بامیان وادیلری اُولکن قدیمی بودا و هیکللری بیلن مشهور بولیب، بوتون دنیا گه تنیلگن؛ بیراق بو تاش بیلن توله شان-شرف ایچیده حیات جیمجیت و قیین کیچهدی. شو غارلرنینگ ایچیده، بیر پیتلر بودا راهبلری عبادت قیلگن و یالغیزلنهدیگن جای بولگن، بیراق بوگون بالهلرنینگ ییغلش آوازی، تاش اوریلیشی و آنهلرنینگ لاله کویلری اېشیتیلهدی؛ ۱۵۰۰ ییلدن آرتیق تاریخی بار بو غارلر حاضرگی کونده ۵۰ دن آرتیق کمبغل عایلهنینگ مجبوری باشپنه مکانی بولیب خذمت قیلماقده.
عیاللر، بو عایلهلرنینگ جیمجیت تیهنچ اوستونلری، تاغ ساووغی و قشاقلیک قیینچلیکلری آرهسیده حیات یوکینی کوتریشهدی؛ قوللری بالهلرنی ایلیق و مهربان قوچاقلشی کېرهک بولگن عیاللر بوگون تاش و موز ایچیده تقدیر بیلن کورهشماقده. اولر آزگینه آلاو توتونی و ساووق شمال آرهسیده قوروق ناننی بیر تامچی یاش بیلن یومشهتیب، کیچهنی خوفسیز تام بیلن امید قیلیب تانگگه یېتکزیشهدی.
سلاموطندارنینگ غارلرده یشاوچی ۱۱ نفر عیال بیلن صحبتی شونی کورستهدی کی اولر تاشلر آرهسیدهگی قرانغولیکده تورلی معمالر بیلن حیات کیچیریب کیلماقده. اولر ساووق شمال تاش یاریقلریدن اېسگن کونلرنی و آزگینه آلاولری توتونگه ایلنگن پیتلرنی حکایه قیلهدیلر. بوریلر تاووشی و تاغدن سیرپنهگن تاشلرنینگ شاوقینی قلبلرینی تیترهتگن کیچهلرنی اېسلهیدیلر. ایچیملیک سوونینگ بیر نیچه لیترینی آلیش اوچون کیلومترلب یولنی چیلک و ایدیشلر بیلن باسیب اوتگن کونلرنی سۉزلب بیرهدی.
۴۹ یاشر فاطمه، سکیز ییل آلدین ایرینی قولدن بیرگن و ییتتی فرزندی بیلن شو غارلردن بیریده یشهیدی. قوللری ساووقدن یاریلگن. او غار قرانغوسیده یوزینی کورسهتیش اوچون هریکین چیراقنی یاقهدی. غارده یششنینگ قیینچلیکلریگه اشاره قیلیب و شوندهی دیېدی: «بیز سکیز ییلدیر کی غارده یشهیمیز. ایریم سکیز ییل آلدین وفات اېتدی. ایکی کونده ۶۰ افغانی تاپهمن و پولنی نان پیشیریش اوچون یاغاچ ساتیب آلیشگه صرفلهی من. یاقیلغیمیز یوق، اۉزیم جون (یونگ) آلیب ایگیرهمن، بالهلریم توشدن آلدین مکتب گه بارهدی، توشدن کېین اېسه آدملرنینگ دلهلریده کچالو ییغیش گه یاردم بیریشهدی.»
همه حکایهلر بیر خیل اېمس؛ بیراق قشاقلیک و اوی-جای بولیش برچهنینگ قوشمه آرزوسی دیر. اسمی آشکار قیلینمسلیگینی سورهگن بیر یاش قیزنینگ اېسه ېنهده اچیق حکایهسی بار. اونینگ آتهسی ۲۰ ییل آلدین معتاد بولگن و بنگیوار مادهلرنی تأمینلش اوچون اوینی و عایلهنینگ برچه بویوملرینی ساتگن. او شوندهی دیېدی: «بیز سکیز ییلدیر کی غارده یشهیمیز، بونینگ سببی شوکی آتم ۲۰ یا کی ۲۲ ییل آلدین معتاد بولگن و بنگیار ماده ساتیب آلیش اوچون پول یوق اېدی، او اوییمیز و برچه بویوملریمیزنی ساتیش گه مجبور بولدی. اول اوییمیز بار اېدی ساتدی، باشقه اوییمیز یوق اېدی غار گه کوچدیک، بیر کونی او مینینگ سینگلیمنی هم بازارده ساتیشگه قرار قیلگن اېدی، آنم ساتیشگه یول قویمهدی.»
بو حکایه یگانه حالت اېمس. معتادلیک، قشاقلیک، ایشسیزلیک و عایلهنینگ پرچهلنیشی – بو زنجیر کوپلب عایلهلرنی غارلر گه آلیب کیلگن. ۳۵ یاشر نرگس، ۱۲ کیشیلیک عایلهسی بیلن بامیان غارلریدن بیریده یشهیدی و اقتصادی قیینچیلیکلر همده غارده یششنینگ اولرنی ساغلام آزیق-آوقت گه یېتیب باریش امکانیتیدن محروم قیلگنینی اېتهدی. اونگه کوره: «ایریم هر کونی ایشلهیدی؛ بیزنینگ اساسی احتیاجلریمیز تأمینلنهدی. یخشی آوقتلنه آلمهیمیز حاضر دوچ کېلهیاتگن معمالریمیز پول بیلن باغلیق، چونکی بیزده پول یوق. اگر بالهلریم کسل بولسه اولرنی دوالهی آلمهی من.»
غارده یشش فقط قشاقلیک بیلن چېکلنمهیدی. بامیاننینگ ساووق قیشلری، سوو تاشقینلری خوفی، تاغ دیوارلریدن تاش توشیشی و یاز آیلرده سودیرهلیب یورووچیلر موجودلیگی – بالهلرنینگ برچهسی حیاتنی آغیر یوک گه ایلنتیرگن. ۱۸ یاشر آرزو، قاره چادر بورچهگی بیلن یوزینی یاپگن و سوو ایدیشینی ییلکهسیگه قوییب غار گه تامان قدم قویهیاتگن، هر تانگ سوو آلیش اوچون بولاققه باریشنی و بو ایش اونگه جوده مشقتلی اېکنینی ایتهدی. او شوندهی دیېدی: «بیز سکیز ییلدیر کی غارده یشهیمیز؛ سوونی بولاقدن آلیب کیلهمیز؛ آزیق-آوقتیمیزنی اکم هر کونی ایشلب تأمینلهیدی، اساسی احتیاجلریمیز قاپلنهدی؛ اېندی بیزده باشقه ایشچی یوق.»
۴۰ یاشر آمنه شوندهی دیېدی: «بیراق بهار ییلنینگ عقرب آیی بولگنی اوچون مین آسایشته اېمس من. دولت بیز گه یاردم بیرسه، ایش بولسه، برق بولسه… بیزنینگ غاریمیز بلندلیکده، یول توغری اېمس، سوو تاشقینلری خوفی بار.»
۲۴ یاشر سکینهنینگ ایتیشیچه: «قیشده کوپ معمالر بار، سوو تاشقینلری هم بولهدی، اوییمیز تورت تاماندن سوو بیلن اورهلهدی. بیزنینگ التماسیمیز شو کی، بیز گه یاردم بیریلسین، چونکی بامیان ولایتی ساووق.»
۲۲ یاشر شهربانو گه کوره: «حلی هېچ قندهی تشکیلات تامانیدن قۉللب-قوتلنمهدیک، قیشده معمالریمیز کوپ، یولیمیز بیته، او هم جوده یامان؛ غاریمیز بلندلیکده جایلشگن. آرقهدن تاش توشهدی چونکی تاغ سُستلشهدی.»
بو عیاللر حیاتنینگ قیینچیلیکلری و ناقولیلیکلریگه قرهمی، هنوز آرزولری بار. اولر امیدسیزلیک ایچیده ایتیشلریچه، بیر کون ایشیک و کیلکینی بولگن، یاز ده سلقین و قیشده ایلیق اویده یششنی اېستهیدیلر.
۴۲ یاشر زهرا، ۱۶ ییلدیر کی غارده یشهماقده بو حقده شوندهی دیېدی: «مین غاردن چیقیب، اۉز اوییم بولیشینی خواهلهی من.»
عیال حقوقی فعالی تهمینه منگل، غارلرده یشاوچی عیاللرنینگ احوالیدن خواطر بیلدیرر اېکن شوندهی دیېدی: «یشاوچیلر و عیال حقوقی فعاللری زمهسیگه آلیشی کېرهک، قشاقلیک، حمایهسیزلیک، مجبوریت، غارلر و نامناسب جایلرده یشهیاتگن عیاللرنینگ آوازی بولسین. حکومت و خیریه تشکیلاتلر محلی اهالی بیلن همکارلیکده اوشبو عیاللر گه یاردم بیریش بوییچه عملی و برقرار دستور عملگه آشیرسین؛ اولر گه ایش، باشپنه، تعلیم، روحی و اجتماعی خذمتلر تقدیم ایتیلسین.»
بامیان اخبارات و مدنیت باشلیغی مصطفا صالح، غارلرده یشاوچی آدملر حیاتینی ېنهده اچیقراق تصویرلهیدی: «آدملر گه رسمی روشده غارلرده یشش گه ایزین بیریلمهگن؛ چونکی برچه غارلر تاریخی منبعلر حسابلنهدی و قدیمی حدودلرده جایلشگن. اما موجود معمالر یعنی قشاقلیک و باش پنهسیزلیک طفیلی بعضی آدملر ناقانونی طرزده غارلرده یشش گه مجبور بولگن.»
بو چقور ضدیت دیر. بیر تاماندن، بو عایلهلر قشاقلیک طفیلی غارلرده یشش گه مجبور. باشقه تاماندن اولرنینگ موجودلیگی ناقانونی بولیب، حتا تاریخی میراثنینگ بوزیلیشیگه آلیب کیلیشی ممکن.
غارلرده یشهیاتگن عایلهلر سانی ۵۰ گه یا کی اوندن آرتیق عایلهلر گه یېتهدی. شو بیلن بیرگه، بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی قاچقینلر بوییچه عالی کمیسیاری اوتگن ییل غارلرده یشاوچی ۱۴۰ دن آرتیق عایله اوچون باشپنه قوریلیشی حقیده خبر بیرگن اېدی. بیراق بیر ییلدن آرتیق وقت اوتگن بولسهده، بو باشپنهلرنینگ قوریلیشی حقیده هېچ قندهی ینگیلیک یوق.
بامیانده کیچه تیز کېلهدی. آرزو سوو ایدیشینی آلیب غار گه قیتهدی. فاطمه چیراقنی اوچیریش آرقهلی یاغی توگهمسلیگینی تأمینلهیدی. نرگس کسل بالهنینگ قوچاغیده آلیب و ایسیتمهسی پس توشیشنی دعا قیلهدی. زهرا اېسه غارنینگ تاش دیواریگه تیکیلیب، دیواری بولگن اوی آرزوسینی کورهدی.
۲۱-عصرده، بیر پیتلر اېنگ اولکن بودا هیکللری میزبانلیک قیلگن ییرده، هنوز عیاللر بار اولرنینگ اېنگ کتته آرزوسی – اۉز اویی بولیشی؛ بو هر بیر انساننینگ اېنگ اساسی حقوقی بولیشی کېرهک. بیراق کیچه یېتیب کېلگنده، اولر اوخلب قالیشهدی. غارلرنینگ قرانغوسیده فقط تاش و ظلمت اولرنینگ یگانه قوریقچیلری بولگن جایده.
