افغانستان ساغلیقنی سقلش وزیرلیگی، چیگره بیلمس شفاکارلر تشکیلاتی و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی جمعیت صندیغیدن آلینگن معلوماتلر، شونینگدیک ۱۱ ولایتده سکیز نفر نسایی-ولادی شفاکار و ۱۷ نفر عیال بیلن اوتکزیلگن صحبتلر شونی کورستهدی کی، افغانستانده چقهلاقلر اولیمینینگ اکثریتی آلدینی آلیش ممکن بولگن عامللر سبب یوز بیرهدی.
شونینگدیک، سلاموطندار نشرینینگ سونگی بیر ییل دوامیده چقهلاغیدن ایریلگن ۱۷ نفر عیال بیلن اوتکزگن صحبتلری نتیجهسی شونی کورستهدی کی، بو عیاللرنینگ چقهلاقلری طبی مرکزلردن فایدهلنه آلمسلیک و آلدینی آلیش ممکن بولگن کسللیکلر سببلی وفات ایتگن.
ساغلیقنی سقلش وزیرلیگیدن آلینگن معلوماتلر گه کوره، میلادی ۲۰۲۴-ییلده توغیلگن هر ۱۰۰ چقهلاقدن قریب بیری حیاتینینگ دستلبکی کونلریده یاق وفات ایتگن. میلادی ۲۰۲۵-ییلده ایسه هر ۱۳۰ چقهلاقدن بیری وفات ایتگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی جمعیت صندیغینینگ معلوم قیلیشیچه، افغانستانده هر کونی قریب ۱۶۷ چقهلاق حیاتدن کوز یومهدی و مملکت هنوز دنیاده چقهلاقلر اولیمی درجهسی اینگ یوقاری بولگن دولتلردن بیری حسابلنهدی.
تأکیدلش جایز کی، ساغلیقنی سقلش وزیرلیگی و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی جمعیت صندیغی تامانیدن چقهلاقلرنینگ کونلیک اولیم درجهسی بوییچه کیلتیریلگن رقملر بیر-بیریدن فرق قیلهدی. بونگه معلوماتلرنی ییغیش اصوللرینینگ تورلیچه بولیشی یا کی طبی مرکزلردن اوزاق حدودلرده اولیم حالتلرینی قید ایتیش دهگی چیکلاولر سبب بولیشی ممکن.
طبی مرکزلر گه ییتیب باره آلمسلیک و بای بیریلگن امکانیتلر
اوشبو گزارشده ۱۱ ولایتده ۱۷ نفر عیال بیلن صحبت اوتکزیلگن بولیب، اولرنینگ برچهسی سونگی بیر ییل دوامیده چقهلاقلریدن ایریلگن. اولرنینگ توقیز نفری حاملهدارلیک دوریده و توغروق وقتیده طبی مرکزلردن فایدهلنه آلمهگنی سببلی چقهلاقلرینی قولدن بیرگن. تورت نفر عیال چقهلاقلرینینگ مدتیدن آلدین توغیلگنی و وزنی کم بولگنی سببلی، ینه تورت نفری ایسه فرزندلری توغیلگندن کیین نفس آلیش معمالری طفیلی وفات ایتگنینی ایتگن. شفاکارلر گه کوره، بو عامللرنینگ برچهسینینگ آلدینی آلیش ممکن.
دایکندیدن بولگن ذکیه، ایکی فرزندنینگ آنهسی، آلتی آی اول اوچینچی فرزندینی توغروقدن ۳۰ کون اوتیب، طبی مرکز گه ییتیب باره آلمهگنی سببلی قولدن بیرگنینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «کلینیک اوییمیزدن جوده اوزاقده. فرزندیم اویده توغیلدی. جوده ضعیف ایدی. بیر آیدن کیین سنچیق بولدی، ینه وقتیده شفاکار گه آلیب باره آلمهدیک. مین کسل ایدیم. بیر نیچه کوندن کیین ایریم بالهمنی تومن کیلینیکی گه آلیب باردی. او ییردن اونی تیز یاردم ماشینهسیده بامیان گه یوباریشدی، اما شفاکار گه ییتیب بارمسدن آلدین وفات ایتدی.»
نورستان ولایتی وایگل تومنی یشاوچیسی بولگن مسلمه هم، توغروق وقتیده طبی مرکز گه ییتیب باره آلمهگنی سببلی چقهلاغینی توغیلگنیدن بیر کون اوتیب یوقاتگن. او شوندهی دییدی: «قیشلاغیمیزده کلینیک یوق، اوییمیز گه ماشینه بارهدیگن یول هم یوق. اویده توغدیم. بالهمنینگ رنگی کوکریب کیتگن ایدی و ییغلمهدی هم. بیر نیچه ساعتدن کیین اونی طبی مرکز گه آلیب باردیک، اما یول اوزاق بولگنی اوچون کیچ ییتیب باردیک. توغیلگنیدن بیر کون اوتیب وفات ایتدی. شفاکارلر اگر ایرتهراق ییتیب کیلگنیمیزده، بالهنی سقلب قالیش امکانیتی کوپراق بولگنینی ایتیشدی.»
ننگرهار یشاوچیسی بولگن گلالی ایسه، چقهلاغینی نفس آلیش معماسی، مدتیدن آلدین توغیلیشی و طبی مرکزلردن یخشی فایدهلنه آلمسلیک سببلی قولدن بیرگنینی بیلدیرهدی. او شوندهی دییدی: «اوچینچی فرزندیمنی توغروقدن تخمیناً ۱۲ ساعت اوتیب یوقاتدیم. فرزندیم مدتیدن آلدین توغیلگن و نفس آلیشده معما بار ایدی. قیشلاغیمیز طبی مرکزدن اوزاقده. مصافهنینگ اوزاقلیگی و اقتصادی قیینچیلیکلر سببلی طبی مرکز گه ییتیب باریش قیین بولدی و او ییرگه وقتیده باره آلمهدیک.»
افغانستانده چقهلاقلر اولیمینینگ آلدینی آلیش ممکن بولگن عامللری
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی جمعیت صندیغی و شفاکارلر سلاموطندار بیلن صحبتده، چقهلاقلر اولیمیگه سبب بولهیاتگن عامللر صفتیده مدتیدن آلدین توغیلیش و چقهلاق وزنینینگ کملیگی، آغیر عفونت، توغروق وقتیده آکسیجن ییتیشمسلیگی، توغروقدن آلدینگی و کیینگی پرورشنینگ ییترلی درجهده آلینمسلیگی، عیاللرنینگ اوشبو پرورشلرنینگ اهمیتی حقیده ییترلی معلوماتی یوقلیگی همده حاملهدارلیک دوریده عیاللرنینگ توغری آوقتلنمسلیگی عنوان قیلگن. اولرنینگ ایتیشیچه، بو عامللرنینگ آلدینی آلیش ممکن.
نسایی-ولادی شفاکارلر اویوشمهسی باشلیغی نجمالسماء شفاجونینگ ایتیشیچه: «افغانستانده چقهلاقلر اولیمینینگ اینگ کینگ ترقهلگن عامللری – مدتیدن آلدین توغیلیش و وزننینگ کملیگی، آغیر عفونتلر، نفس آلیش معمالری، توغری آوقتلنمسلیک همده توغروقدن آلدینگی و کیینگی پرورشنینگ آلینمسلیگی دیر.»
ینه بیر نسایی-ولادی شفاکاری عابده رها، عیاللرنینگ طبی مرکزلردن فایدهلنه آلمسلیگی، حاملهدارلیک دوریدهگی پرورشنینگ اهمیتی حقیده ییترلی معلوماتلری یوقلیگی و توغروق وقتیده اوز وقتیده طبی مرکز گه مراجعت قیلمسلیکنی مملکتده چقهلاقلر اولیمینی کوچهیتیروچی عامللر دیب حسابلهیدی. او شوندهی دییدی: «افغانستانده حدودلرنینگ اکثریتی باریش قیین بولگن جایلردن عبارت. بوندن تشقری، بیزده ییترلی درجهده جهازلنگن طبی مرکزلر و متخصص شفاکارلر یوق. عیاللر اوز وقتیده طبی خذمتلردن فایدهلنه آلمهیدی. ینه بیر معما – اهالینینگ ییترلی درجهده خبردار ایمسلیگی. حتا طبی مرکز بار بولسه هم، اولر اوز وقتیده مراجعت قیلمهیدی و بو مملکتده چقهلاقلر اولیمینینگ آشیشیگه سبب بولگن.»
باشقه تاماندن، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی جمعیت صندیغی سلاموطندار گه ایمل آرقهلی یوبارگن جوابیده افغانستان هنوز دنیاده چقهلاقلر اولیمی اینگ یوقاری بولگن مملکتلردن بیری ایکنینی بیلدیرگن. تشکیلات معلوماتیگه کوره، مملکتده هر کونی قریب ۱۶۷ چقهلاق آلدینی آلیش ممکن بولگن سببلر طفیلی حیاتدن کوز یومهدی. مذکور تشکیلاتنینگ ایتیشیچه: «چقهلاقلر اولیمیگه تأثیر قیلوچی عامللر قطاریگه ساغلیقنی سقلش تیزیمینینگ ضعیفلیگی، طبیات خادملری و جهازلرنینگ ییتیشمسلیگی، شفاکار بولمسه اویده توغروقلر، طبی خذمتلردن فایدهلنه آلمسلیک، چقهلاق توغیلگندن کیینگی دستلبکی ساعتلرده اونگه ییترلی درجهده پرورش کورستمسلیگی، شونینگدیک آنهنینگ توییب آوقتلنمسلیگی و ساغلیق بیلن باغلیق معمالر تاپیلهدی. اوشبو عامللرنینگ کوپچیلیگینینگ آلدینی آلیش ممکن.»
افغانستان چقهلاقلر اولیمی کوپ بولگن دولتلر قطاریده
چقهلاقلرنینگ اکثریتی آلدینی آلیش ممکن بولگن عامللر سببلی وفات ایتهیاتگن بیر پیتده، میلادی ۲۰۲۴-ییلده افغانستانده توغیلگن هر ۱۰۰ چقهلاقدن قریب بیری حیاتینینگ دستلبکی کونلریده یاق وفات ایتگن. ساغلیقنی سقلش وزیرلیگینینگ ساغلیقنی سقلش اخباراتلرینی باشقریش تیزیمی (HMIS) معلوماتلریگه کوره، اوشه ییلی جمعی بیر میلیون تیریک توغیلیش قید ایتیلگن بولیب، چقهلاقلرنینگ ۰.۹ فایزی وفات ایتگن. بو کورستکیچ میلادی ۲۰۲۵-ییلده بیرآز کمهیگن: ۱.۱ میلیون تیریک توغیلیشدن ۰.۷۷ فایز چقهلاق آغیر عفونت، مدتیدن آلدین توغیلیش و نفس آلیش معمالری سببلی وفات ایتگن.
چیگره بیلمس شفاکارلر تشکیلاتی هم، میلادی ۲۰۲۵-ییلده اوزی قوللب-قوتلهیدیگن خوست و هلمند ولایتلریدهگی شفاخانهلرده ۷ مینگدن آرتیق چقهلاق نفس آلیش معمالری، مدتیدن آلدین توغیلیش و آغیر عفونت سببلی دوالنگنینی معلوم قیلگن. اولرنینگ ۵ مینگدن آرتیغی هلمند دهگی بُست شفاخانهسیده، مینگدن آرتیغی ایسه خوستدهگی چیگره بیلمس شفاکارلرنینگ نسایی-ولادی شفاخانهسیده طبی یاردم آلگن. هلمند ولایتیده چقهلاقلر اولیمی درجهسی ۱۵.۷ فایزنی تشکیل ایتگن. خوست ولایتیده ایسه ۱۸۵۲ نفر چقهلاقدن ۹۸ نفری، یعنی ۵.۳ فایزی وفات ایتگنی قید ایتیلگن. «میلادی ۲۰۲۵-ییلده خوست دهگی چیگره بیلمس شفاکارلرنینگ نسایی-ولادی شفاخانهسیده جمعی ۱۸۵۲ نفر ینگی توغیلگن چقهلاق بستری قیلینگن. اوشبو بولیمده اولیم درجهسی ۵.۳۸ فایزنی یعنی ۹۸ حالتنی تشکیل ایتگن.»
شو بیلن بیرگه، سلاموطندار گه تقدیم ایتیلگن ملالی شفاخانهسینینگ چقهلاقلر بولیمی معلوماتلریگه کوره،قویاش ۱۴۰۴- میلادی ۲۰۲۵ ییلده اوشبو بولیمگه یاتقیزیلگن هر بیش چقهلاقدن قریب بیری وفات ایتگن. وفات ایتگن چقهلاقلرنینگ ۶۵ فایزدن آرتیغی مدتیدن آلدین توغیلیش سببلی حیاتدن کوز یومگن. مذکور شفاخانه معلوماتلریگه کوره، نفس آلیش معمالری، مدتیدن آلدین توغیلیش و آغیر عفونت بیلن بولیمگه یاتقیزیلگن ۱۳۳۷ نفر چقهلاقدن ۲۹۸ نفری وفات ایتگن. اولردن ۱۹۵ نفری مدتیدن آلدین توغیلگنی سببلی حیاتدن کوز یومگن.
جهازلر و خادملر آزلیگی؛ چقهلاقلر سلامتلیگینی سقلش دهگی جدی معما
ساغلیقنی سقلش وزیرلیگی سونگی ییللرده طبی مرکزلر آچیلگنی و عیاللرنینگ طبی خذمتلردن فایدهلنیش امکانیتلرینی یخشیلش بارهسیده سعی-حرکتلر آلیب باریلهیاتگنینی معلوم قیلگن بولسه-ده، اوشبو گزارش اوچون عیاللر و شفاکارلر بیلن اوتکزیلگن صحبتلر اساسیده توپلنگن معلوماتلر شونی کورستهدی کی، ایریم طبی مرکزلرنینگ چقهلاقلر بولیملریده هنوزگچه ملَکهلی طبی خادملر و طبی جهازلر ییتیشمهیدی. شفاکارلرنینگ ایتیشیچه، بو معما چقهلاقلر اولیمینینگ کوپهیشیده بیواسطه رول اوینشی ممکن.
نسایی-ولادی شفاکاری لیزا شمعریز بو بارهده شوندهی دییدی: «چقهلاقلرنی پرورش قیلیشده دوچ کیلهیاتگن اینگ مهم کمچیلیک – طبی خادملرنینگ آزلیگی دیر. حاضرده اولرنینگ سانی آز بولسه-ده، یقین کیلهجکده جدی خادملر تنقیصلیگیگه دوچ کیلهمیز. چقهلاقلرنی مخصوص پرورش قیلیش اوچون ضرور امکانیت و جهازلر، دارو-درمانلر همده تیز یاردم ماشینهلری ییتیشمهیدی. گرچی بولرنینگ ایریملری مرکزدهگی بعضی شفاخانهلرده بولسه-ده، چیککه حدودلرده بوندهی جهازلر یوق.»
چقهلاقلر اولیمی هنوز افغانستان ساغلیقنی سقلش تیزیمی آلدیدهگی جدی معمالردن بیری بولگن. یونیسف معلوماتلریگه کوره، میلادی ۲۰۲۴-ییلده افغانستانده هر مینگ نفر چقهلاقدن قریب ۳۳ نفری حیاتینینگ دستلبکی ۲۸ کونیده وفات ایتگن. بو رقم چقهلاقلرنینگ سیزیلرلی قسمی حیاتینینگ دستلبکی هفتهلریده یاق آمان قالیش امکانیگه ایگه بولمهیاتگنینی کورستهدی.
