قانون و شریعت گه کوره، ایرلرنینگ خاتینلری آلدیده مالیهوی شفافلیکنی تأمینلشی عیالنینگ ایر اوستیدهگی حقوقلریدن بیری حسابلنهدی. بیراق، کوپلب عیاللر بو حقوقنی قانونی یوللر بیلن طلب قیلیش اصوللریدن بیخبر. دین عالملری و حقوقشناس متخصصلرنینگ تأکیدلشیچه، مالیهوی سِر سقلش نهفقط شرعی جهتدن ناتوغری، بلکی قانونی جهتدن هم جوابگرلیککه تارتیلیشی ممکن. دین عالملری و حقوق شناسلر فکریگه کوره، عیال عایلهنینگ مالیهوی احوالی حقیده خبردار بولیش و مالیهوی قرار قبول قیلیشده اشتراک ایتیش حقوقیگه ایگه.
دین عالمی غلامرسول حقدوست، ایر و خاتین اورتهسیده مالیهوی شفافلیک مهملیگینی تأکیدلب، مالیهوی یشیریش ایشانچسیزلیک تاپیلیشی و حقوقنینگ پایمال ایتیلیشیگه آلیب کیلسه، شرعی جهتدن حرام ایکنینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «عیالنینگ ایرکک و ایرککنینگ عیال آلدیدهگی حقوقلریدن بیری اوز ارا مصلحتلشیش دیر. یعنی، اولر بیر-بیرلریگه توغری مصلحت بیریب، مالیهوی مسئلهلرده حسابدار بولیشلری کیرهک. شونگه قرهمی، هر ایکی تاماندن مالیهوی یشیریش اگر ایشانچسیزلیککه روحی باسیمگه یا کی حقوقنینگ بوزیلیشی گه سبب بولسه، نامقبول و حرام حسابلنهدی.»
فقه و شریعت بوییچه متخصص گلحمید حمید گه کوره، اگر مالیهوی یشیریش عیال و اونینگ فرزندلرینینگ نفقه همده اساسی احتیاجلری کمهیشیگه سبب بولسه، عیال اول یرهشتیروچیلر گه، سونگره سود گه مراجعت قیلیب، ایریدن مالیهوی شفافلیکنی طلب قیلیش حقوقیگه ایگه.
او شوندهی دییدی: «حقوقی جهتدن عیال گه باسیم اوتکزیشگه هیچ کیمنینگ حقی یوق. بوندهی حالتده عیال اوز حقوقلرینی طلب قیلیشی ممکن. مثلاً فرزندلر تربیهسی، رزق-روزیگه اعتبار، ساغلیغی و اوز حقی مسئلهلریده عیال اوزی غمخورلیک قیلیشی لازم.»
شو بیلن بیرگه، ایریم عیاللر سلاموطندار بیلن صحبتده ایرلرینینگ مالیهوی احوالیدن بیخبر ایکنینی ایتیشماقده، چونکی ایرلری خاتینلریگه مالیهوی حساب بیریشنی ایستمهیدی.
کابللیک ۳۰ یاشر مارینا فیضی شوندهی دییدی: «ایریم آیلیک آلهدی، لیکن قییرده ایشلهتیشینی بیلمهی من. آیلیگی قنچه ایکنینی هم بیلمهی من، اویده هم پولنی توغری صرفلمهیدی. مینیمچه پولنی باشقهلر گه اینیقسه آپه-سینگیللریگه جیینلریگه بیرهدی. میندن اوزینگه نیمه کیرهک، بالهلرنینگ آزیق-آوقت و کییم-کیچککه احتیاجی بارمی یوق می دیب سورهمهیدی.»
پروانلیک ۲۷ یاشر زهرا سعیدی گه کوره، ایری آیلیگینی یشیرهدی و اوز حقوقینی قندهی طلب قیلیشنی بیلمهیدی. اونینگ ایتیشیچه: «مین فقط ایریم بیلن یشهی من، قیناته-قینانهمدن علیحده یشهیمیز. شوندهی بولسه هم، نیگه آیلیگینینگ مقدارینی ایتمسلیگینی توشونمهی من. بو معما یوقالیشیگه، او آیلیگینی آچیق ایتیشگه و مینینگ ایستکلریمنی حرمت قیلیش گه عموماً امیدیم یوق. ایریم اوز آیلیگی حقیده مینگه ایتمسه، نیمه قیلیشیمنی بیلمهی من.»
جمعیتشناس شعیب احمدی گه کوره، ایر و خاتین اورتهسیده مالیهوی شفافلیکنینگ یوقلیگی عایلهده ایشانچسیزلیک و کیلیشماوچیلیکلر گه سبب بولیشی ممکنلیگینی ایتهدی. او شونینگدیک، ایر-خاتین اورتهسیده مالیهوی شفافلیک ضرورلیگینی تأکیدلهیدی.
او شوندهی دییدی: «بیز ایر-خاتین حیاتی حقیده گپیرگنیمیزده، مقصدیمیز اولرنینگ عمومی بیرگهلیکدهگی حیاتی دیر. انسانلر هر قندهی عمومی و شریکلیک اساسیدهگی ایشده بیر-بیریدن عدالت و تینگلیکنی کوتهدیلر. اگر عدالت تأمینلنمسه، آخر-عاقبت بیرگه یششگه قرار قیلگن عمر جوده قیسقه بولیب قالهدی و عایلهوی تیزیمنینگ ییمریلیشیگه آلیب کیلهدی. بو ایسه نهفقط ایر و خاتین اوچون، بلکی فرزندلر اوچون هم ضررلی بولیب،، یکونده جمعیت گه هم سلبی تأثیر کورستهدی.»
حقوقشناس پرویز خلیلی، ایرنینگ خاتین آلدیده حسابدار بولیشی حقیده ایتیشیچه، بیکار قیلینگن مدنی قانوننینگ اوچ مادهسی تلقینیگه کوره، عیاللر ایرلرینینگ مالیهوی احوالی حقیده تولیق خبردار بولیش حقوقیگه ایگه.
او شوندهی دییدی: «قانونده بو مسئله انیق کورسهتیب اوتیلگن. مدنی قانوننینگ ۱۱۹، ۱۱۷، ۱۱۸ و ۱۱۹ مادهلری – شریعت اساسیده ایرککنینگ نفقه تولش مجبوریتیگه تعلقلی دیر. یعنی قانون ایرکک عیالنینگ حقوقلرینی تأمینلش شرطلیگینی بیلگیلهیدی، بو حقوقلر نفقه، تورر جای، کییم-کیچک، آزیق-آوقت و باشقه ضرور احتیاجلرنی اوز ایچیگه آلهدی.
باشقه حقوقشناس و افغانستان مدافعه وکیللری مستقل اویوشمهسی اعضاسی خواجه محمد عمر گه کوره، اگر ایرنینگ خاتین آلدیده مالیهوی حسابدار بولمسلیگی نفقه حقوقینی بوزیش یا کی عیالنینگ اساسی احتیاجلریگه اعتبارسیزلیککه آلیب کیلسه، عیال سود گه مراجعت قیلیشی ممکن.
اونینگ فکریچه: «سود گه مراجعت قیلیش امکانیتی موجود؛ عملده عیال سود گه مراجعت قیلیشی ممکن. بو حالت نفقه، مهر یا کی نفقه تأمینلنمسلیگینی اثباتلش کبی مسئلهلرده یوزه گه کیلهدی. شو پیتده سود ایرککنینگ مالیهوی حالتینی تیکشیریب، نفقه مقدارینی انیقلش یا کی مهر تولاوینی بیلگیلش اوچون کیرهکلی معلوماتلرنی آلیشی ممکن.»
عیال حقوقی فعاللری شونینگدیک، شونی تأکیدلهیدی، عیاللر ایرنینگ درآمدی و آیلیگی حقیده بیخبر بولیشی یا کی عایلهوی قرارلردن چیتلشتیریلیشی کبی چیکلاولر آلدیده سکوت سقلشی جدی شخصی و اجتماعی عاقبتلر گه آلیب کیلهدی.
عیال حقوقی فعالی مرضیه یقین شوندهی دییدی: «سکوت آلدیده حاکمیتنینگ تینگسیزلیگینی دوام ایتتیرهدی. عیال مهم قرارلرده – خرهجتلر، جمغرمه، فرزندلر تربیهسی یا کی عایلهنینگ کیلهجگی کبی مسئلهلرده ثمرهلی اشتراک ایته آلمهیدی. عیاللرنینگ سکوتی کوپینچه ناحق تعقیبنی بیلواسطه قبول قیلیش صفتیده قبول قیلینهدی.»
افغانستان، کوچلی اقتصادی باسیم، عایله حیاتیدهگی حقوقلردن بیخبر بولیش، ایر-خاتین اورتهسیده ایشانچسیزلیک و باشقهلرنینگ ارهلشووی سببلی، کوپلب ایرککلر درآمدلری و مال-ملکلرینی خاتینلریدن یشیرهدیگن مملکت دیر.
