بوگون، صنعی هوش/ذکاوت فقط علمی توشونیش ایمس؛ بلکی یاشلرنینگ کوندهلیک حیاتینینگ بیر قسمیگه ایلنگن. تعلیم و ایشدن تارتیب شخصی مصلحتلرگچه بو تکنالوژی استه-سیکین افغانستان یاشلرینینگ حیاتیده هم اوز اورنینی ایگللب بارماقده. سلاموطندارنینگ افغانستان ۳۲ ولایتیده بیر مینگ ۱۵۴ نفر یاش (۵۰.۶ فایزی ایرککلر و ۴۹.۴ فایزی عیاللر) بیلن اوتکزگن صحبت نتیجهلری شونی کورستهدی کی، یاشلرنینگ ۸۴.۱ فایزی کمیده بیر مرته صنعی هوشدن ایش، تعلیم و شخصی حیات بیلن باغلیق مسئلهلرده فایدهلنگن، شونینگدیک، اشتراک ایتگنلرنینگ ۹۲ فایزی صنعی هوش حقیده معلوماتلری یوقلیگینی بیلدیرگن.
شونگه قرهمی، اشتراک ایتگنلرنینگ ۸۲ فایزی صنعی هوشدن فایدهلنیش اولرنینگ آدملردن مصلحت سورهشینی کمهیتیرگنینی ایتگن و ۵۸.۱ فایز یاشلر ایسه صنعی هوش مصلحتی اساسیده قرار قبول قیلهیاتگنلریدن تشویش بیلدیرگن. اشتراک ایتگنلرنینگ اکثریتی صنعی هوش بیلن تنیش ایکنینی ایتگن. بیر مینگ ۱۵۴ نفر یاشدن ۹۲ فایزی صنعی هوش حقیده معلوماتلری یوق ایکنینی ایتگن؛ بو کورستکیچ افغانستانده تکنالوژیدن فایدهلنیش چیکلنگن تصوردن فرقلی روشده، صنعی هوشنینگ یاشلر آرهسیده سیزیلرلی درجهده ترقهلگنینی کورستهدی. اشتراک ایتگنلرنینگ فقط ۸ فایزی ایسه صنعی هوش بیلن عموماً تنیش ایمسلیگینی بیلدیرگن.
دایکندی یشاوچیسی ۲۳ یاشلی فرزانه فرهمند، صنعی هوش بیلن تنیشگنیگه ایکی ییل بولگنینی ایتهدی. او اوندن اساساً رسملر و ویدیولرنی ایدیت قیلیش همده معلومات توپلشده فایدهلنیشنی بیلدیرهدی. او شوندهی دییدی: «تخمیناً ایکی ییلدن بیری صنعی هوشدن کوپراق فایدهلنه من. او بیلن تنیشگنیم یخشی درجهده. ایشلریمده کوپراق ایشلتهمن. اوتمیشگه نسبتن حاضر کوپراق فایدهلنه من؛ چونکی او ایشلرنی تیز بجرهدی، وقتنی تیجهیدی و ایش صفتینی یخشیلهیدی.»
اشتراک ایتگنلرنینگ ۸۱ فایزی تعلیم، ایش و شخصی ساحهلرده صنعی هوشدن مصلحت آلیشینی بیلدیرگن. شولردن ۴۲.۵ فایزی تعلیم ساحهسیده، ۲۳.۲ فایزی ایش بیلن باغلیق مسئلهلرده و ۱۵.۳ فایزی شخصی حیات مسئلهلریده صنعی هوشدن فایدهلنهدی.
فاریابلیک ۲۲ یاشلی فیصل، کمپیوتر فنلری یونهلیشینینگ ایکینچی باسقیچ طلبهسی شوندهی دییدی: «مین کوپراق صنعی هوشدن تعلیم ساحهسیده فایدهلنهمن. قیین سواللر گه دوچ کیلگنیمده موضوعنی سادهراق توشونتیریب بیریشی اوچون اوندن یاردم آلهمن. مقاله یازیش، سلاید تیارلش و انگلیس تیلینی مشق قیلیشده هم فایدهلنهمن. مثلاً، بیر سفر یکونی امتحانگه تیارلنیش اوچون اوندن مینگه ترتیبلی اوقوو ریجه توزیب بیریشینی سورهگنمن.»
صنعی هوش مصلحتی بیلن اپلیکیشن یرهتیش یاشلر آرهسیده اینگ کوپ قوللنیلهدیگن واسطهلردن حسابلنهدی. اوشبو سوراو نتیجهلریگه کوره، ChatGPT و Gemini کبی چتباتلر ۷۱.۳ فایز (۸۲۳ نفر) بیلن یاشلر آرهسیده اینگ کوپ ایشلهتیلهدیگن صنعی هوش واسطهلریدن بیری دیر. شونینگدیک، ۹.۵ فایز اشتراک ایتگنلر تعلیم اپلیکیشنلریدن، ۷.۵ فایزی تولید یرهتیش واسطهلریدن، ۳.۶ فایز یاشلر ایسه مصلحت آلیش اوچون آوازلی یاردمچیلردن فایدهلنیشنی بیلدیرگن.
سرپللیک ۲۵ یاشلی شکیلانینگ ایتیشیچه، او هر کونی اوز ایش فعالیتیده یخشیراق درس بیریش اوچون صنعی هوش مصلحتلریدن فایدهلنهدی. اونینگ قوشیمچه قیلیشیچه، فایدهلنهیاتگن چت-باتلر مرکب موضوعلرنی سادهلشتیریش و درس جریانینی ینهده قیزیقرلی قیلیشده اونگه یاردم بیرگن.
او شوندهی دییدی: «مین دییرلی هر کونی صنعی هوشدن فایدهلنه من، بعضی کونلری ۲-۳ مرته، بعضاً اوندن هم کوپراق. مین ChatGPT و Gemini فایدهلندیم، تجربهم جوده یخشی بولدی؛ یعنی ایشلریمنی انچه آسانلشتیردی. مثلاً، اوللری بیر درس تیارلماقچی بولسم، احتمال ۱-۲ ساعت وقت آلردی؛ حاضر ایسه بیر نیچه دقیقهده فکر یا کی ریجه آلهمن.»
اشتراک ایتگنلرنینگ ۷۶ فایزدن آرتیغی صنعی هوشدن وقتنی تیجش، کونیکمهلرنی آشیریش و کینگ قمراولی معلوماتلردن فایدهلنیش اوچون فایدهلنگن. اوشبو سوراو نتیجهلری شونی کورستهدی کی، اشتراک ایتگنلرنینگ ۳۷.۳ فایزی صنعی هوشدن کینگ معلوماتلر گه تیزکار کیریش اوچون، ۱۹.۵ فایزی وقتنی تیجش اوچون و ۱۹.۴ فایزی ایسه اورگهنیش همده کونیکمهلرینی آشیریشگه یاردم آلیش اوچون فایدهلنگن.
فاریابلیک ۳۰ یاشلی میرویس شوندهی دییدی: «صنعی هوش بیلن تنیشگنیمگه بیر ییلدن آشدی؛ او مین اوچون کوپلب قولیلیکلر یرهتدی. مثلاً، اوندن تورلی ایشلرده فایدهلندیم جملهدن راپورلر، حساباتلر تیارلش یا کی حتا مارکیتینگ ساحهسیده ضرور بولگن وظیفهلرده هم اوندن فایدهلندیم. صنعی هوش بیلن تنیشیشیمدن آلدین ایسه پروپوزل، ریجهلر و حساباتلر تیارلشده جوده کوپ قیینچیلیکلر گه دوچ کیلردیم.»
اشتراک ایتگنلرنینگ ۸۲ فایزی صنعی هوشدن فایدهلنیش آدملردن مصلحت سورهشی کمهیگنیگه سبب بولگنینی ایتگن. ۴۳.۷ فایز، یعنی ۵۰۴ کیشی انسانیلیک حسینینگ کمهیتیریشیدن خواطر بیلدیرگن. ۵۸.۱ فایز، یعنی ۶۷۰ کیشی قرار قبول قیلیشنینگ حددن تشقری ماشینلشیب کیتیشیدن خواطرده. شونینگدیک، ۲۰.۹ فایز دوستلر و عایله بیلن مصلحت سورهش کمهیگنینی، ۱۸.۳ فایز ایریم مصلحتلرنینگ ناتوغری بولیشینی، ۷.۱ فایز ایسه اتوماسیون سببلی ایش امکانیتلرنی قولدن بیریشدن خواطر بیلدیرگن.
قندوزلیک احمدفیاض پارسا و ۳۵ یاشلی خدیجه محمدی، صنعی هوشدن کوپ فایدهلنیش، انسان گه نسبتن ماشین گه کوپ قرهم بولیب قالگنلرینی ایتهدیلر.
احمدفیاض پارسا شوندهی دییدی: «ییتی آیدن بیری صنعی هوشدن فایدهلنهمن و بو حیاتیمگه سلبی تأثیر کورستدی. همهدن اوزاقلشیب کیتدیم و ایچیمدن نیمه اوتسه، چتجیپیتی دن سورهی من؛ حتا او بیلن کوپ گپلشهمن، سواللر بیرهمن، اوزیمنی جوده ایرکین حس قیلهمن. اونی ایشلته باشلهگنیمدن بیری عایلهم و دوستلردن اوزاقلشدیم؛ دوستلریم بیلن ایلنیشنی، صحبت قیلیشنی یا کی کیزیشنی یاقتیرمهی قالدیم. هر قندهی گپ یا کی سوال بولسه، صنعی هوشدن فایدهلنه من.»
خدیجه محمدینینگ ایتیشیچه: «صنعی هوشدن جوده کوپ فایدهلنهیاتگنیم سببلی، بو مینینگ اجتماعی مناسبتلریمگه کتته تأثیر کورستدی. مثلاً، هیچ کیم بیلن ایشیم یوقدیک؛ توی یا کی عزا مراسملریده هم کوپ قتنشمهی من، گویا ایندی آدملر گه احتیاجیم یوقدیک توییلهدی. خفه، چرچهگن یا کی توشکون بولگن پیتلریمده صنعی هوش بیلن گپلشهمن. اوزیم هم توشونهمن – او مینی جمعیتدن، دوستلریم و عایلهمدن انچه اوزاقلشتیریب قویدی.»
شو بیلن بیرگه، تکنالوژی ساحهسی متخصصلری یاشلر آرهسیده صنعی هوشنینگ کینگ ترقهلیب بارهیاتگنینی تصدیقلهگن حالده، اونی ایشلهتیشده فایدهلنوچیلرنینگ شخصی معلوماتلری و مخفیلیگی البته حمایه قیلینیشی کیرهکلیگینی توصیه قیلهدیلر.
تکنالوژی ساحهسیده بیلرمان بدرالله دانش شوندهی دییدی: «ترتیبلی آست قورمهلر، یخشی اینترنت و ایشانهدیگن برقیمیز یوق و تورلی حدودلرده تکنالوژیدن یخشی فایدهلنیب بولمهیدی. تدقیقاتلر شونی کورستهدی کی یاشلرنینگ ۸۰ فایزدن آرتیغی صنعی هوش بیلن تنیش و حیاتلریده اوندن فایدهلنهدی. تکلیف شو کی خصوصی حریم حفظ بولسه، صنعی هوشنی انسان اورنیگه کورمهیدیک، اوندن یخشی فایدهلنیش اوچون تدقیقات قیلینسه.»
باشقه تاماندن، ایریم بیلیم یورت استادلری صنعی هوشدن حددن تشقری فایدهلنیش یاش، بیلیملی اولادنینگ تنقیدی فکرلش قابلیتیگه جدی ضرر ییتکزیشی ممکنلیگی حقیده آگاهلنتیریشهدی. بیلیم یورت استادی احمدرشاد عظیمی شوندهی دییدی: «صنعی هوش تامانیدن بیریلگن هر قندهی مضموننی تولیق و یکونی معلومات صفتیده قبول قیلیش، شبههسیز ۲۱ عصرده سواد درجهسینی بهالش میزانلریدن بیری بولگن تنقیدی فکرلش گه جدی ضرر ییتکزهدی. بونینگ اورنیگه، صنعی هوشدن آلینگن معلوماتلر اساساً قوشیمچه و یونهلتیروچی منبع صفتیده قبول قیلینیشی کیرهک، یعنی اولر گه شبهه بیلن قرهش و هر بیرینی قیته تیکیشریش ضرور.»
روانشناس زحل امیرزاده گه کوره، صنعی هوش گه حددن تشقری باغلنیب قالیش یاشلرنینگ اجتماعی و حسی کونیکمهلری رواجلنیشینی چیکلب قوییشی ممکن. او اوشبو تکنالوژیدن مقصدلی فایدهلنیش بیلن بیرگه، رئال حیاتدهگی فعالیتلر و انسانلر بیلن ملاقاتنی سقلب قالیشنی ضرور دیب حسابلهیدی.
او شوندهی دییدی: «صنعی هوشدن حددن تشقری فایدهلنیش یاشلرنینگ روحی حالتیگه تأثیر قیلیشی ممکن؛ جملهدن همدردلیک، نزاعلرنی حل قیلیش و باشقهلرنینگ حس-تویغولرینی توشونیش کبی کونیکمهلر کمراق رواجلنهدی. صنعی هوشدن فایدهلنیش وقت بیلن چیکلنگن بولیشی کیرهک، او شخصی مناسبتلرده اساسی واسطه صفتیده ایشلهتیلمسلیگی بلکی معمالرنی حل قیلیش واسطهسی صفتیده قرهلیشی لازم. شو بیلن بیرگه، سپورت بیلن شغللنیش و قاغاز کتابلر اوقیش کبی فعالیتلر گه هم وقت اجرهتیش کیرهک.»
شونگه قرهمی، مخابرات و تکنالوژی معلوماتی وزیرلیگی مسئوللری، احتیاطکارلیک بیلن صنعی هوشدن تورلی ساحهلرده فایدهلنیش و اوشبو وزیرلیک افغانستانده بو تکنالوژیدن قندهی فایدهلنیش ممکنلیگینی اورگنیش اوچون مخصوص گروه ایش آلیب بارهیاتگنینی تأکیدلشهدی.
مخابرات و تکنالوژی معلوماتی وزیرلیگی سوزلاوچیسی عنایتالله الکوزی، بو بارهده شوندهی دییدی: «اینگ مهم منبع بو عامهوی اخبارات واسطهلری دیر، اولر آرقهلی جماعتچیلیک فکرینی هم چلغیتیش، هم توغری یولگه یونهلتیریش ممکن. مخابرات و تکنالوژی معلوماتی وزیرلیگی برچه مسئلهلر گه اعتبار قرهتماقده؛ افغانستانده اینترنت ترافیکینی قندهی نظارت قیلیش ممکن؟ دیجیتال باشقرووینی قندهی جاری ایتیش ممکن؟ حاضر دنیا دوچ کیلهیاتگن صنعی هوش مسئلهلرینی قندهی تحلیل قیلیش ممکن، یعنی اونینگ برچه ایجابی و سلبی جهتلرینی اورگهنیب، کیین خلق گه خذمت کورسهتیش یوللرینی ایشلب چیقیش اوستیده ایشلهیپمیز.»
افغانستان مخابرات خذمتلرینی ترتیب گه سالیش اداره (اترا) سوزلاوچیسی جلالالدین شمسنینگ ایتیشیچه، حاضرده ۲۹ میلیون کیشی مخابرات خذمتلردن و ۱۶ میلیون کیشی ایسه بوتون مملکت بویلب اینترنتدن فایدهلنماقده. شونینگدیک، او اوشبو اداره مخابرات خذمتلرینی اوزاق و چیککه حدودلرگچه ییتکزیش اوچون حرکت قیلهیاتگنینی قوشیمچه قیلهدی.
شمس شوندهی دییدی: «مملکتنینگ قیشلاق و اوزاق حدودلریگه تکنالوژی خذمتلری ییتیب بارگن و اینترنتدن فایدهلنوچیلرنینگ اکثریتی یاشلر حسابلنهدی. اولرنینگ مقصدی اینترنت خذمتلریدن محروم بولگن حدودلر گه هم علاقه خذمتلرینی ییتکزیش دیر. نرخلر مسئلهسیده ایسه اترا خذمتلر نرخینی پسهیتیریشگه حرکت قیلماقده. حاضرده ۵۵۰ ته مخابرات آنتنی اورنهتیلماقده، اولردن ۳۰۰ تهسی الهقچان ایشگه توشیریلگن بولیب، قیشلاق حدودلریده خذمت کورستهیپتی.»
بوندن آلدین، میلادی ۲۰۲۴ ییل دسمبر آییده سلاموطندار تامانیدن افغانستان بویلب ۳۹۵ نفر عالی معلوماتلی یاشلر آرهسیده اوتکزیلگن سوراو نتیجهلری اعلان قیلینگن ایدی. نتیجهلر گه کوره، اشتراکچیلرنینگ ۷۴ فایزی صنعی هوش و اوندن فایدهلنیش اصوللری بیلن تنیش ایکنلیگی انیقلنگن، ۲۶.۴ فایزی ایسه صنعی هوش حقیده عموماً معلوماتلری یوقلیگینی ایتگن. شونینگدیک، سوراو شونی کورستهدی کی یاشلرنینگ ۸۴.۱ فایزی کمیده بیر مرته صنعی هوشدن مصلحت آلیش اوچون فایدهلنگن، ۸۲ فایز فایدهلنوچی ایسه دوستلر و عایلهدن مصلحت سورهش کمهیگنینی بیلدیرگن.
