اسلام دینی و خلقارا حجتلر بیوه و سرپرستسیز عیاللر گه فوقالعاده یاردم کورسهتیلیشی گه تأکید ایتهیاتگن بولسه-ده، بیراق قندوزدهگی دلیللر شونی کورستهدی کی، بو عیاللرنینگ کوپچیلیگی عملده اوشبو حقوقدن محروم قالگن.
قرآنکریمنینگ (توبه سورهسی، ۶۰ آیتی)ده کمبغل و محتاجلر ذکات آلوچیلر قطاریگه کیریتیلگن، حدیثلر ایسه بیوه عیاللر گه غمخورلیک قیلیشنی کتته اجتماعی عمللر بیلن تینگ درجهده دیب تعریفلهیدی.
عموم جهان انسان حقلری بیانیهسی کبی خلقارا حجتلرده هم مینیمل یشش شرایطلریگه ایگه بولیش و انقراض حالتلریده قوللب-قوتلنیش اساسی حقوق صفتیده اعتراف ایتیلهدی.
افغانستان اساسی قانونی (۱۳۸۲ ییلده قبول قیلینگن) گه کوره، دولت ضعیف قتلملرنی جملهدن بیوه عیاللرنی قوللب-قوتلشگه مجبور ایدی. باشقه تاماندن افغانستان قشاقلیک، ایشسیزلیک و ییللر دوام ایتگن اوروش عاقبتلری بیلن یوزمه-یوز؛ بو حالت بیوه عیاللرنی آغیر اقتصادی شرایط گه سالیب قویگن.
قندوزدهگی ایریم بیوه عیاللر سلاموطندار بیلن صحبتده ایتیشلریچه، انسان پرورلیک و فوقالعاده یاردملرنینگ عدالتسیز تقسیماتی شاوقینیده اولر بو یاردم دن محروم قالگن.
گلبیبی، ۴۰ یاشلی، بیش فرزندلی بیوه آنه، آخرگی مرته تخمیناً ییتی آی آلدین یاردم آلگنینی و شوندن کیین اونگه نه پول یاردمی، نه آزیق-آوقت ییتیب کیلمهگنینی ایتهدی. اونینگ ایتیشیچه، بیر نیچه بار مراجعت قیلگنیگه قرهمی، اونینگ نامی یاردم آلوچیلر رویخطی گه کیریتیلمهگن و سوراو (سروی) جریانی همده ادارهلر گه مراجعت قیلیش اونینگ اوچون قیین بولگن.
او شوندهی دییدی: «معما شونده کی، یاردم آرتیدن کوپ یوگور، ملک آلدیگه بار، دولت گه عریضه یاز، سوراو قیلینگنده ایسه آدملرنینگ حیاتینی توشونیب، دایمی یاردم بیریلسین؛ بیراق هیچ کیم هیچ کیمنی اویلمهیدی. اگر کیچقورون قوشنیلر مینگه نان آلیب کیلمسه، مین و فرزندلریم آچ قالهمیز.»
قندوزلیک ۴۷ یاشلی شیما، تخمیناً توقیز آی دوامیده هیچ قندهی یاردم آلمهگنینی ایتهدی؛ عینحالده ایلگری یاردمنی منتظم آلگن. اونینگ کوپهیتیریشیچه، اونگه یاردملر مهاجرلر گه اجرهتیلگنی ایتیلگن. او شوندهی دییدی: «تخمیناً توقیز آی بولدی یاردمدن خبر یوق. قیزیل آی جمعیتیدن کارتیم بار، بیر نیچه مرته باردیک ایتیشدی، سیزلر گه اجرهتیلگن یاردم مهاجرلر گه بیریلگن؛ بارینگ و کوتینگ؛ یاردم یوق. حاضر ایسه نه بیرار تشکیلات بار، نه باشقه یاردملر – همهسینی مهاجرلر گه بیرهمیز دییشدی.»
بیبی رحیمه ۶۰ یاشلی، فقط بیر مرته نقد یاردم آلگن و شوندن کیین هر قندهی یاردمدن محروم قالگن. اونینگ ایتیشیچه، یاردمگه رویخطدن اوتیش و اولردن فایدهلنیش جریانی مرکب بولیب، اونینگ نامی رویخط گه قوییلیش قیین بولگن. اونگه کوره: «شو مدت ایچیده مین فقط بیر مرته یاردم آلگن من، باشقه یاردم آلگنیم یوق. شهیدنینگ پولینی هم بیریشمهیدی، نه ایش بار نه یاردم، نه معلوماتیم بار. قییرگه باریشنی هم توشونمهی من. یاردم اوچون هیچ قیسی دولت ادارهسیگه بارمهگن من.»
قندوز ولایتی دشت ارچی تومنی یشاوچیسی آمنه، توپلم ایکی مرته یاردم آلگنینی ایتهدی؛ بیر مرته آزیق-آوقت (اون، یاغ، دال، شکر و چای) و باشقه سفر نقد پول یاردم. اونینگ تأکیدلشیچه، یاردم آلیش جریانی حقیده ییترلی معلومات گه ایگه ایمس و کوپراق واسطهچیلر یا کی قیشلاق ملکلری آرقهلی خبر تاپهدی. او شوندهی دییدی: «بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی تامانیدن اون، یاغ، دال، شکر، چای و شونگه اوخشش نرسهلر یاردم صفتیده بیریلدی؛ بیراق مین ایکی مرته آلدیم. بیر مرته شو نرسهلر، ایکینچی مرته ایسه نقد پول ایدی.»
بو حکایهلر شونی کورستهدی کی، یاردملر چیکلنگن، ترتیبسیز و کوپلب حاللرده رویخطلر و واسطهچیلر گه باغلیق بولگن، ایریم عیاللر ایسه آیلر یا کی کتته بیر ییل دوامیده یاردم آلیشدن محروم قالگن.
دین عالمی شفیعالله احمدی، اسلام تعلیماتیده بیوه و محتاج عیاللر گه یاردم بیریشنینگ علیحده اورنی بارلیگینی تأکیدلهیدی. اونینگ ایتیشیچه، فوقالعاده وضعیتلرده بو عیاللر استوار بولیشی کیرهک؛ چونکی اولر بالهلرنی پرورش قیلیش و عایله فراوانلیگینی تأمینلش مسئولیتینی اوز زمهسیگه آلگن. او شوندهی دییدی: «اسلام نقطهی نظریدن اوشبو قتلمنینگ اساسی احتیاجلرینی قاندیریش نهفقط ثواب ایش، بلکی اجتماعی مجبوریت بولیب، او ذکات و صدقه کبی واسطهلر آرقهلی عملگه آشیریلیشی لازم.»
اوشبو دین عالمی، اسلامده بیوه عیاللرنینگ انیق حقوقلریگه اعتبار قرهتهدی و ایتیشیچه، حنفی فقهده بیوه عیاللر همده محتاج و یاردمگه لایق شخصلر قطاریگه کیریتیلگن بولیب، قشاقلیک حاللرده اولر ذکات و باشقه مالیهوی یاردملرنی آلیشگه حقلی.»
اونینگ ایتیشیچه: «حنفی فقه گه کوره، عیاللرنینگ نفقهسی اولرنینگ باقووچیسی (ایر یا کی ولی) زمهسیده واجب دیر و اگر ایر یا کی ولی موجود بولمسه، اولا قرینداشلر اولرنینگ نفقهسی اوچون مسئول بولهدی؛ قرینداشلر هم بونگه قادر بولمسه، بیتالمال جوابگر بولهدی.»
شو بیلن بیرگه، ایریم حقوقشناسلر بیوه عیاللرنینگ فوقالعاده یاردمگه کیریش حقوقی نهفقط انسانی احتیاج، بلکی قانونی حقوق ایکنلیگینی تأکیدلهیدیلر.
حقوقشناس شفیعالله ایزدیار، حکومت ضعیف قتلملرنی خصوصاً بیوه عیاللر و ییتیم بالهلرنی قوللب-قوتلشی کیرهکلیگینی ایتهدی. اونگه کوره، ملی قانونلر و خلقارا حجتلر تینگلیک و کمسیتمسلیک تمایللرینی تأکیدلهیدی؛ لیکن عملده باشقرو ضعیفلیگی و ثمرهلی نظارتنینگ یوقلیگی کبی معمالر بو تمایللرنی عملگه آشیریشگه توسیق بولماقده. او شوندهی دییدی: «قانونلرنینگ اینگ اساسی تمایللریدن بیری شونده کی، اولر مملکتنینگ برچه فقرالریگه تعلقلی بولیشی کیرهک؛ او خانهدهگی عیال، بیوه عیال، بالهلر یا کی ایرککلر بولسین. فوقالعاده یاردم کمسیتوچی بولمسلیگی لازم؛ فوقالعاده یاردمگه احتیاجی بولگن شخصلر خصوصاً بیوه و باقووچیسی یوق عیاللر، قانونی حقوقگه ایگه.»
برچهسی بیلن، اسلام امیرلیگی امر معروف و نهی منکر وزیرلیگی سوزلاوچیسی سیفالاسلام خیبر، شریعت تمایللریگه کوره، عیاللر گه یاردملر و باشقه خذمتلرنی آلیش جریانیده اوستونلیک بیریلگنینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «اوستونلیک حقوقی عیاللر گه بیریلیشی کیرهک، چونکی عیاللر ایرککلر کبی اوزاق کوتیشگه قادر ایمسلر، کوتیب توریش و توریش قابلیتی یوق و بو اولر گه ماس ایمس. مذکور مسئله بوییچه وزیرلیک برچه ولایتلر گه معلومات بیرگن و بو دوام ایتهدی؛ هر دایم و هر قچان مسجدلر، قرینداشلر و قبیلهلر آرقهلی، شونینگدیک وزیرلیکنینگ اخبارات و عامهوی علاقهلری آرقهلی یازمه و اودیو شکلده ترقهتیلهدی.»
ملی قانونلر، اسلام تمایللری و خلقارا حجتلر عیاللرنینگ خصوصاً بیوه و باقووچیسی یوق عیاللرنینگ فوقالعاده یاردم آلیش حقوقینی تأکیدلشیگه قرهمی، اوشبو گزارش نتیجهلری عملده بو حقوق تورلی توسیقلر گه دوچ کیلهیاتگنینی کورستهدی. یاردملرنینگ چیکلنگنلیگی، رویخطلرنینگ شفاف ایمسلیگی واسطهچیلرنینگ رولی و باشقه گروهلر گه استوارلیک بیریلیشی – عیاللرنینگ یاردمگه کیریش امکانیتی چیکلاوچی عامللردن بیری دیر.
