شریعت حکملری و قانونلرده عیال همده بالهلرنینگ نفقهسی ایرکک زمهسیده بیلگیلنگن بولسه-ده، افغانستانده کوپ حاللرده ایرلرنینگ یوقلیگی سببلی عیاللر و اولرنینگ بالهلری اوز طبیعی حقلریدن محروم قالیشیگه آلیب کیلگن.
فقهی قاعدهسی «ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب» اساسیده و حقوقشناسلرنینگ فکریگه کوره، ایر اوز خاتینی و بالهلرینینگ نفقهسینی (آزیق-آوقت، کییم-کیچک، اوی-جای، دوالنیش و باشقه اساسی احتیاجلری)نی تأمینلش اوچون باشقه جایگه هجرت قیلگن تقدیرده هم، اولرنینگ یشش خرهجتلرینی منتظم روشده یوباریب توریشگه مجبور.
حقوقشناسلرنینگ تأکیدلشیچه، ایر هر قندهی حالتده، اویده بولسین یا کی باشقه جایگه سفر قیلگن بولسین، اوز خاتینی و بالهلرینینگ یشش خرهجتلرینی تأمینلش اوچون معلوم مقدارده مبلغ اجرهتیشی کیرهک.
پنجشیر، دایکندی و کابل ولایتلریده بیرقطار عیاللر سلاموطندار بیلن صحبتده ایتیشلریچه، اولرنینگ ایرلری نفقه تأمینلش اوچون هجرت قیلگن، بیراق ایرلرینینگ عایلهسی اولرنینگ حقوقلریگه نسبتن اعتبارسیز؛ ایرلری هجرت قیلگندن سونگ بو عیاللرنینگ عایلهدهگی رولی ضعیفلشیب قالگن و ایرلری یوبارهیاتگن پول اولرنینگ خبرسیزلیگی حالده صرفلنهدی.
پنجشیرلیک زینب حسینی، ایکی باله آنهسی ایتیشیچه، ایری چیت ایلگه کیتگنیدن سونگ اونینگ نفقهسی تأمینلنمهیدی و ضروری خرهجتلرینی قاپلش اوچون پول تاپیشده کتته قیینچیلیکلر گه دوچ کیلهدی. او شوندهی دییدی: «ایریم ایش اوچون ایران گه کیتگن و مین ایریمنینگ عایلهسی بیلن یشهیمن. ایریمنینگ درآمدینی اونینگ اکه-اوکهلری باشقرهدی و مینی صلاحیتیم یوق. حقوقیم رعایه قیلینمهیدی و مین چیکلاو همده اعتبارسیزلیککه دوچ من. ضرور خرهجتلر اوچون هم پول تاپیشیم جوده قیین.»
دایکندیلیک و تورت فرزند آنهسی فاطمه کریمینینگ ایتیشیچه، ایری اوزینینگ و فرزندلرینینگ نفقهسینی تأمینلش اوچون چیت ایلگه کیتگن، بیراق ایرینینگ درآمدینی قیناتهسی باشقرهدی و اونینگ بو جریانده هیچ قندهی رولی یوق. او شوندهی دییدی: «ایریم ایش اوچون ایران گه کیتگن و مین ایریمنینگ عایلهسی بیلن یشهیمن. قرار قبول قیلیش جریانلریگه مینی عموماً قوشیشمهیدی و مین باشقهلر گه بویسینیش گه مجبور من. ایریمنینگ درآمدینی قیناتهم باشقرهدی و مینگه هیچ نرسه بیریلمهیدی. یوباریلهدیگن پولدن مینگه جوده آز بیریشهدی و مین ایسه هنوزگچه قرشیلیک کورستگنیم یوق.»
کابللیک مریم احمدی گه کوره، ایری چیت ایلگه کیتگنیدن سونگ او قرار قبول قیلیش جریانلریدن چیتلهتیلگن و ایرینینگ عایلهسی تامانیدن اونینگ حقوقلری حرمت قیلینمهیدی. اونینگ سوزلریگه کوره، بو بارهده او فقط آغزهکی ناراضیلیک بیلدیرگن، خلاص. او شوندهی دییدی: «مالی و شخصی حقوقلریم یخشی رعایه بولمهیدی؛ ضرور احتیاجلریمنی آلیش اوچون اولردن رخصت سورهشیم کیرهک. حقوقلریم رعایه قیلینمهگنده فقط آغزهکی ناراضیلیک بیلدیرگن من، بیراق بو هیچ قندهی نتیجه بیرمهگن. عموماً آلگنده ایریمنینگ کیتیشی عایلهدهگی موقعیمنی ضعیفلشتیرگن.»
دین عالمی شریفالله شریفی گه کوره، اسلام شریعتی اساسیده ایرکک سفر پیتیده هم اوز خاتینی و فرزندلرینینگ برچه خرهجتلری همده نفقهسینی تولشگه مجبور دیر. اگر بونگه امکانیتی بولمسه، او اوز مال-ملکینی ساتیشی یا کی قرض آلیشی کیرهک، بیراق نفقهنی تولیق تولب بیریشی شرط. اونینگ ایتیشیچه: «عیال اوز ایریگه تولیق حقی بار، اونینگ آزیق-آوقت کییم-کیچک و برچه حقوقلری تأمینلنیشی کیرهک. حتا ایر سفر گه چیقنیده هم قیتیب کیلگونیگه قدر خاتین و فرزندلرینینگ برچه خرهجتلرینی تولب بیریشی لازم. اگر امکانیتی بولمسه، او عایلهسینی تأمینلش اوچون اوز ملکینی ساتیشی هم ممکن. اسلام فقهی نقطهی نظریدن، اگر ایر پول یوبارسه و اونینگ عایلهسی بو مبلغنی صرفلسه، عیال حقوقی ادعا قیله آلهدی.»
حقوقشناس پرویز خلیلی، اگر ایرکک ایشلش و عایلهنینگ خرهجتلرینی تأمینلش مقصدیده هجرت قیلسه، افغانستانده حاکم قانون اساسیده او اوز خاتینی و فرزندلریگه نفقه تولشگه مجبورلیگینی بیلدیرهدی. اونینگ تأکیدلشیچه، اگر ایر تامانیدن نفقه تولنمسه، عیال اول آغزهکی ناراضیلیک بیلدیریشی، کیینچهلیک ایسه عدلی و قضایی ارگانلر گه شکایت قیله آلهدی. او شوندهی دییدی: «قچانکی ایر خاتین و فرزندلرینینگ حقوقینی تولش اوچون ایشلش مقصدیده باشقه جایگه کیتسه، خواه عیال اوز آتهسینینگ اوییده یشهسین، خواه قیناتهسینینگ اوییده، ایر یوبارهدیگن نفقه عیال گه تیگیشلی بولهدی. بو مبلغ عیالگه امانت حسابلنهدی. هیچ کیم هیچ قندهی شرایطده و هیچ قندهی بهانه بیلن بو پولنی آلیشگه حقی یوق.»
خلیلینینگ کوپهیتیریشیچه، اگر ایر عایلهنینگ نفقهسی اوچون عمومی پول یوبارسه، او خاتینینینگ اولوشینی انیق بیلگیلب بیریشی کیرهک. او شوندهی دییدی: «اگر پول عمومی شکلده یوباریلسه، چونکی بالهلر شو عایلهنیکی دیر، ایر شوندهی انیق ایتیشی کیرهک؛ آته بو مبلغ فرزندلریم و خاتینیم اوچون. مثلاً، بیش مینگی آنهمگه بیریلسین، ایکی مینگینی ایسه اوزینگه. ایر بو حقوقنی انیق بیلگیلب بیریشی لازم.»
عیال حقوقی فعالی مرضیه گه کوره، عیاللر اوزلریگه تیگیشلی بولگن پولدن فایدهلنسه، بو حالت عایلهلرده بوندهی خطی-حرکتلرنینگ عادتی حالگه ایلنیشیگه زمینه یرهتیشی ممکن. او شوندهی دییدی: «عیال اوزیگه تیگیشلی بولگن پولدن فایدهلنه آلمسه، بو حالت وقت اوتیشی بیلن عایلهده عادتی خطی-حرکت گه ایلنهدی و بوندهی وضعیت عیالنینگ مستقللیگینی یوقاتهدی، عدالتسیزلیکنی کوچهیتیرهدی و حتا بو حالت کیینگی اولادلر گه هم اوتیب بارهدی. بو معمانینگ آلدینی آلیش اوچون ایر خاتینینینگ حقوقلرینی انیق قوللب-قوتلشی، عیال پولدن بیواسطه فایدهلنیشی همده عایلهلرده عیاللر حقوقلری بوییچه خبردارلیکنی آشیریشی ضرور.»
اسلام دینی و افغانستان مدنی قانونیگه بناً، عیالنینگ نفقهسی ایرنینگ مالیهوی امکانیتلریگه قرهب بیلگیلنهدی، بیراق او اینگ کم اساسی احتیاجلردن پست بولمسلیگی کیرهک. افغانستان مدنی قانونینینگ ۱۱۰۷ مادسیگه کوره، نفقه عیالنینگ عادتی و اونینگ حالتیگه ماس برچه ضرور احتیاجلرینی اوز ایچیگه آلهدی، جملهدن تورر جای، آزیق-آوقت، کییم-کیچک همده طبیعی و ساغلیقنی سقلش خرهجتلری.
