سلاموطندارنینگ افغانستانده تورموش قوریش عرفهسیده بولگن ۱۵ جفتلیک بیلن صحبت نتیجهلری شونی کورستهدی کی، ۱۱ جفتلیک آلتین نرخی مثلی کوریلمهگن درجهده آشگنی سببلی، توی مراسملرینی آرتگه قالدیرگن؛ شو بیلن بیرگه، اوشبو انقراض عاقبتیده ایریم جفتلیکلر آرهسیده اجرهلیش و کیسکین عایلهوی ضدیتلر حالتلری هم یوزه گه کیلگن.
میلادی ۲۰۲۵ ییل اخری و ۲۰۲۶ ییل باشلریگه توغری کیلگن دورده، دنیا بازارلریده آلتین نرخی ایکی برابرگچه آشدی؛ بو حالت افغانستانده یاشلرنینگ تورموش قوریشی یولیده اساسی توسیقلردن بیریگه ایلنگن. گزارشده صحبت قیلگن آلتی جفتلیک کتته مقدارده قرض آلیشگه مجبور بولگن، شونینگدیک آلتین مقداری و توری یوزهسیدن عایلهوی نزاعلر یوز بیرگنینی ایتگنلر.
بعضی حالتلرده، ۱۰ گرام آلتین ساتیب آلیش اوستیده کیلیشماوچیلیک اونشتیرونینگ بیکار قیلینیشیگه سبب بولگن.
قندوزلیک ۲۲ یاشلی خروشان شوندهی دییدی: «رمضاندن کیین قیناتمنینگ عایلهسی کیلگن ایدیلر، هییتنینگ اوچینچی کونی توی قیلهمیز دیب ایتیشدی و توی اوچون خرید قیلیشگه بارهیلیک دییشدی. بارگنیمیزده اول آلتین آلهمیز دییشدی. کیین ایسه فقط ۱۰ گرام آلتین آلهمیز خلاص-اوزوک و سیرغه دییشدی. بونگه نه مین راضی بولدیم، نه عایلهم. اویگه قیتگچ، اوشه ییرنینگ اوزیده جنجل چیقدی. آلتین عیالنینگ زینتی، آلتین عیال اوچون دیر. مینگه ییترلی و مناسب آلتین آلیب بیرمهگنلری سببلی توییمیز و اونشتیروویمیز بیکار قیلیندی، اجرهلیب کیتدیک. مینگه حتا اونشتیرو پیتیده هم آلتین آلیشمهگندی، تویده آلهمیز دییشگندی. ایندی ایسه ینه جنجل قیلیب اجرهلیب کیتدیک.»
بوندن تشقری، عایلهلرنینگ آلتین رویخطینی (نکاح شرطی صفتیده قوییلهدیگن طلبلر) تولیق بجریش بوییچه باسیمی، حتا اقتصادی انقراض شرایطیده هم، تورموش قوریش عرفهسیدهگی جفتلیکلر اورتهسیدهگی نزاعلرنینگ کوچهیشیگه سبب بولهیاتگن اساسی عامللردن بیری بولیب، اولرنینگ نکاحینی کیچیکتیریشیگه آلیب کیلگن.
جوزجانلیک ۲۲ یاشلی پرویز و هراتلیک ۲۵ یاشلی کامران – هر ایکیلهسی هم کمبغللیک سببلی توی مراسملرینی کیچیکتیریش گه مجبور بولگن، آلتین و اونینگ نرخی قیمتلیگی سببلی ساتیب آلالمهگنلر.
پرویز شوندهی دییدی: «سونگی بیر آی ایچیده نکاح قیلیش گه قرار قیلگندیک؛ بیراق بولمهدی. آلتین نرخی آشگنی سببلی اویلنه آلمهدیک. آلتین ساتیب آلیش اوچون قرض آلیش گه مجبور بولهمیز؛ چونکی ییترلیچه پولیمیز یوق و توی قیله آلمهیمیز؛ اساسی سببی آلتین. قیز عایلهسی هم رویخط گه کیریتیلگن برچه نرسهلر آلینیشیگه تأکید ایتگن.»
کامران گه کوره: «آلتین نرخی آشیشی بیلن هر بیر گرامده اوچ مینگ افغانی فرق کیلگن، ساتیب آلیش قیین. توی قیله آلمسلیگیمگه سبب بولدی. سرمایهم یوق باشقه اورتاقلریمدن قرض آلیشگه مجبور بولدیم.»
گزارش نتیجهلری شونی کورستهدی کی، ایریم جفتلیکلر خرهجتلرنی باشقریش اوچون پست عیار حتا ساخته آلتین ساتیب آلیش کبی ورینتلر گه مراجعت قیلگن؛ بو ایسه اوز نوبتیده عایلهلر اورتهسیده ینگی ضدیتلر گه سبب بولگن.
هرات یشاوچیسی ۳۵ یاشلی غلامحیدر، نامقبول عرف-عادتلر و آرتیقچه خرهجتلر ییللر دوامیده اونینگ عایله قوره آلمسلیگیگه سبب بولگن و آلتین قیمت بولیشی بیلن حاضر بو ایشنی دییرلی امکانسیز قیلگنینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «هه، آدملر کوپ حاللرده اساسی سببنی آلتین بیلن باغلشهدی. مین ایسه توقیز ییلدن بیری اونشتیریلگن من، اما قیزنینگ یوقاری طلبلریدن کیلیب چیقیب، هنوزگچه توی قیله آلمهدیک. توی خرهجتلرینی بیرآز حساب-کتاب قیلسم، ینه آلتین مسئلهسی چیقیب کیلهدی. شونینگ اوچون هم توختهب قالگن من – ینه شو آلتین سببلی.»
شو بیلن بیرگه، حتا تورموش قورگن جفتلیکلر هم آلتین نرخینینگ آشیشی بیلن باغلیق اقتصادی عاقبتلردن آمان قالمهگن. جوزجانلیک ۲۷ یاشر محمدالدین شوندهی دییدی: «کوپ قیینچیلیکلرنی باشدن کیچیردیک، چونکی آلتین ضرور ایدی و اونی آلیش کیرهک ایدی. آلتین ساتیب آلیش اوچون جوده کوپ قرض گه باتدیک، بیراق اولر ایتگن آلتیننی آلالمهدیک، ایران آلتینینی آلدیک. بیراق شو نرخ و قیمتلیکنینگ اوزی کیچیکیش گه سبب بولدی. اولر عینن اوشه نرسه بولیشی کیرهکلیگینی تأکیدلهگن بولسهلر هم، اولگی مهر-محبتیمیز قالمهدی و آرهمیزده کوپ تارتیشولر یوزه گه کیلدی.»
حکومت رسمیلری هم، نکاح مراسملریده ایریم نامقبول عرف-عادتلر بارلیگینی تصدیقلسهلر-ده، بیراق اگر تامانلر شکایت قیلسه، اولر بو مسئلهنی کوریب چیقیشلری و حتا شکایت قیلگن شخصنی محکمه گه تارتیشلرینی ایتهدیلر.
اسلام امیرلیگی امر معروف و نهی منکر وزیرلیگی سوزلاوچیسی سیفالاسلام خیبر، سلاموطندار بیلن صحبتده ایتیشیچه، بو وزیرلیک محتسبلری آدملرنی خبردار قیلیش، اوزارا کیلیشوونی مستحکملش و نامقبول عرف-عادتلردن واز کیچیش بارهسیده سیزیلرلی فعالیت آلیب بارماقده. اونینگ ایتیشیچه: «اصلیده، ایریم حدودلرده اسلام قدریتلر گه ضد بولگن بعضی نامقبول عرف-عادتلر بار. بو مدنیتلر اسلام گه خلاف بولیب، آدملرنینگ قانونی ایشلریده توسیق و معمالرنی کیلتیریب چیقرماقده؛ جملهدن نکاحدهگی آرتیقچه خرهجتلر یاشلرنینگ قانونی حقوقلرینی چیکلب قویماقده.»
جمعیتشناسلرنینگ تأکیدلشیچه، نکاح باسقیچیدهگی آرتیقچه خرهجتلر جفتلرنینگ اوزاق مدتلی مالیهوی قیینچیلیکلر گه اوچرهشیگه، عایلهلر اورتهسیده چقور ضدیتلر یوزه گه کیلیشیگه همده ایر-خاتینلرنینگ مالیهوی مستقللیگی یوقلیگیگه آلیب کیلهدی. جمعیتشناس ضیا نیکزاد شوندهی دییدی: «بو حالت ایر-خاتینلرنینگ مالیهوی مستقللیککه ایریشیشیگه توسقینلیک قیلهدی. باشقه تاماندن، عایلهلر اورتهسیده کیلیشماوچیلیکلر یوزه گه کیلهدی و ایریم حاللرده مناسبتلر بوتونلی بوزیلهدی.»
میلادی ۲۰۲۵ ییل آخری و ۲۰۲۶ ییل باشلریده افغانستانده آلتین بازاری دنیا بازارلریدهگی مثلی کوریلمهگن نرخلر آشیشی بیلن بیرگه سیزیلرلی درجهده کوتریلیش گواهی بولدی؛ شو طریقه ۲۴ عیار آلتیننینگ هر بیر گرامی ایلگری ۵۰۰۰-۵۵۰۰ افغانی اطرافیده ساتیلگن بولسه، سونگی آیلرده ۹۰۰۰-۱۰۰۰۰ افغانی گه ییتدی. ۲۲ عیال آلتین هم ۴۰۰۰-۴۵۰۰ افغانیدن ۹۰۰۰ افغانی گه، ۱۸ عیار آلتین ایسه ۴۰۰۰-۴۳۰۰ افغانیدن ۸۰۰۰ افغانیدن آشیق درجه کوتریلدی. تورلی عیارلردهگی بو دییرلی ایکی برابر آشیش نهفقط عایلهلرنینگ خرید قابلیتینی کیسکین کمهیتیردی، بلکی آلتیننی نکاح مراسملریده عنعنوی و ضروری بویومدن یاشلر اوچون اینگ کتته اقتصادی توسیقلردن بیریگه ایلنتیرگن.
