کم‌بود آب؛ عامل خشک‌شدن گل‌خانه‌های تولید بادرنگ در جوزجان

پرورش بادرنگ در گل‌خانه‌ها برای شماری از زنان در روستای «زیرچنار» جوزجان، تنها کشت یک محصول کشاورزی نبود؛ فرصتی بود برای کار، درآمد و کمک به تأمین هزینه‌های خانواده. اما خشک‌سالی و کم‌بود آب، این فعالیت را متوقف کرده و زنانی را که از راه پرورش و فروش بادرنگ درآمد داشتند، از منبع معیشت‌ شان محروم کرده است.

ملکه، مسئول «باغچه بادرنگ» در این روستا، می‌گوید این فعالیت را با سرمایه‌گذاری ۵۰ هزار افغانی و هم‌کاری یک مؤسسه خصوصی آغاز کرده بود. به گفته‌ی او، این کار حدود دو سال به‌ خوبی پیش رفت و ۲۵ زن در پرورش بادرنگ در گل‌خانه‌ها سهم داشتند.

او می‌افزاید: «در روستای زیرچنار ۲۵ زن در پرورش بادرنگ در تونل کار می‌کردیم. معاش جداگانه نداشتیم؛ از فروش بادرنگ درآمد به‌ دست می‌آوردیم و پول حاصل را میان خود تقسیم می‌کردیم.»

به گفته‌ی ملکه، محصولات این گل‌خانه‌ها افزون بر بازار جوزجان، به شبرغان، سرپل و اندخوی نیز فرستاده می‌شد. او پرورش بادرنگ را فرصتی برای اشتغال و استقلال اقتصادی زنان روستایی می‌داند. «مشتریان ما از ولایت‌های دیگر هم بودند. از اندخوی، سرپل و شبرغان برای خرید بادرنگ می‌آمدند. پرورش بادرنگ برای زنان خوب است؛ زن بی‌کار نمی‌ماند، کار می‌کند و درآمد خودش را به‌ دست می‌آورد.»

اما این فرصت اقتصادی با خشک‌شدن منابع آب از میان رفته است. ملکه، می‌گوید زنان برای ازسرگیری فعالیت‌ شان به منابع آب، بذر اصلاح‌شده و کود نیاز دارند.

ماریای ۳۷ساله، یکی دیگر از زنان این روستا نیز، از تأثیر خشک‌سالی بر زندگی و فعالیت اقتصادی‌اش می‌گوید. «یک سال بادرنگ خوبی کشت کردیم؛ هم به بازار رفت و هم خود ما از آن استفاده کردیم. سال بعد آب نداشتیم و همه بادرنگ‌ها خشک شد؛ نه برای فروش ماند و نه برای مصرف خانواده.»

مستوره، یکی دیگر از زنانی که در این بخش کار می‌کرد نیز، می‌گوید در آغاز، یک نهاد برای آن‌ها بذر، کود و تجهیزات مورد نیاز را فراهم کرده بود و همین حمایت زمینه‎‌ی آغاز تولید را فراهم ساخت. «از دولت که برای ما تخم، وسایل و تونل داد و کود کیمیایی فراهم کرد، خوش هستم. خودم بادرنگ می‌کاشتم، بسته‌بندی می‌کردم و به دکان‌ها می‌فروختم.»

به گفته‌ی مستوره، ۲۵ زن در این فعالیت سهم داشتند و درآمد فروش محصولات را میان خود تقسیم می‌کردند. آن‌ها افزون بر فروش بادرنگ تازه، از این محصول ترشی و مربا نیز، تهیه می‌کردند و محصولات ‌شان را به بازارهای کابل، اندخوی و سرپل می‌فرستادند.

اما خشک‌سالی امسال این فعالیت را متوقف کرده است. «۲۵ خانم کار می‌کردیم و فایده را میان خود تقسیم می‌کردیم. هم از بادرنگ استفاده می‌کردیم، هم هزینه خانه را تأمین می‌کردیم و هم آن را می‌فروختیم. خیلی خوش بودم؛ اما امسال آب نبود، بادرنگ‌ها خشک شد و نتوانستم حتی هزینه خود را به‌دست بیاورم.»

او خواهان فراهم‌شدن دوباره‌ی بذر و تجهیزات مورد نیاز است تا بتواند هم‌راه با دیگر زنان، کارش را از سر بگیرد.

کارشناسان اقتصادی، می‌گویند پرورش بادرنگ در گل‌خانه، در صورت مدیریت درست تولید و بازاریابی، می‌تواند به فعالیتی درآمدزا برای زنان روستایی تبدیل شود.

ابوریحان انتظار، کارشناس اقتصادی، می‌گوید سرمایه‌گذاری در این بخش ظرفیت مناسبی برای ایجاد اشتغال و درآمد دارد؛ اما موفقیت آن به عواملی چون هزینه‌ی ساخت گل‌خانه، تهیه بذر، دست‌رسی به آب، میزان تولید و بازار فروش وابسته است.

او فراهم‌کردن زمینه دست‌رسی کشاورزان به منابع مالی و قرضه‌های مناسب را ضروری می‌داند و تأکید می‌کند که زنان باید در بخش گل‌خانه‌داری، روش‌های آبیاری، مبارزه با آفت‌ها و مدیریت تولید آموزش‌های فنی دریافت کنند.

با این حال، در جوزجان کم‌بود آب هم‌چنان یکی از مهم‌ترین موانع ادامه فعالیت‌های کشاورزی است.

عبدالستار جلال، کارشناس کشاورزی، می‌گوید: «یکی از مشکلات عمده در این بخش، کم‌بود آب و خشک‌سالی است.»

او استفاده از سیستم آبیاری قطره‌ای، ایجاد جویچه‌ها و بسترهای مناسب برای رساندن مستقیم آب به ریشه گیاه و به‌کارگیری مالچ برای جلوگیری از تبخیر آب را از راه‌کارهای کاهش مصرف آب می‌داند.

در همین حال، ریاست زراعت، آبیاری و مالداری جوزجان، پرورش بادرنگ در گل‌خانه‌ها را یکی از فرصت‌های مناسب برای افزایش درآمد زنان زراعت‌پیشه می‌داند.

ذبیح‌الله خیراندیش، سخن‌گوی این ریاست، می‌گوید: «بادرنگ یکی از نباتات شناخته‌شده برای کشت گل‌خانه‌ای زنان فقیر و زراعت‌پیشه است. کشت مسلکی و فنی این نبات می‌تواند حاصلات زنان را افزایش دهد و در بهبود اقتصاد خانواده‌های زراعت‌پیشه نقش مهمی داشته باشد.»

به گفته‌ی او، در مرکز جوزجان ۲۷ گل‌خانه وجود دارد که اندازه آن‌ها متفاوت است؛ برخی حدود ۲۵ متر طول و هشت متر عرض دارند و مساحت شماری از آن‌ها به حدود ۲۰۰ مترمربع می‌رسد، در حالی که مساحت برخی دیگر حدود ۱۵۰ متر مربع است.

خیراندیش می‌افزاید که در هر گل‌خانه، در یک دوره کشت بیش از ۴۰۰ کیلوگرم بادرنگ برداشت می‌شود؛ اما گرمای امسال در مقایسه با سال گذشته میزان حاصلات را کاهش داده است. او کم‌بود آب، گرمای هوا و نبود بازار مناسب را از چالش‌های اصلی زنان فعال در این بخش می‌داند. «مهم‌ترین چالش زنان، نبود بازار مناسب برای خریدوفروش محصولات بوده است. ایجاد بازار مناسب برای بازاریابی بادرنگ، فراهم‌کردن بذرهای اصلاح‌شده، آموزش‌های فنی و مسلکی برای سبزی‌کاران و ساخت گل‌خانه‌های معیاری از طریق مؤسسه‌ها و وزارت زراعت، آبیاری و مالداری می‌تواند این مشکلات را کاهش دهد.»

پرورش بادرنگ در گل‌خانه‌ها می‌تواند زمینه‌ی اشتغال و درآمدزایی زنان روستایی را فراهم کند؛ اما تداوم این فرصت تنها با فراهم‌کردن بذر و تجهیزات ممکن نیست. دست‌رسی پایدار به آب، استفاده از روش‌های کم‌مصرف آبیاری، آموزش‌های فنی و ایجاد بازار مناسب، از نیازهای اساسی برای احیای این فعالیت اقتصادی است.