یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۲۰ زن در هفت ولایت افغانستان که برای دریافت مشورههای صحی به هوش مصنوعی روی آورده، نشان میدهد که دسترسی آسان، هزینهی پایین، دریافت سریع معلومات و امکان مطرحکردن مشکلات شخصی بدون احساس شرم، از مهمترین دلیلهای استفادهی زنان از این فنآوری است. همزمان پزشکان، هشدار میدهند که اعتماد به پاسخهای هوش مصنوعی برای تشخیص و درمان بیماریها میتواند پیامدهای جدی داشته باشد.
زنان گفتوگوشده، میگویند که برای دریافت معلومات در بارهی علایم بیماریها، چهگونگی مصرف داروها، مشکلات گوارشی، تغذیه، مراقبت از پوست، ورزش و سلامت زنان از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده میکنند.
شکیبا، ۳۵ساله از جوزجان، میگوید که برای آگاهی از علایم بیماریها و چهگونگی مصرف داروها به هوش مصنوعی مراجعه میکند. به گفتهی او، دسترسی آسان به این فنآوری و کمبود امکانات صحی، به ویژه در روستاها، از دلیلهای اصلی رویآوردن زنان به آن است.
«وقتی خودم یا یکی از اعضای خانوادهام مریض شود و ندانیم مشکل از چی است، از هوش مصنوعی میپرسم که این علایم نشانهی چیست و چی کار باید کنیم. بعضی وقتها هم در بارهی داروها، طریقهی استفاده و ضررهای شان سؤال میکنم؛ چون همیشه کسی نیست که از او پرسان کنم.»
رحیمه، ۲۶ساله از فراه، میگوید که امکان مطرحکردن مشکلات شخصی بدون احساس شرم، دریافت پاسخ سریع و دسترسی آسان، او را به استفاده از هوش مصنوعی ترغیب کرده است. با این حال، حفظ محرمانگی اطلاعات صحی و احتمال دریافت پاسخهای نادرست، از نگرانیهای مهم او است. «شریکساختن معلومات حساس در فضای آنلاین میتواند خطرهایی به همراه داشته باشد. به همین دلیل، هنگام استفاده از هوش مصنوعی باید در شریکساختن اطلاعات شخصی احتیاط کنیم.»
بهشته، ۲۳ساله از کابل نیز، دسترسی آسان و احساس راحتی هنگام مطرحکردن مشکلات صحی را از دلیلهای استفاده از هوش مصنوعی میداند. به گفتهی او، هزینههای درمان، دشواری دسترسی به پزشک و محدودیتهای اجتماعی در بیان مشکلات صحی زنان، سبب شده که برخی زنان برای دریافت معلومات به این ابزار مراجعه کنند. «دشواری دسترسی به پزشک، هزینهی درمان و محدودیتها در بیان مشکلات صحی زنان، از دلیلهای استفاده از هوش مصنوعی است. مردم به اینترنت دسترسی دارند و میتوانند چندین بار از این ابزار استفاده کنند. استفاده از تلفن و هوش مصنوعی بسیار آسانتر از مراجعه به پزشک است.»
از میان ۲۰ زن گفتوگوشده، ۱۰ تن برای آگاهی از بیماریهای فصلی و دردهای قاعدگی، یک تن در بارهی حساسیتهای پوستی، چهار تن در بارهی مشکلات معده و تغذیه و پنج تن در زمینهی بارداری از هوش مصنوعی مشوره گرفته اند.
همچنان، یافتههای این گزارش نشان میدهد که ۱۴ تن از این زنان حدود یک سال و شش تن دیگر حدود یکونیم سال است که برای دریافت مشورههای صحی از هوش مصنوعی استفاده میکنند.
گلثوم، ۲۵ساله از دایکندی، میگوید که هنگام بروز علایم حساسیت پوستی در کودکش، عکسی از محل حساسیت را با هوش مصنوعی شریک کرده و بر اساس پاسخ دریافتی، در خانه از کودک مراقبت کرده است؛ بدون آن که به پزشک مراجعه کند. «کودکم حساسیت فصلی کرده بود و از هوش مصنوعی مشوره گرفتم. محل حساسیت را با استفاده از آبرسان و وازلین چرب کردم و گرم نگه داشتم تا خوب شد.»
بهار، ۲۵ساله از فاریاب، میگوید که برای آگاهی از تأثیر مواد غذایی بر مشکلات معده و همچنان پیامدهای جانبی، زمان و چهگونگی مصرف داروها، به گونهی روزمره از هوش مصنوعی معلومات میگیرد. «تا حال از هوش مصنوعی، به ویژه در زمینهی مشورههای پزشکی، زیاد استفاده کردهام. تکلیف معده دارم و بعضی وقتها که معدهدرد میشوم، ترجیح میدهم همیشه نزد پزشک نروم.»
با این حال، زنان گفتوگوشده میگویند که به پاسخهای هوش مصنوعی اعتماد کامل ندارند و آن را جاگزین پزشک و معاینات تخصصی نمیدانند. دریافت معلومات نادرست، مصرف خودسرانهی دارو و افشای اطلاعات شخصی و صحی، از مهمترین نگرانیهای آنها در استفاده از این فنآوری است.
حمیده، ۲۶ساله از بدخشان، میگوید که برای دریافت معلومات در بارهی تغذیهی سالم، نوشیدنیهای مفید و بهداشت زنان، به ویژه بهداشت قاعدگی، از هوش مصنوعی استفاده میکند؛ اما در موارد جدی به پاسخهای آن اکتفا نمیکند. «هوش مصنوعی نمیتواند مانند پزشک وضعیت صحی انسان را به گونهی کامل بررسی کند. در موارد جدی، هرگز به پاسخ هوش مصنوعی اکتفا نمیکنم و برای تشخیص و درمان درست، حتماً به پزشک مراجعه میکنم.»
پزشکان نیز، تأکید میکنند که نرمافزارهای هوش مصنوعی میتوانند در بخش تشخیص بیماریها کمککننده باشند؛ اما پاسخها و مشورههای آنها همیشه دقیق و قابل اعتماد نیست. به گفتهی آنها، اشتباه در تشخیص بیماری و اعتماد به معلومات نادرست میتواند پیامدهای جدی برای بیماران داشته باشد.
فریدالله عمری، متخصص امراض انتانی، میگوید که نباید به مشورههای هوش مصنوعی اعتماد کامل کرد؛ زیرا این فنآوری در بسیاری موارد ممکن است اشتباه کند و چنین اشتباههایی سلامت بیماران را به خطر بیندازد. «هوش مصنوعی میتواند در بخش تشخیص بیماریها کمککننده باشد؛ اما هرگز نباید به مشورههای آن به گونهی کامل اعتماد کرد و تصور کرد که هر آن چه هوش مصنوعی میگوید، صددرصد دقیق و درست است. در بسیاری موارد، هوش مصنوعی دچار اشتباه میشود و این اشتباهها میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای بیماران داشته باشد.»
صفیه ناب، متخصص داخلهی عمومی نیز، میگوید که هوش مصنوعی نباید جاگزین پزشک شود و استفاده از آن برای تشخیص و درمان بیماریها، بدون نظارت متخصصان، میتواند خطرناک باشد. «تنها زمانی میتوانیم از هوش مصنوعی در بخش مشورههای صحی استفاده کنیم که هدف، دریافت راهنماییهای ابتدایی و معلومات عمومی باشد؛ اما اگر بخواهیم آن را در جایگاه پزشک قرار دهیم تا بیماریها را تشخیص دهد و روند درمان را نیز بر اساس مشورههای آن پیش ببریم، این کار میتواند بسیار خطرناک باشد و حتا در مواردی به وخامت وضعیت بیمار و مرگ او منجر شود.»
در همین حال، فعالان حقوق زن میگویند زنانی که به دلیلهای مختلف امکان مراجعهی همیشگی به پزشک را ندارند، میتوانند برای دریافت معلومات ابتدایی صحی از هوش مصنوعی کمک بگیرند؛ اما این فناوری نمیتواند جاگزین خدمات صحی شود.
آینور اوزبیک، فعال حقوق زن، میگوید که هوش مصنوعی میتواند ابزاری کمکی و در دسترس برای دریافت معلومات ابتدایی صحی باشد؛ به ویژه برای زنانی که در مناطق دوردست زندگی میکنند و دسترسی محدودی به پزشک و مرکزهای صحی دارند. «هوش مصنوعی میتواند برای مردم، به ویژه زنان، یک وسیلهی کمکی و در دسترس باشد؛ اما نمیتواند جاگزین پزشک و خدمات صحی شود. به ویژه در مناطقی که زنان دسترسی محدودی به پزشک و مرکزهای صحی دارند و از امکانات لازم برای دریافت خدمات درمانی برخوردار نیستند.»
سازمان جهانی بهداشت نیز، در ۱۶ می ۲۰۲۳ در بارهی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای دریافت معلومات و مشورههای صحی هشدار داده است.
این سازمان گفته که ابزارهای هوش مصنوعی میتوانند دسترسی مردم به معلومات صحی را بهبود ببخشند؛ اما پاسخهای این فنوری ممکن است نادرست و گمراهکننده باشند و حتا سلامت بیماران را به خطر بیندازند. سازمان جهانی بهداشت همچنان بر ضرورت حفاظت از اطلاعات خصوصی بیماران و نظارت متخصصان بر استفاده از این فنآوری تأکید کرده است.
سلاموطندار برای دریافت دیدگاه وزارت صحت عامه امارت اسلامی در بارهی فرصتها و خطرهای استفاده از هوش مصنوعی برای دریافت مشورههای صحی، تلاش کرده است؛ اما تا زمان نشر این گزارش، پاسخی دریافت نکرده است.






