بیرینچی بولیم؛ عمومی ریجه و نظری اساسلر
کیریش
مذکور تدقیقات، ۲۰۲۲-ییلدن ۲۰۲۵-ییلگچه افغانستان بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ ایش بیلن شغللنیش و ایشسیزلیک وضعیتینی بیلیش مقصد عملگه آشیریلگن. سوراو گه قتنشگن ۱۵۰۹ کیشیدن ۶۵.۹ فایزی ایشسیز دیر؛ یعنی هر ۱۰ یاشدن قریب ۷ تهسی ایش بیلن شغللنه آلمهگن. شرکت قیلگنلر ایش امکانیتلری یوقلیگی، ایش تجربهسی کملیگی، آیلیک آزلیگی و ایش اصوللرینی بیلمسلیکنی، ایشسیزلیکنینگ اینگ مهم عامللری صفتیده عنوان قیلگنلر.
شونینگدیک قولگه کیلگن معلوماتلرگه کوره، ایشسیز یاشلرنینگ ۷۹ فایزدن آرتیغی، ایکی ییلدن اوچ ییلگچه ایشسیز ایکنلر و شونینگدیک جواب بیرگنلرنینگ ۳۴.۱ فایزی ایسه ایشگه ایگه بولیب و بو آرهده، اولردن ۶۵ فایزی تحصیل قیلگنلری بولیمگه ماس کیلمهگن ایشلر بیلن شغللنگن یا-ده اوقیلگنلری بولیم بیلن بیراز یقین دیر.
کلیدی کلمهلر: بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ ایش بیلن شغللنیش رقمی، ایشسیزلیک، ایش بازاری.
مسئله بیانی
تحصیل قیلگن یاشلر هر بیر مملکتنینگ اینگ مهم انسانی سرمایهلریدن بیری بولیب و اولرنینگ ایش بیلن شغللنیش درجهسی اقتصادی، اجتماعی و انسانی رواجلنیشنینگ اساسی کورستکیچلریدن بیری حسابلنهدی. بیلیم یورت بیتیرووچیلری، قولگه کیلتیرگن مهارت و بیلیملرینی ایش بازاریده فایدهلنیب و مناسب ایش امکانیتلریگه ایگه بولگنلری بیرحالده عالی اوقوو، رواجلنیشده اوزینینگ یخشی رولینی اوینه آلهدی.
افغانستان سونگی ییللرده کینگ کولملی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی اوزگریشلر بیلن روپهره بولگن که اوشبو اوزگریشلر ایش بازاری، ایش بیلن شغللنیش امکانیتلری اینیقسه تحصیل قیلگن یاشلر اوچون توغری تاثیر قویگن. ایش امکانیتلری کملیگی، اقتصادی بولیملر فعالیتی چیکلنیشی، متخصص کوچلرنینگ مهاجرت قیلیشی و چیکلنگن ایش امکانیتلریگه قول تاپیش اوچون رقابت کوپهیشی، بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ روپهره بولگن قیینچیلیکلریدن دیر.
مذکور عامللری یانیده، دایم شوندهی بیر سوراق بیان بولهدی که عالی اوقوو، بیلیم یورت بیتیرووچیلرنی ایش بازاریشگه کیریشگه قنچه تیار قیله آلگن؟ سونگی ییللرده ایش بازاریگه جذب بولیش امکانیتی چیکلهنیب قالگنی بیرحالده، بیلیم یورت بیتیرووچیلر سانی کوپهیگنی، ایش بیلن شغللنیش میزانی، صفتی، تحصیل قیلینگن بولیمنینگ ایش بیلن ماسلیگی و فارغ بولیشدن کیین ایشسیز قالیش وقتی توغریسیده خواطرلرنی یرهتگن.
اوشبو موضوعنینگ اهمیتی بیلن بیرگه، ۲۰۲۱-ییلدهگی اوزگریشلردن سونگ افغانستان بیلیم یورتلریدن فارغ بولگنلرنینگ ایش بیلن شغللنیش حالتی بوییچه تولیق، ساحهوی و ینگیلنگن معلوماتلر چیکلنگن. نتیجهده بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ ایش بیلن شغللنیش و ایشسیزلیک میزانی، اولرنینگ ایش تورلری، ایشدن راضیلیک سطحی همده ایش بازاریگه کیریشدهگی اساسی توسیقلر حقیده انیق تصویر موجود ایمس.
انه شوو سبب، مذکور تدقیقات ۲۵ ولایتدهگی دولت و خصوصی بیلیم یورتلرینی بیتیرگن ۱۵۰۹ کیشی آرهسیده اوتکزیلگن سوراق معلوماتلریدن فایدهلنیب، ۲۰۲۲دن ۲۰۲۵-ییللر آرهسیدهگی تحصیل قیلگن یاشلرنینگ ایش بیلن شغللنیش و ایشسیزلیک حالتینی اورگهنیش همده اولرنینگ ایش بازاریگه کیریشدهگی اساسی معما و امکانیتلرینی انیقلشگه حرکت قیلهدی.
تدقیقاتنینگ تاریخی
حاضرگچه افغانستان ده ۲۰۲۲-دن ۲۰۲۵-ییللر آرهسیدهگی مدتده بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ ایش وضعیتی توغریسیده تولیق و مستقل شکلده بیر تیکشیروو عملگه آشیریلمهگن. بو بیلن بیرگه، خلقارا تشکیلاتلر آرقهلی ترقهتیلگن گزارشلر و رقملرنینگ مذکور تدقیقات تاریخی صفتیده فایدهلنیلیشی ممکن.
خلقارا ایش تشکیلاتی، مدللشتیریلگن حساب-کتابلریگه اساسلهنیب، افغانستان ده یاشلر ایش سیزلیگی بوییچه رقملی معلوماتلرینی اعلام قیلگن که اونینگ اساسیده، ۲۰۲۲-ییلده افغانستان ده ۱۵ دن ۲۴ یاش گروهلری آرهسیده ایشسیزلیک رقمی ۱۷.۵۴ فایزگه ییتیشگن که بو وضعیت ۱۹۹۱-ییلدن حاضرگچه اینگ یوقاری درجهنی کورستهدی. (IL/World Bank, 2025).
بو رقم ۲۰۲۳-ییلده ۱۷.۲۹ فایز و ۲۰۲۴-ییلده ۱۶.۶۹ فایز کمهیب و ۲۰۲۵-ییلده ایسه ۱۶.۷۸ فایزگه ییتیشگن. ایتیش کیرهک که، خلقارا ایش تشکیلاتینینگ رسمی رقمی ایشسیزلیکنینگ خلقارا ستندرد تعریفیگه اساسلهنیب حسابلنهدی، یعنی اولر فقط ایشسیز بولگن کیشیلرنی قمرهب آلهدی.
باشقه بیرتاماندن، دنیا بانکی ۲۰۲۵-ییل اپریل آییده «افغانستان ترقیاتی» گزارشیده ایتیشیچه، ۱۵ دن ۲۵ یاش گروهیدهگی افغانستانلیک قریب هر ۴ ییگیتدن بیرتهسی ایشسیز بولیب و ایشگه ایگه بولگنلردن کوپینچهسی تحصیللری سطحی بیلن ماس بولمهگن نارسمی و آز درآمدلی ایشلرده فعالیت قیلماقدهلر. (World Bank, 2025a).
مذکور گزارشنینگ آگاهلنتیریشیچه، ۲۰۳۰-ییلگچه افغانستان ده تویینگن ایش بازاریگه باشقه ۱.۷ میلیون ییگیتنینگ کیریشی ممکن.
شونینگدیک ۲۰۲۵-ییل دسمبر آییده، دنیا بانکی ایران و پاکستان دن ۲ میلیوندن آرتیق قاچقیننینگ قیتیشیگه اشاره قیلگن که بو حالت، بولیملردن قطاریده ایستهکلرنی کوپهیتیریب، شونینگدیک ایش بازاریگه کوپینچه باسیم کیلتیرگن.
نظری اساسلر
اوشبو تدقیقات ایش اقتصادی و اجتماعی بیلیملر حوزهسیدهگی اوچته اساسی نظریهگه تیهنهدی.
الف) انسانی سرمایه نظریهسی
«انسانی سرمایه» نظریهسی شونگه اساسلنهدی که، تعلیم و اوقیش انساننینگ محنت کوچیگه بیر توردهگی سرمایه یاتقیزیش حسابلنهدی و اونینگ نتیجهسیده، یوقاری امیدوارلیک، برقرار ایش بیلن تامینلنیش و کوپینچه درآمد شکلیگه قیتیشی کیرهک. اوشبو نظریه اساسیده، تحصیل سطحی هر قنچه یوقاری کیتگنیده، ایش تاپیش و درآمد قولگه کیلتیریش شانسینینگ آشیشی ممکن.
ب) تقسیم بولگن ایش بازاری نظریهسی
تقسیم بولگن ایش بازاری نظریهسی، ایش بازارینی ایکی بولیمگه اجرهتهدی. رسمی بولیمی، برقرار ایش اورینلری، مناسبت ایش حقی، ایش خوفسیزلیگی همده حقوقی و اجتماعی قوللب-قوتلشگه ایگه و رسمی بولمهگن بولیم ایسه برقرارسیز درآمد، ایشنینگ برقرارسیزلیگی و حقوقی حمایه ییتیشمسلیگی بیلن توصیفلنهدی.
ج) اجتماعی زیان کوریش یاندهشووی
اجتماعی زیان کوریش یاندهشووی، ایشسیزلیکنی نیچه اولچولی بیر حالت بیلهدی که نهفقط بیر کیشینینگ درآمدینی بلکیم روحی، اجتماعی، فرهنگی و شخصنینگ کیملیگی حالتلرینی هم تاثیر آستیگه قویهدی. اوزون مدتلی ایشسیزلیک اینیقسه تحصیلگه ایگه یاشلر آرهسیده هدفسیزلیک، افسردهلیک، اجتماعی اوزیلیش و اوزیگه ایشانچنینگ کمهیشیگه سبب بولهدی.
تدقیقات هدفلری
- ۲۰۲۲-ییلدن ۲۰۲۵-ییلگچه افغانستان بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ ایش حالتینی تیکشیریش.
- ۲۰۲۲-۲۰۲۵- دورهلریده افغانستان بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ ایشسیزلیک وضعیتینی بیلیش.
- بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ مناسب ایش امکانیتلریدن فایدهلنیش توغریسیدهگی اصلی قیینچیلیکلرینی تاپیش.
- بیلیم یورت بیتیرووچیلرنینگ ایش بیلن شغللنیش وضعیتی یخشیلنیشی اوچون دلیللرگه اساسلنگن تکلیفلرنی کورسهتیش.
تدقیقات سوراقلری
- ۲۰۲۲ دن ۲۰۲۵-ییلگچه افغانستان بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ ایش وضعیتی قندهی دیر؟
- بو دورده بیلیم یورت بیتیرووچیلرنینگ ایشسیزلیک و ایش بیلن شغللنیش میزانی قنچه ایکن؟
- بیلیم یورت بیتیرووچیلر مناسب ایشگه قول تاپیشده قندهی اصلی قیینچیلیکلر بیلن روپهرهلر؟
- بیلیم یورت بیتیرووچیلرنینگ ایش بیلن شغللنیش وضعیتی یخشیلنیشی ییچیم یوللری نیمه دیر؟
تدقیقات فرضیهسی
اوشبو تدقیقات، افغانستان بیلیم یورتلریدهگی اوقوو مضمونی بیلن ایش بازارینینگ حقیقی احتیاجلری اورتهسیده ضرور ماسلیک و هماهنگلیک موجود ایمسلیگی فرضیهسیگه اساسلنگن.
تدقیقات توری
مذکور تدقیقات مقداری و توصیفی-تحلیلی تورگه مناسب بولیب، سوراونامه اصولی یاردمی بیلن عملگه آشیریلگن.
تدقیقات اوتکزیلگن جمعیت
اوشبو تدقیقات گه قتنشگنلر ۲۰۲۲، ۲۰۲۳، ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵-ییللرده افغانستاننینگ دولتی و خصوصی بیلیم یورتلرینی بیتیرگن یاشلردن عبارت دیر. شونینگدیک اوشبو تدقیقاتده اسلام امیرلیگی رهبری بویروغی اساسیده عالی اوقوو موسسهلریده قیزلر تحصیلی دوامی کیینگی امرگچه توختهتیلگن پیت یعنی، ۲۰۲۲-ییل دسمبر آییگچه تحصیل قیلگن قیزلر هم نظرگه آلینگن. تدقیقات اوتکزیلگن جمعیتنینگ یاشی ۱۵ دن ۳۵ یاشگچه بولیب و افغانستاننینگ ۲۵ ولایتیدن دیر.
نمونه آلیش اصولی و نمونه حجمی
انیق نمونه آلیش تیزیمی موجود ایمسلیگی (بیتیرووچیلرنینگ تولیق رویخطیگه قول تاپیش امکانی یوقلیگی) سبب قتلملی خوشهای تنلش اصولیدن فایدهلنیلگن. سوراقنامه اجتماعی ترماقلر، بیلیم یورت ترماقلری و محلی کاناللر آرقهلی ترقهتیلگن.
یکونی نمونه آلیش حجمی ۲۵ ولایتده بیلیم یورت بیتیرووچی ۱۵۰۹ کیشی دیر.
معلوماتلرنی تحلیل قیلیش اصولی و واسطهلری
اوشبو تدقیقاتده (SPSS) دستوری یاردمی بیلن بیرینچی باسقیچده توپلنگن معلوماتلر سوراقنامه توزیلمهسی اساسیده کودلهنیب و کیین، سوراقنامهلر بیریلگن کودلرگه اساس SPSS دستوریگه کیریتیلگن. شونینگدیک اوندن سونگ معلوماتلر توصیفی رقملر (تکرارلنیش سانی، فایز و اورتهچه) اصولی یاردمی بیلن تحلیل قیلینیب و نتیجهلر جدول همده گرافیکلر آرقهلی تجزیه و تحلیل بولیب و معلوماتلر توصیفلنگن.
چیکلالر
- ولایتلر و اوزاق منطقهلردهگی بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ برچه رقم و رویخطیگه بوتولی قول تاپه آلمسلیک.
- ییتکرمه و تدقیقاتی نهادلرگه یاشلردن قطارینینگ ایشانچسیزلیگی.
- اجتماعی باسیملر سبب جواب بیرگنلردن قطارینینگ اوزینی چیکلشی.
ایکینچی بولیم: معلوماتلرنی تجزیه و تحلیل قیلیش
جواب بیرگنلرنینگ خصوصیتلری
جنسیت اساسیده جواب بیرگنلردن ۶۰.۶ فایزینی ایرککلر و ۳۹.۴ فایزینی عیاللر تشکیل بیرهدی.
جواب بیرگنلردن ۴۶.۲ فایزی ۲۵-۲۹ یاش، ۳۱.۴ فایزی ۲۰-۲۴ یاش، ۱۸.۶ فایزی ۳۰-۳۴ یاش و ۳.۸ فایزی ایسه ۳۵ یاشدن یوقاری دیر.
۲۵ ولایت آرهسیده، کابل ۱۵.۷ فایز بیلن اینگ یوقاری و پکتیا ایسه ۰.۵ فایز بیلن اینگ آز شرکت قیلگنلر رقمینی اوزیگه قید قیلگن.
اوتکزیلگن تدقیقاتده جواب بیرگنلردن ۷۸.۹ فایزی شهرلر و ۲۱.۱ فایزی ایسه قیشلاقلرده حیات کیچیرماقده.
جواب بیرگنلردن ۵۴.۴ فایزی ۲۰۲۲-ییل، ۲۱.۹ فایزی ۲۰۲۳-ییل، ۱۵ فایزی ۲۰۲۴-ییل و ۸.۷ فایزی ایسه ۲۰۲۵-ییلده بیلیم یورتنی بیتیرگن.
جواب بیرگنلردن ۷۱.۶ فایزی لیسانس حجتی، ۱۹.۲ فایزی ۱۴-صنفنی بیتیریش حجتی و ۹.۲ فایزی ایسه ماسترلیک حجتیگه ایگهلر.
جواب بیرگنلردن ۶۵.۳ فایزی دولتی بیلیم یورتلر و ۳۴.۷ فایزی ایسه خصوصی بیلیم یورتلردن فارغ بولگنلر.
جواب بیرگنلردن ۵۰.۱ فایزینینگ تحصیل قیلگن بولیمی اجتماعی بیلیملر و ۴۹.۹ فایزینینگ تحصیل قیلگن بولیمی ایسه طبیعی بیلیملر دیر.
جواب بیرگنلردن ۵۹.۷ فایزینینگ ایتیشیچه، بیلیم یورت درسلری اولرنینگ ایش بازاریگه کیریش اوچون تیار قیلگن، لیکن ۴۰.۳ فایزینینگ جوابی سلبی دیر.
۱۵۰۹ یاشدن، ۶۵.۹ فایزی ایشسیز، ۳۴.۱ فایزی ایشگه ایگه دیر؛ بو ایسه بیلیم یورت بیتیرووچیلری آرهسیده ایشسیزلیکنینگ یوقاری سطحینی کورستهدی.
سونگی تورت ییلده بیلیم یورت بیتیرووچیلری آرهسیده ایش بیلن شغللنیش عمومی حالتی
بیلیم یورتنی بیتیرگن هر ۱۰ یاشدن ۷ تهسی ایشسیز دیر
مذکور تدقیقاتده ۲۵ ولایتدهگی دولتی و خصوصی بیلیم یورت بیتیرووچی ۱۵۰۹ کیشیدن، ۹۹۴ تهسی (۶۵.۹ فایز) ایشسیز، ۵۱۵ تهسی (۳۴.۱ فایز) ایشلی دیر؛ یعنی بیلیم یورتنی بیتیرگن هر ۱۰ یاشدن ۷ تهسی ایشسیز دیر.
صحبت قیلگنلردن ۲۰.۲ فایزی آلتی دن بیر ییلگچه، ۵۶ فایزی ایکی دن اوچ ییلگچه و ۲۳.۸ فایزی ایسه اوچ ییلدن کوپراق مدتگچه ایشسیزلیک وضعیتیگه قرار تاپگنلر.
صحبت قیلگنلردن ۴۹ فایزی سیوی یازیش طرزینی بوتونلی شکلده بیلهدیلر. ۴۱.۴ فایزی بیراز بیلهدیلر، لیکن ۹.۴ فایزی ایسه هیچ بیلمهیدیلر.
جواب بیرگنلردن ۴۵.۱ فایزی خلقارا تشکیلاتلر یا-ده نادولتی نهادلرده ایشلش، ۲۳.۷ فایزی خصوصی ایشلرده ایشلش، ۱۸.۶ فایزی دولتی بولیملرده ایشلش و ۱۲.۶ فایزی مستقل ایش یا-ده شخصی کسبوکارلرده ایشلشنی اوزیلریگه افضل کورگنلر.
۷۷.۷ فایز ایشسیزلیکنینگ روح و روانلریگه جوده کوپ سلبی تاثیر قویگنی، ۱۸.۴ فایز کوپ سلبی تاثیر قویگنی، ۳ فایز آز و یالغیز ۰.۹ فایز ایسه ایشسیزلیک روحلریگه هیچ قندهی تاثیر قویمهگنینی ایتگنلر.
جواب بیرگنلردن ۶۵.۳ فایزی اقتصادی و مالی باسیم، ۳۱.۲ فایز روحی باسیم بیلن اضطراب و ۳.۵ فایز ایسه اجتماعی مناسبتلر کمهیشینی ایشسیزلیک دوریدهگی اینگ اساسی قیینچیلیکلردن عنوان قیلهدیلر.
۲۰۲۲-ییلدن ۲۰۲۵-ییلگچه بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ ایش بیلن شغللنیش وضعیتی، درآمدی و ایشیدن رضایتی بولگن حالتینی تیکشیریش
اوشبو تدقیقات گه شرکت قیلگن ۱۵۰۹ یاشدن، ۵۱۵ تهسی (۳۴.۱ فایز) ایش تاپیشگه موفق بولگن. شوندهی بیرحالده، اولردن ۶۵.۵ فایزی اوقیگنلری بولیمگه (بوتونلی یا-ده نسبتاً) ماس بولمهگن ایشلرده فعالیت قیلماقدهلر. شونینگدیک ایشگه ایگه بولگن ۷۱.۷ فایز، ایشلریدن آز یا-ده هیچ رضایتلری یوق. بونگه علاوه، جواب بیرگنلردن ۳۵.۵ فایزی بیر دن ایکی ییلگچه مناسب ایش تاپیشنی کوتیب تورگنلر.
جواب بیرگنلردن ۴۵.۶ فایزی خصوصی نهادلرده ایش بیلن شغللنگنلر که کوپینچه حصهگه ایگهلر. اوندن کیین ۲۴.۱ فایز دولتی نهادلر و ۱۶.۳ فایز خلقارا تشکیلاتلرده فعالیت قیلماقده همده ۱۴ فایز ایسه مستقل کسبوکارلر بیلن شغللنگن.
جواب بیرگنلردن ۳۸.۱ فایزی ۶ آیدن آزراق مدت، ۲۶.۴ فایزی ۶ آیدن ۱ ییلگچه، ۲۰.۴ فایزی ۱ دن ۲ ییلگچه و ۱۵ فایزی ایسه ۲ ییلدن کوپراق مدتده، بیرینچی مرته ایش بیلن شغللنیشگه موفق بولگنلر.
شرکت قیلگنلردن ۸۴.۷ فایزی ایش تاپیش صحیفهلری، رقابتی سیناو یا-ده ایش ادارهلریگه مستقیم مراجعت قیلیش یولی و ۱۵.۳ فایز ایسه واسطه و تانیش آرقهلی حاضرگی ایشلریگه استخدام بولگنلر.
جواب بیرگنلردن ۳۴.۵ فایزی تحصیل قیلگنلری بولیمگه بوتونلی ماس، ۴۴.۳ فایزی بیراز ماس و ۲۱.۲ فایزی ایسه تحصیل قیلگنلری بولیمگه هیچ ماس بولمهگن ایش بیلن شغللنگنلر.
جواب بیرگنلردن ۳۷.۶ فایزینینگ درآمدی ۶۰۰۰ دن ۱۰۰۰۰ افغانی، ۲۷.۸ فایزینینگ درآمدی ۱۰۰۰۰ دن ۲۰۰۰۰ افغانی، ۲۲.۹ فایزینینگ درآمدی ۲۰۰۰ دن ۵۰۰۰ افغانی، ۸ فایزینینگ درآمدی ۴۰۰۰۰ دن ۲۰۰۰۰ افغانی و یالغیز ۳.۷ فایزینینگ درآمدی ۴۰۰۰۰ دن آرتیق افغانی دیر.
جواب بیرگنلردن ۶۵.۹ فایزی ایشلریدن آزراق راضی، ۲۸ فایزی کوپ راضی و ۵.۸ فایزی ایسه هیچ راضی ایمس دیر.
نتیجه
مذکور تدقیقات، ۲۰۲۲-ییلدن ۲۰۲۵-ییل آرهسیده افغانستان بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ ایش بیلن شغللنیش وضعیتینی بیلیش مقصدی بیلن ۲۵ ولایتدن قتنشگن ۱۵۰۹ کیشیدن ییغیلگن معلومات اساسیده عملگه آشیریلگن. معلوماتلرگه کوره، بیلیم یورت بیتیرووچیلرنینگ ایش بیلن شغللنیش وضعیتی جدی قیینچیلیکلر بیلن روپهره بولیب و اولر آرهسیده ایشسیزلیک میزانی ۶۵.۹ فایزگه ییتیشهدی که شوندهی بیرحالده، یالغیز ۳۴.۱ فایز ایش بازاریگه کیره آلگن. بو حالت ملکهلی کدرلر صلاحیتی بیلن ایش بازارینینگ اولرنی قبول قیلیش امکانیتی اورتهسیدهگی چقور تفاوتنی کورستهدی.
شونینگدیک نتیجهلر اساسیده، ایشسیزلیکلردن کوپ قطاری آز مدتلی بولمهی، کوپینچه مدتگچه دوام قیلگن یعنی ایشسیز بولگن کیشیلردن یریمدن آرتیغی ایکی دن اوچ ییل و باشقه بیر بولیمی ایسه اوچ ییلدن کوپراق، بو وضعیتگه قالگن. اوشبو جریان برقرار ایش امکانیتلری چیکلنگنی و افغانستان ایش بازارلری توزیمیده بیتیرووچیلرنی ایشگه آلینیش جریانینینگ سُستلیگینی کورستهدی.
شونینگدیک ایش بیلن شغللنیش بولیمیده، تحصیل قیلینگن بولیم بیلن ایش توری آرهسیده ماسسیزلیک کوزگه کوریلهدی. شوندهی بیرحالده، ایش بیلن شغللنگن کیشیلردن کوپ قطاری تحصیل قیلگنلری بولیمگه بوتونلی ماس بولمهگن یا-ده بیراز ماس بولگن ایشلرده فعالیت قیلماقده. بو وضعیت نهفقط ایش فایدهلیگی کمهیشی، بلکیم ایشدن قانیقیش درجهسینینگ کمهیشیگه هم سبب بولهدی و ایشچیلرنینگ کته قسمی اوز ایش شرایطیدن کم درجهده قانیقیش بیلدیرهدی.
باشقه بیر تاماندن، قولگه کیلگن معلومات اساسیده، جواب بیرگنلر فکریچه ایشسیزلیکنینگ اینگ مهم عامللری ایش امکانیتلری کملیگی، ایش تجربهسیگه ایگه بولمسلیک، ایش تاپیش مهارتلری کملیگی و چیکلنگن اقتصادی شرایط دیر.
توپلم شکلده، مذکور تدقیقاتنینگ نتیجهسیگه کوره، تیکشیروو بولگن ییللرده افغانستاننینگ ایش بازاری، بیلیم یورت بیتیرووچیلرینینگ فایدهلی شکده جذب قیلیش اوچون ییترلی امکانیتگه ایگه بولمهی و بو وضعیت، تعلیمی سیاستلرینی اساسی طرزده کوریب چیقیلیشی، عملی مهارتلر کوچهیتیریلیشی و عالی اوقوو تیزیمی بیلن ایش بازارینینگ حقیقی نیازلری آرهسیده فایدهلی علاقهلر یرهتیلیشی ضرورلیگینی مهم کورستهدی.
تکلیفلر
1. بیلیم یورتلرنینگ تعلیمی دستورلرینی کوریب چیقیش
گرچند بیتیرووچلرنینگ ۵۹.۷ فایزی بیلیم یورت اولرنی ایش بازاریگه تیارلهگن دیب بیلسهلرده، ایش بیلن شغللنگن ۶۵.۵ فایز تحصیل قیلگن بولیم بیلن بوتونلی یا-ده نسبتاً ماس بولمهگن ایشلرده فعالیت قیلماقده. بو، اوقوو مضمونلری و ایش بازارینینگ حقیقی نیازی آرهسیده بوشلیق بولگنینی کورستهدی.
تکلیف
- بازار نیازلری اساسیده اوقوو دستوری کوریب چیقیلیشی.
- مهارتی و عملی درسلر کوپهیشی.
- تحصیلنینگ سونگی ییللریده ایش اورگهنیش (Internship) دورهسینینگ جبری بولیشی.
2. بیلیم یورتلرده ایش بیلن شغللنیش خذمت مرکزلری آچیلیشی
بیلیم یورت بیتیرووچیلردن یریمدن آرتیغی ایکی دن اوچ ییلگچه ایشسیز قالیب و قریب تورتدن بیری اوچ ییلدن کوپراق ایشسیز قالگنلر.
تکلیف
- برچه بیلیم یورتلرده «ایش تاپیش بوییچه رهنمالیک ادارهلر» آچیلیشی.
- سیوی تیارلش، ایش مصاحبهلری و ایش اختریشنی اورگهتیش.
- ایشگه آلینیش کورگزمهلری اوتکزیلیشی.
- بیتیرووچیلر و ایش امکانتیلری بوییچه معلوماتلر توپلمی یرهتیلیشی.
3. خارجی تیللر و دیجیتال مهارتلرینی رواجلنتیریش
جواب بیرگنلردن ۴۵.۱ فایزینینگ خلقارا تشکیلاتلرده ایشلشگه مایللیگی کوپلب بیتیرووچینینگ ینهده رقابتی فرصتلرگه قیزیقیشینی کورستهدی، بیراق بو بولیم یوقاری درجهده تیل و دیجیتال مهارتلریگه ایگه بولیشنی طلب قیلهدی.
تکلیف
- اینگلیزچه نی مسلکی شکلده اورگهتیش.
- کامپیوتری مهارتلری، معلوماتلرنی تحلیل قیلیش، لایحهلرنی مدیریت قیلیش و صنعی هوشنی اورگهتیش.
- بیلیم یورت حجتی یانیده ایشانچلی کسبی سرتیفیکیتلرنی بیریش.
4. کیچیک کسبوکارلر و تدبیکارلیکنی کوچهیتیریش
یاشلردن یالغیز ۱۲.۶ فایزی مستقل ایش یا-ده شخصی کسبوکارنینگ یرهتیشنی تنلهگن که بو رقم تدبیکارلیک فرهنگی ضعیفلیگینی کورستهدی.
تکلیف
- بیلیم یورتلرده کسبوکار رواجلنیش مرکزلری آچیلیشی.
- تدبیرکارلیک و مالی مدیریت بوییچه تعلیم بیریش.
- بیلیم یورت بیتیرووچیلریگه آز فایدهلی و کیچیک قرضهلر زمینهسی یرهتیلیشی.
- اینیقسه تکنولوژی و خذمتلر حوزهسیده ینگی کسبوکارلرنی قوللب-قوتلش.
5. قیشلاق حدودلریده ایش بیلن شغللنیشگه اعتبار قرهتیش
جواب بیرگنلردن ۷۸ فایزدن آرتیغی شهرده حیات کیچیرماقده که بو، قیشلاق حدودلریده ایش و تعلیم امکانیتلری آز بولگنینی کورستهدی.
تکلیف
- قیشلاقلرده محلی خذمتلر، کیچیک صناعتلر و زراعتی لایحهلر رواجلنیشی.
- دیجیتال آستقورمهلر و اینترنت کینگهیتیریلیشی.
6. ایش بازارینینگ منظم کوزهتیش تیزیمینی یرهتیش
افغانستان ده بیلیم یورت بیتیرووچیلری وضعیتی بوییچه منظم و ییللیک معلوماتلر جودهیم چیکلنگن.
تکلیف
- بیلیم یورت بیتیرووچیلرینی کوزهتیش بوییچه ملی تیزیم یرهتلیشی.
- بیتیرووچیلرنینگ ییللیک گزارشی ترقهلیشی.
- بیلیم یورت بولیملرینی یونهلتیریش اوچون ایش بازارینینگ کیلهجگی احتیاجلرینی پیشبینلیک قیلیش.
