پنجشیرده‌گی توستدن یوز بیره‌دیگن سوو تاشقینلری، توپراق بوزیلیشی و یاغینگرچیلیک ترتیبی‌نینگ اوزگریشی ایکین میدانلری همده دهقانلرنینگ تیریکچیلیگینی خوف آستیگه قویماقده. پنجشیر ولایتی زراعت اداره‌سی معلوم قیلیشیچه، جاری ییل‌نینگ دستلبکی آلتی آیی‌ده عنابه و آبشار تومنلریده زراعت گه عاید ۱۱ ته آست قوریلمه لایحه‌سی عملگه آشیریلگن.
تاغلی وادیلر، تیز آقه‌دیگن دریالری و ایکین میدانلری بیلن اجره‌لیب توره‌دیگن پنجشیر ولایتیده سوو آقیمی‌نینگ موسمی اوزگریشی دهقانلر حیاتیگه بیواسطه تأثیر کورسه‌تیشی ممکن. حرارت کوتریلیشی نتیجه‌سیده قارلرنینگ ایریشی، کوچلی یاغینگرچیلیک و سوو تاشقینلری قیسقه وقت ایچیده ایکین میدانلری همده باغلر گه ضرر ییتکزیشی ممکن. سوو تنقیص‌لیگی کوزه‌تیله‌دیگن دورلرده ایسه ایکین ایکیش و سوغاریش اوچون ییترلی سوودن فایده‌لنیش مهم اهمیت کسب ایته‌دی.
بونده‌ی شرایط‌ده ایکینیچیلیک آست قوریلمه‌سی فقط دهقانلرنینگ ایشینی یینگیللشتیریش اوچون قوریلمه‌یدی. بو آست قوریلمه ییرلرنی حمایه قیلیش، طبیعی آفت‌لر عاقبتیده‌گی ضررلرنی کمه‌یتیریش، حاصل‌نی سقلب قالیش و محصولات‌لرنی بازار گه ییتکزیش امکانیت‌لرینی یخشی‌لشده هم مهم رول اوینشی ممکن.
شونگه قره‌می، بیته کانال یا کی حمایه دیوارینی قوریش برچه معمالر حل بولگنینی انگلتمه‌یدی. بونده‌ی لایحه‌لرنینگ ثمره‌دارلیگی اولرنینگ جایلشووی، جایلشیش صفتی، دریانینگ خصوصیت‌لری، سوو باشقرووی و اطراف ده‌گی ییرلرنینگ ضعیف‌لیک درجه‌سیگه هم باغلیق.
سوو تاشقینلری دهقانلرنینگ سرمایه‌سینی آلیب کیتگنده
پنجشیرنینگ آبشار تومنیده یشاوچی محنت‌کار احمد زاهدنینگ ایتیشیچه، حمایه لایحه‌لری عملگه آشیریلیشیدن آلدین سوو تاشقینلری ایکین میدانلری و اولرنینگ اطراف ده‌گی انشاآت‌لر گه بیر نیچه بار ضرر ییتکزگن. ایکی جریب ییری بولگن دهقان‌نینگ سوزلریگه کوره، ایلگری سوو تاشقینلری عاقبتیده کوپریک‌لر بوزیلردی و دهقانلرده ایسه اوز ییرلرینی حمایه قیلیش اوچون ییترلی امکانیت بولمه‌گن.
اونینگ کوپه‌یتیریشیچه، آست قوریلمه لایحه‌لرنینگ عملگه آشیریلیشی زراعت ییرلری و حاصل‌نی سوو تاشقینلری عاقبتیده‌گی ضررلردن حمایه قیلیشگه یاردم بیرگن. او شونده‌ی دییدی: «حمایه دیوارلرنینگ قوریلیشی و ییرلر اطرفیده‌گی انشاآت‌لرنینگ یخشی‌لنیشی وضعیت‌نی اوزگرتیردی، ییرلریمیز خوف‌دن حمایه‌لندی. بو ییل حاصلی‌میز یخشی‌راق بولدی و طبیعی خوف‌لردن سقلندی. اگر بو لایحه‌لر بولمه‌گنیده، ضرریمیز جوده کتته بولردی.»
بو تجربه شونی کورستهدی که، سرمایه‌سی و تیریکچیلیگی‌نینگ کتته قسمی ییرگه باغلیق بولگن دهقانلر اوچون ییرنی حمایه قیلیش شونچه که قوریلیش ایشلری ایمس، بلکی بیر موسم دوامیده ییتیشتیریلگن حاصل‌نی یوقاتیش‌نینگ آلدینی آلیش واسطه‌سی دیر.
عنابه تومنیده یشاوچی ینه بیر دهقان احمد هم، شونگه اوخشش معمالر حقیده گپیره‌دی. اوچ جریب ایکین ییری بولگن بو دهقان‌نینگ ایتیشیچه، ایلگری سوو تاشقینلری ایکین ییرلرینی و حدود ده‌گی کیچیک سوو اوتکزگیچلرنی ویران قیلیب، اهالیگه کتته ضرر ییتکزگن. اونینگ سوزلریگه کوره، کانالر و حمایه دیوارلری‌نینگ قوریلیشی وضعیت‌نی یخشی‌لشگه یاردم بیرگن. بیراق بونده‌ی لایحه‌لر کوپراق تومن و قیشلاقلر گه کینگه‌یتیریلیشی کیره‌ک. اونینگ کوپه‌یتیریشیچه: «بو حدود اهالیسی‌نینگ اکثریتی دهقانچیلیک و ییر گه تیه‌نیب یشه‌یدی. اگر ییر حاصل بیرمسه، آدملرنینگ ایشی و تیریکچیلیگی یوقاله‌دی. اگر بو لایحه‌لر بولمه‌گنیده، آدملر ییر حاصلی‌دن، حتا کونده‌لیک نانی‌دن هم ایریلگن بولردی.»
ییرنی حمایه قیلیشدن حاصل‌نی بازار گه ییتکزیشگچه
پنجشیر دهقانلری‌نینگ معمالری فقط سوو تاشقینلری و ییرلرنینگ ویران بولیشی بیلن چیکلنمه‌یدی. ایریم قیشلاقلرده قوله‌ی یوللرنینگ یوقلیگی ایکینچیلیک و باغدارچیلیک محصولات‌لرینی بازار گه آلیب چیقیش‌نی قیینلشتیریب، خره‌جت‌لرنی آشیره‌دی.
آبشار تومنیده یشاوچی باغدار ظهیرالدین‌نینگ ایتیشیچه، ایلگری میوه ییتیشتیریش گه قره‌می، قوله‌ی یوللرنینگ یوقلیگی محصولات‌لرنی پنجشیر مرکزی و کابل گه آلیب باریشده جدی قیینچیلیک‌لر گه روپه‌ره قیلر ایدی. اونینگ سوزلریگه کوره، کوپریک‌لر و یوللر قوریلیشیدن آلدین محصولات‌لر یوک حیوانلری یاردمیده تشیلگن و بو کوپ وقت طلب قیلگن. نتیجه‌ده میوه‌لرنی بازار گه ییتکزیش قیین بولگن. بیراق یوللر یخشی‌لنگچ، باغدارلر محصولات‌لرینی ترتیبلی روشده قداقلب، ترانسپورت واسطه‌لریده بازار گه آلیب باریش امکانیگه ایگه بولیشگن. او شونده‌ی دییدی: «ایلگری یول یوق ایدی و محصولات‌لریمیزنی پنجشیر مرکزی گه یا که کابل گه آلیب باره آلمسدیک. حاضر میوه‌لرنی سووت (سبد) و کارتن‌لر گه ترتیبلی جایلب، کابل گه ییتکزه‌میز. وضعیت اولگیگه نسبتن تخمیناً ۷۰-۸۰ فایز گه اوزگرگن.»
باغدارلر بونده‌ی لایحه‌لر پریان، حصه اول و رخه تومنلریگه هم کینگه‌یتیریشنی سوره‌یدی. اولر گه کوره، اوشبو حدودلرنینگ ایریم قیشلاقلریده کوپریک‌لر و قوله‌ی یوللرنینگ یوقلیگی ایکین میدانلریدن فایده‌لنیش همده محصولات‌لرنی تشیش امکانیت‌لرینی محدود قیلگن.
معما هر دایم هم سوو آزلیگی ایمس؛ بعضاً سوونینگ حددن کوپلیگی دیر
آبشار تومنیده یشاوچی دهقان سهراب‌نینگ ایتیشیچه، منطقه‌ده‌گی ایکینیچلیک اوچون اینگ کتته معمالردن بیری بهارده سوو مقداری‌نینگ آرتیشی و سوو تاشقینلری عاقبتیده ییرلرنینگ ویران بولیشی دیر. اونینگ تأکیدلشیچه، هوا ایسیب قارلر ایریشی بیلن دریاده‌گی سوو سطحی کوتریله‌دی و دریا یقینیده‌گی ییرلر ییمیریلیش خوفی آستیده قاله‌دی. بونده‌ی شرایط‌ده دهقانلر بیر نیچه آی دوامیده محنت قیلیب ییتیشتیرگن حاصل قیسقه وقت ایچیده یوق بولیب کیتیشی ممکن. او شونده‌ی دییدی: «بیزنینگ معمامیز سوو تنقیص‌لیگی ایمس عکسینچه، بعضاً سوونینگ حددن تشقری کوپلیگی دیر. بهارده قارلر ایریب، دریاده‌گی سوو سطحی کوتریلگنده، تاشقینلر ییرلریمیزنی آلیب کیته‌دی و حاصلی‌میزنی یوق قیله‌دی. حمایه دیوارلرینی قوریش دهقانلرنینگ سرمایه‌سینی سقلب قالیشگه یاردم بیره‌دی.»
اونینگ فکریچه، بونده‌ی خوف‌لرنی کمه‌یتیریش اوچون سوو تاشقینلری ییرلرنی ییمره‌یاتگن جایلرده تیگیشلی حمایه دیوارلری قوریلیشی، سوو ییترلی درجه‌ده ییتیب بارمه‌یدیگن حدودلرده ایسه سووغاریش کاناللری و سوو سقلش انشاآت‌لری برپا ایتیلیشی کیره‌ک.
بو فکر، اقلیم بیلن باغلیق ایکی خیل خوف اورته‌سیده‌گی فرق‌نی کورستهدی: ایریم حدودلرده سوو آقیمی‌نینگ کوچه‌یشی و تاشقینلر اساسی خوف بولسه، باشقه جایلرده سوو تنقیص‌لیگی و سووغاریش انشاآت‌لری‌نینگ ییتیشمسلیگی معما حسابلنه‌دی. شو سببلی اقلیم اوزگریشیگه ماسلشیش چاره‌لری هر بیر حدودنینگ حقیقی احتیاجلریگه اساسلنیب ایشلب چیقیلیشی لازم.
سوونی باشقریش؛ کانال قوریشدن سووغاریش اصوللرینی اصلاح قیلیشگچه
پروان بیلیم یورتی انجنیرلیک فاکولته‌سی‌نینگ سوو انجنیرلیک و سوو منبعلری بولیمی آمری ذلگی ناصری‌نینگ ایتیشیچه، اقلیم اوزگریشی حرارت‌نینگ کوتریلیشی، اوزاق دوام ایته‌دیگن قورغاقچیلیک دورلری و توستدن یوز بیره‌دیگن سوو تاشقینلری آرقه‌لی سوو منبعلری همده ایکین میدانلریگه تاشه‌یاتگن باسیمنی کوچه‌یتیره‌دی.
متخصص‌لرنینگ فکریچه، سووغاریش اصوللرینی تکامللتشیریش بیلن بیرقطارده، ماس حدودلرده سوو سقلش انشاآت‌لرینی برپا ایتیش هم یاغینگرچیلیک کوپ بوله‌دیگن موسوملرده سوودن ثمره‌لی فایده‌لنیش و سوو تنقیص‌لیگی کوزه‌تیله‌دیگن دورلرده سوو منبعلریگه توشه‌دیگن باسیمنی کمه‌یتیریشگه یاردم بیره‌دی. «حمایه دیوارینی قوریش سوو تاشقینی خوفینی بوتونلی یوق قیلمه‌یدی. شو بیلن بیرگه، سوو ییغیلیش حوزه‌سینی باشقریش، اوسیملیک قاپلمینی سقلش، توپراق خصوصیت‌لری و هیدرولوژیک شرایط‌لرنی هم حساب گه آلیش کیره‌ک.»
دیمک، زراعت‌نی اقلیم اوزگریشیگه ماسلشتیریش اوچون آست قوریلمه قوریلیشی، سوو استعمالینی باشقریش و علمی معلومات‌لر گه اساسلنگن ریجه‌لشتیریش بیرگه‌لیکده عملگه آشیریلیشی لازم.
پنجشیرنینگ ایکی تومنیده ۱۱ ته لایحه عملگه آشیریلگن
پنجشیر ولایتی زراعت باشلیغی فضل‌الله دیوبندنینگ ایتیشیچه، آست قوریلمه لایحه‌لری‌نینگ اساسی مقصدی دهقانلرنی قوللب-قوتلش، ایکینچیلیک آست قوریلمه‌لرینی مستحکملش همده ییرلرنینگ سوو تاشقینلری و توپراق بوزیلیشیگه نسبتن ضعیف‌لیگینی کمه‌یتیریشدن عبارت.
دیوبندنینگ معلوم قیلیشیچه، جاری ییل‌نینگ دستلبکی آلتی آیی‌ده پنجشیرنینگ ایکی تومنیده دهقانلرنی قوللب-قوتلش گه قره‌تیلگن ۱۱ ته لایحه عملگه آشیریلگن. او شونده‌ی دییدی: «ییل‌نینگ دستلبکی آلتی آیی‌ده عنابه و آبشار تومنلریده ۱۱ ته لایحه عملگه آشیریلدی. اولر سووغاریش کاناللرینی قوریش و تعمیرلش، حمایه دیوارلرینی برپا ایتیش، جغل یاتقیزیش همده کاناللرنی تازه‌لش ایشلرینی اوز ایچیگه آله‌دی.»
دهقانلرنینگ حکایه‌لری حمایه دیوارلری قوریلیشی، کاناللرنینگ یخشی‌لنیشی و یوللرنینگ تعمیرلنیشی ایریم حدودلرده کونده‌لیک معمالرنی کمه‌یتیریشگه یاردم بیرگنینی کورستهدی. باشقه تاماندن، سوو و اطراف-محیط متخصص‌لری‌نینگ فکرلری آست قوریلمه‌لرنی کینگه‌یتیریش کمپلکس ریجه اساسیده عملگه آشیریلیشی کیره‌ک‌لیگینی کورستهدی.
پنجشیردن اقلیم اوزگریشی بوییچه جهانی محاکمه‌لرگچه
پنجشیرده‌گی زراعت آست قوریلمه‌لری اقلیم اوزگریشی‌نینگ عاقبت‌لریدن ییر، سوو و آزیق-آوقت ایشلب چیقریش تیزیملرینی حمایه قیلیشگه قره‌تیلگن سعی-حرکتلرنینگ بیر قسمی دیر. بو تاغلی ولایتده توستدن یوز بیره‌دیگن سوو تاشقینلری، توپراق بوزیلیشی، ایریم موسوملرده سوو تنقیص‌لیگی و محصولات‌لرنی بازار گه ییتکزیشده‌گی قیینچیلیک‌لر دهقانلرنینگ تیریکچیلیگیگه جدی تأثیر کورستهدی.
پنجشیر دهقانلری اوچون ییرنی حمایه قیلیش عایله‌نینگ سرمایه‌سی و تیریکچیلیگینی حمایه قیلیش دیمک دیر. اگر سوو تاشقینی ییرینی آلیب کیتسه، بیر موسملیک حاصل یا کی حتا ییللر دوامیده قیلینگن محنت یوققه چیقه‌دی. اگر سوو ایکین میدانیگه ییتیب بارمسه، حاصل کمیه‌دی. محصولات‌لرنی بازار گه ییتکزیش اوچون قوله‌ی یول بولمسه، محنت بیلن ییتیشتیریلگن حاصل قیمتی‌نینگ بیر قسمی تشیش جریانیده یوقاله‌دی. شو سببلی، سووغاریش کاناللری، حمایه دیوارلری و قیشلاق یوللری زراعت ایشلب تولیدلرینی تأمینله‌یدیگن اوز ارا باغلیق اوچته مهم آست قوریلمه حسابلنه‌دی.
بو محلی تجربه اقلیم اوزگریشیگه ماسلشیش و آزیق-آوقت خوفسیزلیگی بوییچه جهان محاکمه‌لر بیلن بیواسطه باغلیق. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ اقلیم اوزگریشی بوییچه کنفرانسی – کاپ ۳۱ عرفه‌سیده ضعیف جماعه‌لرنینگ اقلیم اوزگریشیگه برداشلیگینی کوچه‌یتیریش و آزیق-آوقت تیزیملرینی حمایه قیلیش مسئله‌لری علیحده اهمیت کسب ایته‌دی. کاپ ۳۱ آست قوریلمه‌سی میلادی ۲۰۲۶-ییل ۹-۲۰ نومبر کونلری تورکیه‌نینگ آنتالیا شهریده اوتکزیلیشی ریجه‌لشتیریلگن.
پنجشیر دهقانلری‌نینگ کاپ ۳۱ گه مراجعتی انیق: اقلیم اوزگریشیگه ماسلشیش ایشلری دهقانلرنینگ حقیقی احتیاجلریدن باشلنیشی کیره‌ک. اقلیم بوییچه دستورلر آدملر حیاتیده سیزیلرلی اوزگریش‌لر گه فقط عملی چاره‌لر گه ایلنگنده آلیب کیلیشی ممکن. بو سوونی ایکین میدانلریگه ییتکزه‌دیگن، ییرلرنی ویران بولیش خوفی‌دن حمایه قیله‌دیگن و ایکینیچیلیک محصولات‌لری‌نینگ بازار گه چیقیش یولینی آچه‌دیگن انیق و ثمره‌لی چاره‌لرنی عملگه آشیریشنی انگلته‌دی.
