سلاموطندارنینگ افغانستان ۸ ولایتیده ۱۵ بیوه عیال بیلن صحبتی شونی کورستهدی کی بو عیاللرنینگ ایکینچی مرته تورموش قوریشی ایرکین تنلاو اېمس بلکی عنعنهلر باسیمی، اقتصادی قیینچیلیک و جمعیتدهگی قضاوتلردن قورقیش نتیجهسی دیر. تورموش اوزتاغینی قولدن بیرگن بو عیاللر نهفقط حیات یوکینی بلکی قیته تورموش قوریش گه دایر آغیر اجتماعی باسیملرنی اۉز ییلکهلریده کوتریشگه مجبور بولهدیلر.
معلوماتلر شونی کورستهدی کی، ییتی نفر عیال حاضرده اۉز عایلهسی و قیناته-قینانه تامانیدن قیته تورموش قوریشگه مجبور قیلینماقده، ېنه سکیز نفر عیال اېسه ایرینینگ عایلهسی باسیمی آستیده ایرینینگ اوکهسی بیلن تورموش قوریش گه مجبور بولگن. بو عیاللرنینگ ایتیشیچه، بیوه قالگنلریدن سۉنگ اولرنینگ عایله و جمعیتدهگی اورنی اۉزگرگن همده اساساً مالیهوی تیهنچ یوقلیگی، اقتصادی ضعیفلیک و حاکم عنعنهلر سببلی قیته تورموش قوریشگه مجبور بولگهیاتگنلرینی تأکیدلشهدی.
کنرلیک ۳۳ یاشر مجاهده اوچ بالهسی بار و قندوزلیک ۳۳ یاشر پرویننینگ بیر بالهسی بار، تورموش اورتاقلرینی قولدن بیرگنیدن تورت ییل اوتماقده ایتیشلریچه، تورموش اورتاقلری وفاتیدن سۉنگ، حاکم عنعنهلر سایهسیده، راضیسیزلیک و ایرلری عایلهسینینگ باسیملری طفیلی ایکینچی مرته ایرلرینینگ ایناغهسی بیلن تورموش قوریش گه مجبور بولگنلر.
مجاهدهنینگ ایتیشیچه: «هیچ قچان میندن نظر سورهلمهدی، قیناتم قرار قبول قیلردی. ایرککسیز عیال عیب دییشردی. اساسی سبب شو ایدی کی آدملر گپیرمهسین، عیبنی یشیریش ضرور دیر. هردایم مینگه توی قیلمه اویدن چیقرهمیز دییشر ایدی.»
پروین شوندهی دییدی: «مین بیلن مصلحت قیلینمسدن قیناغم بیلن توی قیلیشیمنی ایتدیلر، بو بارهده قیناتم عایلهسی قرار قبول قیلگن ایدی و اونی قبول قیلمهسم آتم اویی گه باریب باشقه کیشی بیلن توی قیلیشگه ایزین بیرمسلیکلرینی ایتدیلر. قیناغم بیلن تورموش قوریش گه مجبور بولدیم.»
اقتصادی معمالر، بو مجبوریت اساسی عاملی سنلهدی. مستقل درآمد منبع یوقلیگی، حیات احتیاجلرینی تأمینلهی آلمسلیک و آته عایلهسی تامانیدن مالیهوی قوللب-قوتلنمسلیک کوپینچه عیاللرنی ایکینچی مراتبه تورموش قوریشگه مجبور قیلگن عامل.
کنرلیک ۲۸ یاشر شازیه، ایکی باله آنهسی و کاپیسالیک ۳۸ یاشر لیلما، هر بیرینینگ ایری وفات ایتگنیدن ۲-۴ ییل اوتگن، سلاموطندار بیلن صحبتده اقتصادی معمالر طفیلی ایکینچی مراتبه تورموش قوریش گه مجبور بولگنلرینی ایتگنلر.
شازیه شوندهی دییدی: «آتم اوییده یشهی من؛ بالهلریم مین بیلن بیرگه؛ چونکه قیناتم عایلهسی خواهلمهیدی. اقتصادی قیینچیلیک کوپ و بالهلریمنینگ احتیاجلرینی تأمینلهی آلمهی من.»
لیلمانینگ ایتیشیچه: «احتیاجلریم و آزیق-آوقت نی تأمینلهیدیگن هیچ کیم یوق ایدی. قیناغم او بیلن نکاح قیلسم بالهلریمنینگ برچه احتیاجلرینی بیریشنی ایتدی. قیناغم او بیلن تورموش قوریش گه مجبور قیلدی، اقتصادی قیینچیلیک بار ایدی، آتم عایلهسینینگ اقتصادی هم ضعیف ایدی اوزیم و بالهلریمنینگ احتیاجلرینی تأمینلهی آلمسدی. شونینگ اوچون قیناغم بیلن تورموش قوریش گه مجبور بولدیم.»
بدخشانلیک ۳۲ یاشر فاطمه گه کوره، تورموش اورتاغی وفات ایتگنیدن اوچ ییل اوتماقده و اوشبو مدت دوامیده حیات قیینچیلیکلری یانیده، بیوه بولگنی سببلی جمعیتدهگی ناتوغری عنعنهلر و حقارت کوزی بیلن قرهش قیینچیلیکلریگه چیدهشگه مجبور بولگن. او شوندهی دییدی: «ایریم وفات ایتگچ، یالغیزلیک قیین دیب قورقردیم؛ بیراق آدملر و جمعیت همه نرسهدن یامانلیگینی سیزدیم یامان نگاهلر بیلن قرهب و بعضی یامان گپنی ایتیشردی؛ ایری بولمهگن عیالنینگ قدری یوق و ایری بولمهگن عیال ضعیف دیر. ایریم عایلهسی اعضالری هم بیر خذمتچی صفتیده کوریشهدی. ایکینچی مراتبه تورموش قوریشگه اصلا راضی ایمس من.»
سلاموطندار عایلهلر تامانیدن بو باسیملرنی انیقلش اوچون، بیوه عیاللر عایلهلردن بیرقطاری بیلن صحبت اوتکزگن. نتیجهلر شونی کورستهدی – اوشبو عایلهلر اجتماعی باسیملر و عنعنهلر سببلی قیزلری و سینگیللرینی ایکینچی مراتبه تورموش قوریش گه مجبور قیلگن.
لغمان یشاوچیسی عبدالرحمان گه کوره، قیزی بیر ییل اول ایرینی قولدن بیرگن و او جامعهنینگ منفی قرهشلریدن امان قالیش اوچون، قیزینینگ رضایتسیزلیگی بیلن اونی کیکسکه همده خاتین و بالهسی بولگن بیر کیشیگه تورموش گه چیقریش گه مجبور بولگن.
او شوندهی دییدی: «کوردیک هم یالغیز قالگن و هم کمبغل. بیوه عیال هر جای گه بارمهسین اهالی یامان کوز بیلن قرهیدی. آدملرنینگ گپلری اوچون اونی تورموش گه چیقردیک. هر کیم بیوه دییدی. بو کییمنی نیگه کیدی؟ او ییرگه نیمه اوچون باردی؟ بوندهی گپلر اوچون اونی خاتینی بولگن بیر کیشیگه تورموش گه چیقریش گه مجبور بولدیک.»
باشقه تاماندن، عیال حقوقی فعاللری، هیچ کیم بیر عیالنی مجبوری تورموش گه چیقریش اوچون حقی یوق دیب و اونینگ یامان عاقبتلری حقیده آگاهلنتیریشهدی. عیال حقوقی فعالی سایره صبا شوندهی دییدی: «عایلهلر، عیالنیگ اوزینی خبردارسیزلیگی، افغانستان جمعیتیدهگی ناتوغری عنعنهلر، اسلام دن خبرسیزلیک بولرنینگ برچهسی اوشبو معمالر گه سبب بولگن. هیچ کیم بیر عیالنی مجبوری تورموش گه چیقریش اوچون حقی یوق. مجبوری تورموش گه چیقریلگن حالده اوزینی کویدیریش، اولدیریش، اویدن قاچیش و تورلی کسللیکلر گه آلیب کیلهدی.»
جمعیتشناس شعیب احمدی گه کوره، عنعنهلر و یخشی مدنیت اجتماعی توزیلمهلر رواجلنیشیگه آلیب کیلهدی؛ عکس حالده، ناتوغری عنعنهلرنینگ سلبی نتیجهسی بولهدی. اونینگ ایتیشیچه، اقتصاد نقطهی نظردن عیاللرنی کوچلی قیلیش و عایلهلرنینگ فکر-ملاحظهلرینی اوزگرتیریش بیلن بو اجتماعی معما گه چیک قوییش ممکن.
او شوندهی دییدی: «دستلب بیز اجتماعی مشکل حقیده صحبت قیلهیپمیز، او جامعهدهگی آدملر فکری نقطهی نظردن مشکلی اینیقسه بیوه عیال و اولرنینگ ایکینچی مراتبه تورموش گه چیقیشی بارهسیده، جمعیتدهگی آدملرنینگ قیینچیلیگی بار – باشقهلر حقیده قرار آلیشنی اویلهیدی بوندهی ایش ناتوغری دیر.»
بوتوغریده امر معروف و نهی منکر وزیرلیگینینگ فکر-ملاحظهلری و ریجهلرینی اورگهنیش اوچون اوریندیک؛ بیراق کیتمه-کیت سعی-حرکت بیلن موفق بولمهدیک.
افغانستانده تعلیم و ایشلش حقی بیریلمهگن عیاللر معمول شکلده ایرککلر اینیقسه ایرلریگه قرهم دیر. یاشلیک و کیچیک بالهلری بولگن پیتیده ایرلرینی قولدن بیرهدیگن عیاللر، بالهلرینینگ احتیاجلرینی تأمینلش اوچون مالیهوی قیینچیلیک بیلن روپهره بولیشهدی؛ بو ایسه اولرنینگ ایکینچی مراتبه مجبوری تورموش گه چیقیش گه آلیب کیلهدی. سلاموطندارنینگ قویاش ۱۴۰۲-ییلده ۷۴ عیال بیلن صحبتی شونی کورستهدی – بو عیاللرنینگ ۸۰ فایزی نهادلر و حکومت تامانیدن هیچ قندهی مالیهوی یاردم آلمهی و قوللب-قوتلنمهگنلر.
