان را مطرح کنند، با متخصصان دیدار داشته باشند و از تجربه دیگر کشورها در مدیریت خشکسالی، حفاظت از منابع آب و سیستمهای هشدار زودهنگام سیلاب بهره بگیرند. او یک هشدار هم دارد: «مشکلات معیشتی مردم نباید تا حل اختلافهای سیاسی به تعویق بیفتد.» کشاورز بیآب و خانواده سیلابزده نمیتوانند منتظر توافقهای سیاسی بمانند.
شعیب سادات، کارشناس تغییرات اقلیمی که خودش در نشست کاپ۳۱ شرکت کرده، نگاهی دوگانه دارد. او میگوید حضور رسمی افغانستان میتواند زمینه ارتباط مستقیم با نهادهای بینالمللی و شرکای توسعهای را فراهم کند و در آینده به طراحی و تأمین مالی پروژههای عملی کمک کند. بخش مهمی از همکاریهای بینالمللی از دیدارهای رودررو، معرفی پروژهها و رایزنی با نهادهای مختلف شکل میگیرد، و نبود نماینده رسمی دسترسی به این فرصتها را دشوارتر میکند.
سادات اما تأکید میکند که غیاب رسمی یک کشور به معنای از بین رفتن همه فرصتهای همکاری نیست. سازمانهای بینالمللی، نهادهای غیردولتی و نهادهای مستقل همچنان میتوانند برای حمایت از جوامع آسیبپذیر کار کنند.
او معیار موفقیت را هم مشخص میکند: کاپ۳۱ زمانی برای افغانستان معنا پیدا میکند که تصمیمها و تعهدات جهانی به پروژههای عملی تبدیل شوند و مردم آسیبدیده از آن بهرهمند شوند. به باور او، مشکلات افغانستان نباید فقط در قالب آمار و گزارش مطرح شود، بلکه باید برای کاهش آسیبپذیری مردم راهحل عملی هم در نظر گرفته شود.
کشاورزان چه میگویند؟
برای کشاورز افغانستان، تغییرات اقلیمی مفهومی فراتر از نشستهای بینالمللی دارد. او این بحران را در زمین خشکشده، چاه کمآب، حاصلات کاهشیافته و درآمدی میبیند که دیگر خرج خانواده را نمیدهد.
بلخ. عزیزالله دهقان میگوید ادامه خشکسالی و کمآبی حاصلات را کاهش داده و درآمد خانوادهاش را بهشدت متأثر کرده است. او از کاپ۳۱ برنامههای عملی برای حمایت از کشاورزان میخواهد و پرسشی دارد که هنوز پاسخی ندارد: «اگر وضعیت خشکسالی در سالهای آینده نیز به همین شکل ادامه پیدا کند، چه اقداماتی برای حمایت از مردم افغانستان در نظر گرفتهاند؟»
ننگرهار. خالمحمد، کشاورز ننگرهاری، میگوید کاهش بارندگی در چند سال گذشته زمینهای زراعتی را در معرض نابودی قرار داده است. به باور او، حضور افغانستان در کاپ۳۱ میتوانست مشکلات کشاورزان را بازتاب دهد و توجه جامعه جهانی را به وضعیت زراعت جلب کند. خواسته او ساده است: «خواست ما تنها کمک نیست؛ ما میخواهیم فرصت داشته باشیم تا زمینهای خود را آباد کنیم، نفقه خانوادههای خود را تأمین سازیم و در تقویت اقتصاد کشور سهم بگیریم.»
هرات. فریدون، باغدار هراتی، میگوید تغییرات اقلیمی و خشکسالی بر زراعت و باغداری اثر جدی گذاشته است. در نگاه او مشکل دو چهره دارد: «خشکی یک طرف، سیلاب طرف دیگر.» او از رهبران جهان و نهادهای بینالمللی میخواهد با کشاورزان افغانستان همکاری کنند.
این سه روایت از سه گوشه کشور یک ویژگی مشترک دارند. هیچکدام از «کمک» بهتنهایی حرف نمیزند. آنها از فرصت برای ماندن، کار کردن و تولید حرف میزنند.
وقتی اعداد حرف میزنند
روایت کشاورزان در گزارشهای سازمان ملل هم بازتاب پیدا میکند.
- دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (اوچا) برآورد کرده که حدود ۲۱.۹ میلیون نفر، یعنی نزدیک به ۴۵ درصد جمعیت افغانستان، در ۲۰۲۶ به کمک بشردوستانه نیاز دارند.
- به نقل از اوچا، خشکسالی در ۲۰۲۶ حدود ۶۴ درصد زمینهای قابل کشت افغانستان را تحت تأثیر قرار داده است. هماهنگکننده بشردوستانه سازمان ملل برای افغانستان نیز گفته است که خشکسالی طولانی ۷۰ درصد جمعیت را متأثر کرده و بیشتر آنها به زراعت وابستهاند.
- اوچا برآورد کرده که ۳.۷ میلیون کودک در ۲۰۲۶ با سوءتغذیه حاد روبهرو هستند. به گفته همین نهاد، وضعیت لاغری کودکان در ۲۶ ولایت از ۳۴ ولایت نسبت به ۲۰۲۵ بدتر شده است.
- حدود ۸۰ درصد خانوارهای روستایی به زراعت متکیاند و کمبارانی در بسیاری مناطق محصولات را نابود کرده است. سازمان ملل برای کاهش اثر خشکسالی چهار ولایت بدخشان، فاریاب، سرپل و تخار را بیش از همه آسیبدیده شناخته است.
- اوچا گزارش داده که از ژانویه تا اوت ۲۰۲۶ حوادث طبیعی حدود ۹۲ هزار نفر را در ۳۴ ولایت متأثر کرده است.
- درخواست ۱.۷ میلیارد دالری سازمان ملل برای افغانستان تا ژوئن ۲۰۲۶ تنها ۱۴ درصد تأمین شده بود.
اولینبار نیست که این وضعیت به «سه بحران همزمان» تعبیر میشود. اندریکا راتواته، هماهنگکننده بشردوستانه سازمان ملل، خشکسالی، بازگشت میلیونها مهاجر و کاهش شدید کمکهای جهانی را سه بحران بزرگ افغانستان نامیده است. اولگا چرِوکو از اوچا گفته است خشکسالی در بعضی روستاهای دورافتاده زندگی را «غیرممکن» میکند. او از «روستاهای شبح» حرف زده است، جاهایی که هر کس توانسته رفته است.
این اعداد برای مذاکرات اقلیمی دو پیام دارند. اول اینکه بحران افغانستان تنها آیندهای محتمل نیست و همین امروز در جریان است. دوم اینکه پاسخ جهانی، چه از نظر پول و چه از نظر حضور سیاسی، با اندازه این بحران فاصله دارد.
«عدالت اقلیمی» از زبان جوانان
در کنار کارشناسان و کشاورزان، نسل جوان هم پیام خود را دارد. به گفته شعیب سادات، پیش از آغاز کاپ۳۱ نشست جوانان کشورهای مختلف برگزار شد. یکی از پیامهای اصلی آن این بود که جوانان دیگر نمیخواهند تنها شنونده برنامههای اقلیمی باشند. آنها میخواهند در تصمیمگیریها و طراحی راهحلها سهم فعال داشته باشند.
سادات افغانستان را نمونه روشن کشورهای آسیبپذیر میداند، کشوری که مردمش هر روز با خشکسالی، کاهش منابع آب، سیلابهای ناگهانی، تخریب زمینهای زراعتی و جابهجایی خانوادهها روبهرو هستند. از جوانان جهان میخواهد افغانستان را در بحثهای اقلیمی فراموش نکنند. به باور او، عدالت اقلیمی وقتی معنا پیدا میکند که مشکلات کشورهای آسیبپذیر در تصمیمهای جهانی دیده شود و برای حمایت از آنها اقدام عملی و مالی در نظر گرفته شود.
رسانهها چه کرده اند؟
سلاموطندار در ماههای اخیر با تهیه دهها گزارش و برنامه کوشیده است پیامدهای تغییرات اقلیمی را در زندگی مردم افغانستان نشان دهد. گزارشهایی مانند «النینو ۲۰۲۶–۲۰۲۷؛ فرصت احتمالی برای آب و زراعت افغانستان و خطر زیان چندمیلیارد دالری»، «تقویم کاشت در برابر تغییر اقلیم؛ پیام کشاورزان در کاپیسا به کاپ۳۱»، «بادهای ۱۲۰روزهی هرات؛ زنگ خطر تغییر اقلیم در آستانهی کاپ۳۱» و «مواشی لاغر و چراگاههای تشنه؛ پیام مالداران فاریاب به کاپ۳۱» و تاثیر تغییر اقلیم به مهاجرت بیشتر از ۳۰ هزار شهروندان فراه بخشی از این تلاش است.
پرسشهایی که باید پس از آنتالیا پاسخ بگیرند
نشستهای بینالمللی با بیانیهها سنجیده نمیشوند. معیار واقعی چیز دیگری است. باید دید پس از نشست چه همکاری مشخصی شکل میگیرد و چه نتیجهای به زندگی مردم میرسد. نایاب صدیقی همین را میگوید: معیار موفقیت یک نشست بینالمللی تنها حضور در آن نیست. از همینجا چند پرسش مطرح میشود:
- صندوقهای اقلیمی به کشورهایی که در مذاکره حضور و صدا دارند راحتتر میرسند. پولی که برای سازگاری با خشکسالی تعیین میشود، چگونه و از چه مجرایی به روستاهای افغانستان میرسد؟
- اگر نمایندگی رسمی ممکن نیست، نهادهای غیردولتی و سازمانهای بینالمللی تا چه اندازه میتوانند خلأ را پر کنند؟ سادات میگوید این راه همچنان باز است، اما اوچا هشدار میدهد که کمبود بودجه همین حالا کار کمکرسانی را محدود کرده است.
- سازمان ملل خود توصیه کرده برنامههای آب روستایی و معیشت، از جمله سرمایهگذاری در آبیاری، زراعت مقاوم به خشکسالی و بازارهای محلی، در اولویت قرار گیرد. این همان چیزی است که دهقان بلخی و باغدار هراتی میخواهند.
- در سالی که خشکی و سیلاب بهطور همزمان کشاورزان را تهدید میکنند، سیستمهای هشدار زودهنگام و مدیریت آب بیش از هر چیز به تجربه و فناوری بیرونی نیاز دارند، یعنی همان چیزی که در رایزنیهای کنار نشست به دست میآید.
کاپ۳۱ در آنتالیا ادامه دارد. برای میلیونها شهروند افغانستان، تغییرات اقلیمی موضوع آینده نیست. واقعیت امروز زندگی کشاورزانی است که با زمین خشک، حاصلات کم، کمبود آب، فشار مخارج زندگی و مهاجرت دستوپنجه نرم میکنند.
خواست آنها روشن است. نمیخواهند فقط در گزارشها و آمارهای جهانی «قربانی تغییرات اقلیمی» نامیده شوند. میخواهند برای نجات زمینشان، مدیریت آب، تأمین معیشت خانواده و ماندن در روستاهایشان فرصت و حمایت واقعی بگیرند. آنتالیا اگر بخواهد از «عدالت اقلیمی» حرف بزند، باید به این خواستهها پاسخ بدهد، با حضور افغانستان یا بدون آن.






