گرچی افغانستاندهگی ایریم عایلهلرده اکه-اوکهلر اوزلرینی آپه-سینگیللرینینگ حیاتینی حمایه و نظارت قیلیش اوچون مسئول دیب بیلسهلر هم، اسلام شریعتی و حنفی فقه گه کوره، اکه-اوکهلر آپه-سینگیللرینینگ حیاتیگه ناقانونی و شرعی جهتدن نااورین ارهلشیشگه حقی یوق. اولر آپه-سینگیللرینی مجبوراً تورموشگه بیره آلمهیدیلر یا کی شریعت و قاعدهلر گه ضد اولرنینگ تعلیم آلیشی، ایشلشی یا کی یوریب-توریشیگه توسقینلیک قیله آلمهیدیلر.
اسلام دینیگه کوره، یخشی مسلمان باشقه بیر مسلماننی پند و نصیحت آرقهلی یخشیلیککه چقیریشی ممکن؛ شونینگدیک، اکه-اوکهلرنینگ آپه-سینگیللرینی حیاتیدهگی بوندهی ارهلشوو اسلام دینی، امیرالمومنین فرمانلری و مملکتنینگ عملدهگی قانونلری دایرهسیده بولیشی کیرهک.
حنفی فقه حکملریگه کوره، شیخ مرغینانی رحمةالله نینگ «الهدایه» اثریده بیان قیلینگنیدیک، اگر آپه-سینگیل کمبغل بولسه و ایری بولمسه، اونینگ نفقهسینی تأمینلش مسئولیتی اکه زمهسیگه توشهدی، بیراق بو حالت اکه تامانیدن آپه-سینگیل حیاتیگه ناقانونی یا کی شرعی جهتدن نااورین ارهلشوو گه اساس بوله آلمهیدی.
شو بیلن بیرگه، قندوز ولایتیدهگی ایریم قیزلر سلاموطندار بیلن صحبتده ایتیشلریچه، اولرنینگ اکه-اوکهلری دین قاعدهلریگه قرشی اولرنی نظارت قیلیب تورموش گه چیقیش، تعلیم، ایش و باشقه ایشلریده ارهلشهدی.
کَلباد تومنی یشاوچیسی ۱۸ یاشلی سکینه، ایناغهلری اونگه اوقیشنی دوام ایتتیریش یا کی تعلیمی مرکزلرده اشتراک ایتیش گه ایزین بیرمهگنینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «ایناغهلریم مینینگ بوتونلی حیاتیم یعنی کیینیش، بیر جایگه باریش و اوی ایشلریده ارهلشهدی. مدرسه یا کی تیکووچیلیک کورسیگه باریش اوچون مینگه رخصت بیرمهدیلر و هردایم ایتهدیلر سین قیز سنگ، اویده بولیشینگ کیرهک. قرشیلیک کورستسم کلتکلشهدی و جیم توریشگه مجبور بولهمن. بوندهی حیاتدن چرچپمن و انده-سنده تیریک بولمهسم ایدیم دیب اویلهی من.»
آقتاش تومنی یشاوچیسی ۱۸ یاشلی مومنه گه کوره، ایناغهلرینینگ قرارلریگه قرشیلیک کورستگن حالده، زورهوانلیک و حقارت قیلیش بیلن روپهره بولهدی. اونینگ ایتیشیچه: «ایناغهلریم میندن کیچیک بولیشیگه قرهمسدن برچه ایشلریمگه ارهلشهدی و اویدن تشقری چیقیشگه رخصت بیرمهیدیلر. سین قیز سنگ اویده بولیشینگ کیرهک و حتا درس اوقیمسلیگینگ لازم. قرشیلیک کورستسم مینی کلتکلشهدی. بوندهی معاملهدن توشکونلیککه چلینگن من و هردایم کسل من.»
۲۳ یاشلی حاجره، تورموش اورتاغینی تنلش گه صلاحیتی یوقلیگی سببلی، ایناغهسی اونی مجبوری تورموش گه چیقیش گه مجبورلهگنینی بیلدیرهدی. او شوندهی دییدی: «آته و آنهم وفاتیدن سونگ ایناغهلریم بیز اوچون قرار قبول قیلیشهدی و هردایم بیزنی کمسیتیشهدی. مین راضی ایمس ایدیم بیراق تورموش گه چیقیش گه مجبورلهدی و ایندی تیزلیک بیلن توی قیلیش اوچون کوپ باسیم آستیده من. اوقیشیمنی دوام ایتتیریش گه ایزین بیرمهدیلر و اوقیش خرهجتلرینی تولشده هم قیینچیلیک بیلن روپهره ایدیم. حیاتدن زیریکیبمن و بوندهی احوال گه چیدهشگه مجبور من.»
حقوقشناسلرنینگ فکریچه، قانون گه ضد عیاللرنینگ حیاتیده هر قندهی ارهلشوو، حقوقنی بوزیش و کمسیتیش حسابلنهدی. اولرنینگ تأکیدلشیچه، حکومت لیدری فرمانیگه کوره، ایناغه و حتا آته بلاغت گه ییتگن قیزنی مجبوری تورموش گه چیقره آلمهیدی. زورهوانلیک، تهدید و مجبورلش حقوق جهتدن گناه و هیچ کیم حتا عایله اعضالری بوندهی ایشنی عملگه آشیریش گه صلاحیتی یوق.
حکومت رهبری «۸۳ج۱» سانی فرمانیگه کوره، بلاغت گه ییتگن قیزلرنینگ آته همده اکه-اوکهلری شرعی حقوقنی رعایه قیلیشگه مجبور، اونشتیریشده اوندن مصلحت سورهشی کیرهک؛ شونینگدیک، قیزنینگ رضایتسیزلیگی بیلن مجبوراً تورموش گه چیقریش شریعت گه ضد و بوندهی بولگن حالتده، جبرلنگن عدلی و قضایی ادارهلر گه مراجعت قیلیب و اوز حقوقیدن دفاع قیلیشگه حقی بار.
حقوقشناس نازنین کوهستانی شوندهی دییدی: «ایناغهنینگ سینگیل حیاتیگه ارهلشووی، اگر قانونی و جندر اساسی بولمسه جنسیتی کمسیتیش حسابلنهدی. هر قندهی کلتکلش، جسمانی ضرر ییتکزیش، اولدیریشدن قورقیتیش حقوق جهتدن جرم دیر. مجبوری تورموش گه چیقریش تقیقلنگن و عیالنینگ راضیلیگی نکاحنینگ اساسی شرطلریدن دیر. عیاللر حقوقلری اوچون عدلی، قضایی و حمایتی مرکزلر گه مراجعت قیلیب بیلهدی.»
حقوقشناس شفیقالله ایزدیار شوندهی دییدی: «هیچ کیمنینگ حتا ایناغه قانونی اساسی بولمسه ارهلشوو گه حقی یوق. قانون گه ضد هر قندهی ارهلشوو جرم حسابلنهدی. عیاللر حقوقلریدن دفاع قیلیش اوچون محکمهلر گه مراجعت قیله آلهدی. بوندهی قیینچیلیکلر ناتوغری عنعنهلر، قشاقلیک و آدملرنینگ خبردارسیزلیگیدن کیلیب چیقهدی.»
شو بیلن بیرگه ایریم دین عالملرینینگ ایتیشیچه، اسلام نقطهی نظریدن عاقل و بلاغیت گه ییتگن عیال اوز ایشلریده قرار قبول قیلیش حقیگه ایگه و عیاللرنی تعلیم، ایش یا کی باشقه حقوقدن محروم قیلیش، دینی چیکلاو بولمهی و ظلم حسابلنهدی.
دین عالمی شفیعالله احمدی شوندهی دییدی: «سینگیل اورنیگه ایناغهنینگ قرار قبول قیلیشگه حقی یوق. و عیال راضی بولمسه نکاح جایز ایمس و اونی بیکار قیلیش ممکن. بیلیم مسلمان عیال و ایرکک اوچون فرض دیر. مجبوری نظارت و چیکلاولر مثلاً مجبوراً تورموشگه بیریش یا کی حقوقلردن محروم قیلیش، دینده اصلا جایز ایمس و بوندهی مناسبت عیالگه ظلم همده اونینگ حقوقلرینی پایمال قیلیش حسابلنیشی ممکن.»
اکثریت عایلهلرده اکه-اوکهنینگ سینگیل اوستیدن حاکمیت قیلیش یازیلمهگن طرزدهگی قانون صفتیده قبول قیلینگن و شونینگ اوچون قیزلرنینگ ایرکینلیگی و تعلیم آلیشینی چیکلش گه آلیب کیلگن دییدی، عیال حقوقی فعالی لیلی سادات حسینی. او شوندهی دییدی: «کوپینچه عایلهلرده یازیلمهگن قانون بار، ایناغه اوزینی سینگیلیسینینگ حیاتیگه مسئول و حاکم بیلهدی. شو توشونچه سببلی قیزلر اوقیشدن و ایشلشدن محروم قیلینگن، اوزلریگه بولگن ایشانچلری یوق بولگن و حتا عایله ایچیدههم امنیت حس قیلمسلیککه سبب بولگن. عینحالده عایله اونینگ تینچ دنیاسی بولیشی کیرهک، ایریم عایلهلرده قیزلر اسیر کبی یشهیدی.»
تأکیدلش جایز کی، انسان حقلری بوییچه بیلرمانلر نظریده عیاللرنینگ حیاتی مسئلهلرده مستقل قرار قبول قیله آلمسلیگی فقط عایلهوی یا کی شخصی معما ایمس، بلکی کینگ اجتماعی عاقبتلرگه هم ایگه. بو قیینچیلیکنی فقطگینه خبردارلیکنی آشیریش، عنعنوی قرهشلرنی اوزگرتیریش، عایلهلرده ملاقات مدنیتینی مستحکملش، قیزلر اوچون تینگ تعلیم و اقتصادی امکانیتلرنی یرهتیش همده قوللب-قوتلاوچی تشکیلاتلر و ییتکرمهلرنینگ جدی اشتراکی آرقهلی حل قیلیش ممکن.
