دایکندی ولایتی‌نینگ تاغلی حدودلریده، کوتیلمه‌گن ساووق طفیلی بادام گللری‌نینگ نابود بولیشی و کیتمه-کیت قوریقچیلیک‌لر فقط بیر ایکینیچلیک محصولاتی‌نینگ یوق بولیشینی حکایه قیلمه‌یدی؛ بو سونگی چاروالرینی ساتیش، دکان‌لردن قرض آلیش و آوقت‌لنیش‌لرینی کمه‌یتیریش اورته‌سیده تیریکچیلیک قیله‌یاتگن عایله‌لر دسترخوانی‌نینگ قیسقریب باره‌یاتگنی حقیده‌گی اچیق حقیقت دیر.
فائو و جهان آزیق-آوقت دستوری کبی خلق‌ارا تشکیلات‌لرنینگ آگاه‌لنتیریش‌لری افغانستانده قیشلاق اهالیسی تیریکچیلیگی کیسکین آزیق-آوقت انقراضی گه یوز توته‌یاتگنیدن درک بیره‌یاتگن بیر پیتده، دایکندی‌لیک باغبان‌لرنینگ آوازی جهان اقلیم ییغیلیشی عرفه‌سیده ینگره‌ماقده.
افغانستان‌نینگ مرکزی تاغلی حدودلریده بادام درختی اونلب ییللر دوامیده شونچه کی زراعت محصولاتی بولیب قالمه‌گن. بو درخت دایکندی‌ده‌گی مینگلب عایله‌لر اوچون اساسی درآمد منبعی و آزیق-آوقت تأمیناتی‌نینگ مهم تیه‌نچ‌لریدن بیری بولگن. اما بوگون دهقانلر قورغاقچیلیک، سوو تنقیص‌لیگی بهارگی ساووق‌لر، آفت و اوسیملیک کسللیک‌لری کبی معمالردن شکایت قیله‌دیلر. بو معمالر باغ‌لردن آلینه‌دیگن حاصل‌نی کمه‌یتیریب، بادام گه قره‌م عایله‌لر گه اقتصادی باسیمنی ینه‌ده کوچه‌یتیرگن. دایکندی‌نینگ مرکزی‌ده «رمکک» قیشلاغیده یشاوچی خالق‌نظرنینگ ایتیشیچه، ایلگری باغی ۳۰ دن ۴۰ سیر بادام بیرگن ییللرده حاضر ایریم درخت‌لر قوریب قالگن. قالگن حاصل ایسه بهارگی ساووق سبب ضرر کورگن. او شونده‌ی دییدی: «کیتمه-کیت قورغاقچیلیک‌لر باشلنگنیدن بیری بادام درخت‌لری ضرر کوره باشله‌دی. بادام درخت‌لری‌نینگ بیر قسمینی کیسیب، یاقیلغی صفتیده ایشلتدیک. ایریم‌لری ایسه یریم قوریگن حالتده قالگن. بو ییل نهاللر گلله‌دی، بیراق ساووق توشگچ، شاخ‌لرده‌گی حاصل قوریب قالدی. حیاتی‌میزنینگ برچه خره‌جت‌لرینی شو حاصل‌دن تأمینلر ایدیک. ایندی حاصل بولمه‌گنی اوچون یشش خره‌جت‌لریمیزنی تأمینلش مقصدیده مال، سیگیر و باشقه چاروالریمیزنی ساتدیک. هیچ نرسه‌میز قالمه‌دی.»
خالق‌نظرنینگ حکایه‌سی باغ گه ییتگن ضرر فقط بادام حاصلی‌نینگ کمه‌یشی بیلن چیکلنیب قالمسلیگینی کورسته‌دی. حاصل کمه‌یگنده، عایله‌لر درآمدنی تأمینلش اوچون اوز مال-ملکینی ساته‌دی، قرض آله‌دی و آخر-عاقبت ییمک‌لرینی قیسقرتیریش گه مجبور بوله‌دی.
«رمکک» قیشلاغی‌نینگ ینه بیر یشاوچیسی بولگن غلام هم حاصل کمه‌یگنی و بو حالت اوسیملیک آفت‌لری ترقه‌لیشی بیلن بیر پیتگه توغری کیلگنینی ایته‌دی. او شونده‌ی دییدی: «بو ییل بادام یریم حاصل بیرگن بلکی ۲۰ سیر اطرافیده حاصل بیریشی ممکن، اولگی ییللرده ۳۰-۴۰ سیر حاصل آلردیک. گلله‌گن پیتیده آفت‌لر گل‌لرنی باسیب، ییب کیتدی. بیز ایسه اوز وقتیده دارو سیپیشگه اولگورمه‌دیک. حیاتی‌میز بیر بُورده نان بیلن زورگه اوتماقده. بیز دهقانلر فقط کون کیچیره‌یپمیز خلاص. گوشت ساتیب آلالمه‌یمیز؛ آزگینه تاووق گوشتینی هم هر ۱۰-۱۵ کونده بیر مرته آله‌میز.»
شهرستان تومنی‌نینگ «زوجوک» قیشلاغیدن بولگن ۵۴ یاشلی انور هم، احوالی شونگه اوخشش. اونینگ ایتیشیچه، باغی‌دن آلینه‌دیگن حاصل قریب ۴۰ سیردن ۱۰ سیردن هم کمگه توشیب کیتگن. او شونده‌ی دییدی: «بادام‌لرنی کسللیک باسدی، چنگ-توزان کوپه‌یدی و کنه توشدی. بهارنینگ باشیده بهارگی ساووق کیلدی و برچه درخت‌لرنی یریم نابود قیلدی. حاضر بوتون قیشلاغی‌میز بادام درخت‌لریگه امید قیلیب، بازاردن قرض آلیب یشه‌یپتی. درخت حاصل بیرمسه، قشاقلیک و آچلیک بوله‌دی. دسترخوانی‌میز هم اوزگردی؛ یا نان چای ییمیز، یا کی کون‌نی اوتکزیش اوچون بیر محل آوقت‌نی قیسقرتیره‌میز. آیی گه بیر مرته گوشت آله‌میز و بعضی آی‌لرده آلالمه‌یمیز.»
شهرستان تومنی «چهارسپان» قیشلاغیدن بولگن ۳۵ یاشلی نایب‌علی، او هم باغی‌دن آلینه‌دیگن حاصل قریب ۷۰ سیردن ۳۰-۴۰ سیرگچه کمه‌یگنینی معلوم قیله‌دی. اونینگ ایتیشیچه: «معما سوو آزلیگی و کسللیک‌لرده. ییل باشیده حشرات توشه‌دی، بادام پوستی قوریب قاله‌دی و اونی قیته ایشلش قیینلشه‌دی. ۱۵-۲۰ ییللیک نهاللر قورغاقچیلیک سبب نابود بولدی. دایکندی اهالیسی اقتصادیاتی‌نینگ اساسی تیه‌نچی بادام دیر. اگر بادام بولمسه، دسترخوان ضرر کوره‌دی و آدملر قیشکی خره‌جت‌لرینی قاپله‌ی آلمه‌یدی.»
شونگه قره‌می، متخصص‌لرنینگ ایتیشیچه، بو ضعیف‌لیک‌نینگ بیر قسمی بادام درختی‌نینگ گللش دوری‌ده ساووقه نهایتده سیزگیرلیگی بیلن باغلیق. بیلیم یورت اوقیتووچیسی همده زراعت و باغدارچیلیک بوییچه متخصص یاسین کوثرنینگ ایتیشیچه، حرارت اوزگریش‌لری درخت‌لرنینگ گللش وقتیگه تأثیر قیلیشی ممکن. اگر هوا ایسیب کیتگنیدن کیین توستدن ساووق توشسه، بادام گللری ضرر کوره‌دی. او شونده‌ی دییدی: «بادام بهار عرفه‌سیده باشقه درخت‌لر گه قره‌گنده انچه آلدین گلله‌یدیگن درخت‌لردن دیر. کمیده ۱۵ ییل فصل‌لر بیر-بیریدن اجره‌لیب توره‌دی؛ قیش ساووق بولردی، بهار یقینلشگنی سری هوا استه-سیکین ایسردی. اما سونگی ییللرده قیش آخری یا کی بهار عرفه‌سیده هوا حرارتی عادت‌ده‌گیدن انچه یوقاری کوتریلماقده. درخت‌لر بهار کیلگنینی سیزیب، گلله‌ی باشله‌یدی. شوندن کیین ایسه حرارت کیسکین اوزگریب، هوا بیردن ساوویب کیته‌دی، حتا قار هم یاغه‌دی. بادام گللری پست حرارت گه جوده سیزگیر بولیب، بیر کیچه‌نینگ اوزی‌ده حرارت نول‌دن پست گه توشسه، بوتونلی ضرر کوریشی ممکن.»
باشقه تاماندن، یشش محیط و اقلیم اوزگریشی بوییچه متخصص جناب آگاه‌نینگ ایتیشیچه، کوپلب باغ‌لرنینگ عنعنوی اصول‌ده یوریتیلیشی، باغدارچیلیک ساحه‌سیده خبردارسیزلیک و ینگی اقلیم شرایط‌لرگه تیارگرلیک کوریلمه‌گنی ضررلرنی ینه‌ده کوچه‌یتیره‌دی. اونینگ فکریچه: «اقلیم اوزگریشی کتته ضرر ییتکزه‌دی، چونکی بیز بونگه ییترلیچه تیار ایمس‌میز و باغ‌لریمیز زمانه‌وی شرایط‌لر گه ماسلشتیریلمه‌گن. می‌نینگ معلومات‌لریمگه کوره، احتمال، خلقی‌میزنینگ اتیگی ۲۰ فایزی مسلکی باغدار حسابلنه‌دی. قالگنلری شخصی ییر ایگه‌لری بولیب، عنعنوی شکلده باغدارچیلیک قیله‌دی.»
شونگه قره‌می، دایکندی باغدارچیلری‌نینگ معمالری افغانستانده کینگ‌راق اقلیم و تیریکچیلیک انقراضی‌دن علیحده ایمس. خلق‌ارا مهاجرت تشکیلاتی تامانیدن مملکت مقیاسیده اوتکزیلگن «افغانستان‌نینگ اقلیمی ضعیف‌لیگینی بهالش» گزارشیده ایتیلیشیچه، افغانستان قورغاقچیلیک، سوو تاشقین‌لری و آب-هوا حادثه‌لری‌نینگ کوچه‌یشی بیلن یوزمه-یوز کیلماقده. بو خوف-خطرلر اهالی‌نینگ تیریکچیلیگی، مال-ملکی و کوچیب یوریشیگه تأثیر کورستگن. مذکور بهالش (ارزیابی) افغانستان‌نینگ برچه ۳۴ ولایتیده جماعه‌لرنی اورگنیش آرقه‌لی اولرنینگ اقلیمی خوف‌لر گه دچار بولیش درجه‌سی، ضعیف‌لیگی و ماسلشیش امکانیت‌لرنی تحلیل قیله‌دی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ آزیق-آوقت و ایکینچیلیک دستوری، میلادی ۲۰۲۵ییلده قورغاقچیلیک و قوروق آب-هوا افغانستان‌نینگ ایریم حدودلریده للمی بوغدای ییتیشتیریشگه تأثیر کورستگنینی بیلدیره‌دی. دایکندی هم قوروق شرایط ایکینچیلیک محصولات‌لری ییتیشتیریشگه ضرر ییتکزگن ولایت‌لردن بیری بولگن. فائو اوز گزارشیده آزیق-آوقت خوفسیزلیگی‌نینگ یامانلشووینی اقتصادی عامللر، تیریکچیلیک امکانیت‌لری‌نینگ قیسقریشی و قوروق آب-هوانینگ تأثیری بیلن باغله‌گن. افغانستان بوییچه آزیق-آوقت خوفسیزلیگینی باسقیچمه-باسقیچ تصنیف‌لش‌نینگ (IPC) سونگی تحلیلیگه کوره، میلادی ۲۰۲۵ییل سپتمبر و اکتوبر آی‌لریده قریب ۱۳.۸ میلیون کیشی آزیق-آوقت خوفسیزلیگی بوییچه اوچ باسقیچ یا کی اوندن یوقاری درجه‌ده بولگن. ۲۰۲۵ ییل نومبر آیی‌دن میلادی ۲۰۲۶-ییل مارچ گچه بولگن دور اوچون ایسه بو کورستکیچ قریب ۱۷.۴ میلیون کیشیگه ییتیشی پیش‌بینلیک قیلینگن. مذکور تشکیلات قورغاقچیلیک‌نینگ دوام ایتیشی، اقتصادی معمالر و انسان سیورلیک یاردملرنینگ قیسقریشینی وضعیت‌نی ینه‌ده آغیرلشتیره‌یاتگن اساسی عامللر صفتیده قید ایتگن.
شو بیلن بیرگه، خلق‌ارا آزیق-آوقت دستوری گه کوره، افغانستان میلادی ۲۰۲۶-ییلده اینگ آچلیک انقراضی بیلن روپه‌ره دیر و قریب ۱۷.۴ میلیون نفر قتیق آزیق-آوقت ییتیشمسلیگی بیلن دوچ دیر. بو تشکیلات کیتمه-کیت قورغاقچیلیک و اقلیم اوزگریش‌لرینی اقتصادی انقراض و باشقه عامللر یانیده یشاوچیلرنینگ تیریکچیلیگیگه تأثیر قیلگن باسیم‌لردن بیله‌دی. شونینگ اوچون دایکندی‌ده‌گی باغدار اوچ وقت آوقت‌لنیشنی بیر یا کی ایکی وقت گه قیسقرتیرگنینی ایته‌دی بو حکایه‌نی کتته‌راق کوریش کیره‌ک.
آنتالیاده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ جهان اقلیم کنفرانسی (کاپ ۳۱) اوتکزیلیشی عرفه‌سیده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی ینه بیر بار آزیق-آوقت خوفسیزلیگی و اقلیمگه ماسلشوو دستورلرینی مالیه‌لشتیریش حقیده گپیرماقده. بیراق قاغازده‌گی بو مجبوریت‌لر فقط خلق‌ارا کنفرانس‌لرنینگ حشمتلی تالارلری بیلن دایکندی‌نینگ تاغ ایتک‌لریده یشاوچی اهالی‌نینگ بوش قازان-تاواق‌لری اورته‌سیده‌گی مصافه‌نی قیسقرتیره آلگنیده‌گینه انسانی اهمیت کسب ایته‌دی. بو آره‌ده باغدارچیلیک‌نینگ محنت‌ده قاتگن قوللری همان زراعت تشکیلات‌لریدن یاردم کوتماقده؛ گرچی اوشبو گزارش اعلان قیلینیشیگه قدر محلی مسئوللر و ایکینچیلیک وزیرلیگی‌نینگ جواب‌لری همده ریجه‌لری حقیده معلومات آلیشگه قره‌تیلگن اورینیش‌لر نتیجه‌سیز قالگن بولسه-ده.
اگر دنیا دولتلری ییر سیاره‌سینی قوتقریش حقیده گپیرماقچی بولسه، بو نجات، اولا دایکندی باغدارلری‌نینگ بوش دسترخوانی گه بره‌کنی قیتریش‌دن باشلنیشی کیره‌ک.
