بر اساس ماده‌ی پنجم فرمان شیخ هبت‌الله آخوندزاده، رهبر امارت اسلامی که در ۲۰۲۱ صادر شده، زن در مال شوهر متوفی، فرزند، پدر و دیگر اقارب به طور «فرضیت و عصبیت» حق میراث و سهم ثابت دارد و هیچ فردی او را از حقش محروم کرده نمی‌تواند.
میراث یکی از موضوعات مهم حقوقی و خانوادگی است که پس از مرگ یک فرد، میان وارثان مطرح می‌شود. زن بیوه نیز بر اساس شرایط مشخص، از میراث شوهر خود سهم دارد؛ اما در برخی موارد، اختلاف‌های خانوادگی، ناآگاهی از حقوق و فشارهای اجتماعی، زمینه محرومیت زنان از این حق را فراهم می‌کند.
فرید سکندری، حقوقدان در بغلان، میراث زن را مطابق آیه‌ی دوازدهم سوره‌ی نساء، حقی شرعی مسلم می‌داند و می‌گوید: «خانواده شوهر به هیچ عنوان نمی‌تواند زن را از دریافت سهم میراثش محروم کند؛ مگر این‌که زن شوهر خود را به قتل رسانده باشد یا از اسلام خارج شده باشد. در این دو حالت، زن از میراث محروم می‌شود و نمی‌تواند از شوهر خود میراث بگیرد.»
سید‌عبدالهادی اندیش‌مند، آگاه امور حقوقی، در باره‌ی سهم زن از میراث شوهر می‌گوید: «خانواده به هیچ صورت نمی‌تواند زن را از میراث شوهرش محروم کند؛ چون این حق تعیین شده و حکم الهی است و کسی نمی‌تواند آن را سلب کند. اگر شوهر فوت کند و فرزند نداشته باشد، همسرش یک‌چهارم میراث را می‌برد و اگر شوهر فرزند داشته باشد، سهم همسر یک هشتم است.»
از سوی دیگر، نجیب، عالم دین، محروم ساختن زن بیوه از میراث شوهر را مخالفت با احکام شرعی می‌داند و می‌گوید: «اسلام برای زن بیوه حق مشخص و قطعی در میراث شوهر قرار داده است. این حق از جانب الله تعالی تعیین شده و هیچ کس حق سلب آن را ندارد. خداوند می‌فرماید: و برای همسران شما یک‌چهارم میراث است، اگر شما فرزندی نداشته باشید، و اگر فرزند داشته باشید، یک‌هشتم میراث از آنِ آنان است.»
در همین حال، شماری از زنان بیوه در نکات مختلفی از افغانستان به ویژه در بغلان از دریافت‌نکردن سهم میراث خود ابراز نگرانی کردند. آنان، می‌گویند پس از وفات شوهر شان با مشکلات اقتصادی روبهرو شده و در برخی موارد نتوانسته اند به سهم خود از میراث دست‌رسی پیدا کنند.
یک زن ۲۹ساله در بغلان، می‌گوید که پس از مرگ همسرش، در باره‌ی سهم او از میراث دیدگاه‌های متفاوتی در میان اعضای خانواده مطرح شده است. او که از دو فرزند خود نگه‌داری می‌کند، می‌گوید با توجه به شرایط اقتصادی، امیدوار است در صورت مراجعه به مراجع مربوط، در مورد موضوع میراث او راهنمایی و رسیدگی لازم صورت گیرد. «مادرشوهرم و برادرشوهرم گفتند که حق میراث مربوط من نمی‌شود؛ نمی‌دانم برای پی‌گیری موضوع به کدام مرجع مراجعه کنم؛ چون مشکلات اقتصادی دارم و نگه‌داری از دو فرزند برایم دشوار است.»
یکی دیگر از زنان بیوه در بغلان، می‌گوید چهار سال از مرگ شوهرش می‌گذرد و مقداری زمین از او باقی مانده است. او می‌گوید با توجه به شرایط خانوادگی و میزان سهم میراث، تاکنون در مورد دریافت سهم خود به نتیجه نرسیده است. «می‌توانم با همان سهمی که برایم تعیین می‌شود، حداقل برای مدتی در تأمین نیازهای فرزندانم کمک بگیرم؛ امیدوارم اگر برای پی‌گیری موضوع به مراجع مربوط مراجعه کنم، در مورد حق و حقوق من و فرزندانم بررسی لازم صورت بگیرد.»
در همین حال، یک زن ۴۲ساله، باشنده‌ی ولسوالی دهنه‌ی غوری بغلان که شش سال پیش شوهرش را از دست داده و چهار فرزند دارد، می‌گوید تا اکنون سهمی از میراث همسرش دریافت نکرده است. او می افزاید که پس از مرگ همسرش، درباره چگونگی تقسیم دارایی‌های باقی‌مانده میان اعضای خانواده، اختلاف نظرهایی به وجود آمده است.
از سوی دیگر، نادره نهرین‌وال، فعال حقوق زن، ناآگاهی از حقوق، عوامل اجتماعی و خانوادگی و دشواری‌های موجود در روند پی‌گیری را از جمله عواملی می‌داند که می‌تواند دست‌رسی برخی زنان به میراث را با چالش روبه رو کند. به گفته‌ی این حقوقدان، «برخی زنان بیوه در مواردی با مشکلاتی مانند ناآگاهی از حقوق شرعی، مشکلات خانوادگی و نبود آگاهی کافی در باره‌ی روند پی‌گیری سهم میراث شرعی روبهرو هستند؛ آگاهی‌‌دهی درباره شریعت اسلام و حقوق و چگونگی مراجعه به مراجع مربوط می‌تواند در حل این موارد کمک‌کننده باشد.»
با این همه، منصور احمد حمزه، معاون سخن‌گوی دادگاه بغلان، می‌گوید زنانی که در زمینه‌ی میراث با مشکل روبهرو می‌شوند، می‌توانند برای بررسی موضوع به محاکم امارت اسلامی مراجعه کنند و پس از بررسی اسناد و شواهد، در مورد قضیه‌‌ی آنان مطابق احکام شرعی، رسیدگی صورت خواهد گرفت: «پس از ثبت موضوع، اسناد و شواهد بررسی می‌شود، اظهارات طرف‌های دعوا شنیده می‌شود و مطابق قانون، اقدام‌های لازم برای تأمین حق زن انجام می‌شود.»
در مجموع، شماری از زنان بیوه، می‌گویند در زمینه‌ی دست‌رسی به سهم میراث خود با پرسش‌ها و دشواری‌هایی روبه رو استند. آگاهی از احکام شرعی، آشنایی با روندهای مربوط و مراجعه به مراجع ذیصلاح می‌تواند به روشن شدن چنین موضوعاتی و حل اختلاف‌های احتمالی میان وارثان کمک کند.
