دنیا ایکینچی اوروشی یکونیدن سونگ، دنیا ینگی باسقیچ گه کیردی – اکثریت بیلرمانلر اونی نسبی صلح دوری دیب بیلیشدی. ماجرالر و منطقهوی انقراضلر گه قرهمی، ییریک قدرتلر ینه دنیا اوروشی باشلنیشگه حرکت قیلمهدیلر. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ تشکیل ایتیلیشی، خلقارا تشکیلاتلرنینگ شکللنیشی، اقتصادی علاقهلرنینگ کینگهیشی و میلادی ۱۹۸۹ ییلده برلین دیواری قولهگنی، دنیا مقیاسیده برقرارلیک و خوفسیزلیککه بولگن امیدلرنی کوچهیتیردی همده دنیا همکارلیک و ترقیاتنینگ ینگی دوریگه کیرگن دیگن تصورنی کوچهیتیردی.
بیراق سونگی ییللردهگی واقعهلر شونی کورستهدی کی دنیا ترتیبی و خوفسیزلیگی جدی معمالرگه دوچ بولگن. ییریک دولتلر اورتهسیدهگی رقابت، خوفسیزلیک انقراضلرنینگ کینگهیشی همده منطقهده و اوندن تشقریده کیسکینلیکلرنینگ آرتیشی ینه دنیا اوستیگه اوروش سایهسینی سالگن؛ بو اوروشلر نهفقط خوفسیزلیککه، بلکی دنیا اقتصادیاتی و انسان حقوقلری حالتیگه هم تأثیر کورستماقده.
اینگ مهم مثاللردن بیری، روسیه و اوکراین اوروشی دیر؛ بو اوروش میلادی ۲۰۲۲ ییل ۲۴ فبروری کونی روسیهنینگ اوکراین گه کینگ کولملی باستیریب کیریشی بیلن باشلندی و دنیا ایکینچی اوروشیدن سونگ اروپاده اینگ ییریک حربی توقنشوو حسابلنهدی.
اوشبو توقنشوولرده، میلیونلرچه کیشی اوکراین ایچیده و تشقریسیده آواره بولیشگه مجبور بولدی؛ بو ایسه دنیا ایکینچی اوروشیدن کیین اروپادهگی اینگ کتته مهاجرت تولقینی دییلهدی.
استراتیژیک و خلقارا مطالعهلر مرکزینینگ معلوماتیگه کوره، میلادی ۲۰۲۶ ییل اوللریگچه ایکی تاماندن اولگنلر رقمی قریب ایکی میلیون نفر گه ییتگن؛ بو رقم انسانی انقراض کوچهیگنیدن درهک بیرهدی.
شو بیلن بیرگه، اوشبو ماجرالر گه چیک قوییش اوچون سیاسی سعی-حرکتلر باشلنگن. امریکا قوشمه ایالتلرینینگ جمهور باشلیغی دونالد ترامپ، روسیه و اوکراین اورتهسیده اوچ کونلیک آتیش کیسین برقرار ایتیلگنیدن خبر بیردی. روسیه جمهور باشلیغی ولادیمیر پوتین گه کوره، اوروش توگهلیش عرفهسیده و اوکراین جمهور باشلیغی ولودیمیر زلنسکی هم، محبوسلر کینگ کولمده المشتیریلیشی ماجرالر کمهیشیگه سبب بولیشینی بیلدیرگن.
اوکراین اوروشیگه چیک قوییش اوچون دیپلماتیک سعی-حرکت بولهیاتگن بیر حالده، یقین شرقده باشقه انقراض باشلندی. اسرائیل و فلسطین اورتهسیدهگی اوروش- اونینگ ایلدیزی ایلگری عصرلر گه باریب تقیلهدی، بو اوروش سونگی ییللرده ینهده قانلیراق باسقیچ گه کیرگن.
اوشبو توقنشوولرده مینگلب فلسطین اولگن و باشقه یوزلرچهسی یرهلنگن. شونینگدیک میلیونلر چه کیشی آزیق-آوقت، سوو، طبی خذمتلر و باشپنه ییتیشمسلیک کبی معمالر گه دوچ بولگن.
شو بیلن بیرگه، لبنان و اسرائیل همده امریکا- اسرائیل بیلن ایران اورتهسیده توقنشوولر کینگهیدی و اوشبو انقراض منطقهوی اوروش گه ایلنیشی اوچون تشویشلرنی آرتیرگن.
منطقهوی توقنشوولر دوام ایتماقده ایکن، ایندی بو انقراض گه دنیا ییریک قدرتلری هم ارهلشیب بارماقده.
میلادی ۲۰۲۶ ییلده ایران، اسرائیل و امریکا اورتهسیده مستقیم توقنشوو باشلندی. اوزارا هجوملر، هرمز بوغوزینی یاپیش بیلن تهدید قیلیش و حربی پایگاهلر گه ضربهلر بیریش دنیا انرژی بازارینی جدی ضربه گه اوچرهتدی؛ ایریم اقتصادی تحلیلچیلر بو حالتنی انرژی تأمیناتیگه اینگ ییریک اوزیلیشلردن بیری صفتیده بهالماقده.
شو بیلن بیرگه، تهران و واشنگتن اورتهسیده صلح مذاکرهلری نتیجه بیریشی هنوزگچه نامعلوم.
سیاسی بیلرمان عبدالجبار اکبری، دنیا کوپ قطبلی تیزیم تامان حرکت قیلماقده و ییریک دولتلر اورتهسیدهگی رقابت کیچیکراق مملکتلرنی نیابتی اوروشلر میدانیگه ایلنتیرگنینی بیلدیرهدی. او شوندهی دییدی: «بوگون اگر یقین شرقده اوروش بولهیاتگن بولسه، مرکزی آسیا و اوزاق شرقده هم کیسکینلیکلر دوام ایتماقده. دنیا اوچ قطبلی تیزیم تامان حرکتلنماقده و ییریک کوچلر اوز منفعتلرینی تأمینلش اوچون کیچیک دولتلرنی اوروشلر گه تارتیب کیریهیاتگنی ایتیلهدی.»
بیراق دنیا اقتصادیاتی ایسه بو توقنشوولردن اینگ کتته ضررنی کوردی. اوکراین اوروشی دان محصولاتلری صادراتینی ایزدن چیقردی. یقین شرق دهگی اوروشلر ایسه نفت بازاری و دنیا سوداسیگه سیزیلرلی تأثیر قویدی. انرژی نرخلرینینگ آشیشی، محصولات ییتکزیب بیریش زنجیرلریدهگی اوزیلیشلر، آزیق-آوقت انقراضی همده انسان پرورلیک یاردملر کمهیشی کمبغل و ضعیف دولتلرنی کوچلی باسیملر بیلن روپهره قیلگن.
اقتصاد شناسلر، اوروشلرنینگ دوام ایتیشی کوپلب مملکتلرده اقتصادی تنزل، سرمایه کیریتیش کمهیشی و کوپینچه مملکتلرده کمبغللیکنینگ ینهده کوچهیشیگه آلیب کیلیشی حقیده آگاهلنتیرهدیلر. شونینگدیک، خلقارا یاردم تشکیلاتلری بودجه ییتیشمسلیگی و اوروشدن جبرلنگن حدودلر گه یاردم ییتکزیش قیینچیلیکلر بیلن دوچ بولگنلر.
اقتصاد شناس عبدالظهور مدبر شوندهی دییدی: «منطقه و دنیادهگی بیقرارلیک، اوروش و نزاعلر برچه دولتلر گه تأثیر کورسهتیشی ممکن. جملهدن یقین شرقده کیسکینلیک کتته سلبی عاقبتلر گه آلیب کیلهدی. خوددی شونینگدیک، روسیه و اوکراین بیلن باغلیق وضعیت هم حل ایتیلسه.»
انسان حقوقلری ساحهسیده هم اوروشلرنینگ عاقبتلری جوده کینگ دیب تعریفلنهدی و اینگ کوپ ضرر کورگنلر عیاللر همده بالهلر دیر.
عیال حقوقی فعالی آصفه ستانکزی شوندهی دییدی: «اوروشلر دوامیده عیاللر کوپراق زورهوانلیک، مجبوری تورموش گه چیقریش و انسان قاچاقی خوفیگه دوچ کیلهدی. کوپلب اوروشلرده عیاللر تنهسی حتا اوروش واسطهسیگه ایلنتیریلهدی. شونینگدیک، مکتبلر و بیلیم یورتلرنینگ بوزیلیشی، تعلیمدن محروم ایتیلیش و قشاقلیک عیاللر حیاتیگه جوده آغیر تأثیر کورستهدی.»
اوروش طفیلی ایچکی آوارهلرنینگ اکثریتینی عیاللر و بالهلر تشکیل بیرهدی و اوروشدن کیلیب چیققن انسانی انقراضلر، آزیق-آوقت خوفسیزلیگی و ساغلیق قیینچیلیگی میلیونلرچه کیشینی تهدید قیلماقده؛ بیلرمانلرنینگ فکریچه، بو احوال دنیا ترتیبینی کوتیلمهگن درجهده خوف بیلن دوچ قیلیشی ممکن.
