کوز فصلی یېتیب کېلدی، قیشلاقلر اېسه سریق برگلردن تیکیلگن لباسده آسایشته، قیسقه بیر بیرهمنی کوتیب آلگن. تیپهلیکلر اوستیده و باغلر آرهسیده برگلرنینگ شمالده رقصی شاعرلیک بیر منظره یرهتهدی؛ اما قیشلاق عیاللری اوچون بو گوزهللیک باشقه معناگه ایگه – بو ساووق، آچلیک و مشقتنینگ باشلنیشی بیلگیسی. شاخدن اوزیلگن هر بیر برگ یقینلشیب کېلهیاتگن قیشدن درک بیرهدی – بو قیش لای، شرایطنینگ یوقلیگی و آزیق-آوقت تنقیصلیگی آرهسیده حیاتنی قرانغو و آغیر بیر سفر گه ایلنتیرهدی.
حاضر قیشلاق عیاللری یقینلشهیاتگن ساووققه قرشی تینچ، اما آغیر کورهشگه تیارگرلیک کوریش بیلن بند. اوشبو تیارگرلیکنینگ بیر قسمی ایسیق و قویاشلی یاز کونلریده یکونلنگن، قالگن قسمی اېسه حلی دوام اېتماقده؛ بو ایشلر آرهسیده یاغاچ و یاقیلغی نرسهلرینی ییغیش، قوروت، سریغیاغ، توقان و قوریتیلگن میوهلرنی تیارلش بار. بعضیلری اېسه هنوز یانغاق، پیاز و پمیدارلرنی ییغیش بیلن بند. بیراق بو مشقتلردن هم کوره، اولرنینگ قلبینی تیترهتهدیگن نرسه – کوچلی ساووقنینگ کیلیشی؛ بو فصلده هېچ قندهی درآمد یوق، سبزهواتلر یېتیلمهیدی و حیوانلر شونچهلیک ضعیفلشهدی کی، سوتلری هم کمیهدی.
بولرنینگ برچهسیدن تشقری، یوللرنینگ قار و قلین لای بیلن توسیلیشی هم بو مشقتلی سفرنینگ بیر قسمی حسابلنهدی؛ بو سفر کوزدن باشلنیب، بهار گه بولگن ناانیق و ضعیف امید بیلن یکون تاپهدی.
اوشبو گزارشده، سلاموطندار مملکتنینگ ۱۱ ساووق ولایتیدهگی ۱۴ نفر قیشلاق عیالی بیلن صحبت قیلگن. شو جملهدن ۴۰ یاشلی ملکه، تخارنینگ «تغی ولدی» قیشلاغیدن، چاروه ماللری بیلن تولدیریلگن طویلهخانهده اوتیریب، بیر قولی بیلن سوت سوکیب (ساغیب)، ایکینچی قولی بیلن پیشانهسیدهگی تیرینی شالینینگ چیکهسی بیلن اریتیب، او ساووق فصلده چاروهچیلیک بیلن عایلهسینینگ ضروری احتیاجلرینی قیینلیک بیلن تأمینلهی آلیشینی بیلدیرهدی. او شوندهی دیېدی: «مینده بیر نیچته اېچکی، قوی و سیگیر بار، قتیق و سوت ساتهمن و اوی گه درآمد تاپهمن. قیش بیز اوچون جوده قیین، هوا ساووق، فرزندلریم ساوقاتهدی، یاغاچیمیز یوق، کومیریمیز یوق، قیش جوده ساووق بولهدی، یوللریمیز بوزیلگن، قیشلاقده حیات قیین، لېکن باشقه علاجیمیز یوق.»
شو طرزده، تخار ولایتینینگ درقد تومنی یشاوچیسی و یاشی قنچهلیگینی بیلمهیدی گلببو هم بالهلگیدن چاروهچیلیک بیلن شغللنگنینی یخشی اېسلهیدی. اونگه کوره، قتیق و ساووق و قیش اوچون یاقیلغی یېتیشمسلیگی حیاتینی و عایلهسینینگ حیاتنی قیینلشتیرهدی. اونینگ ایتیشیچه: «بیلمهی من، بلکه ۴۰ یاشر من، شو قتیقنی آلیب ساتهمیز، سوتنی اېسه اوزیمیز اویده ایچهمیز. قیش جوده قتیق بولهدی، اوییمیز لای گه تولهدی. برچه یاغاچلر نم، بعضاً یامغیر یاغهدی، همه جاینی نم قیلهدی، قیشده اېسه جوده آغیر کونلریمیز بولهدی.»
قیشدن قورقیش قیشلاق عیاللری اوچون فقط یاقیلغی یېتیشمسلیگی و سویکلرنی تیترهتهدیگن ساووق بیلن چېکلنمهیدی. اولرنینگ ایتیشیچه، قیش باشلنگچ، تازه ایچیملیک سووی و آزیق-آوقت منبعلری گه یېتیب باریش هم قیینلشهدی، ایکینچیلیک و چاروهچیلیک فعالیتی کمهیگنی سببلی اېسه عایلهنینگ درآمدی هم سیزیلرلی درجهده پسهیهدی.
۶۸ یاشر حمیده، عایلهوی مسئولیت و ایکینچیلیک آغیرلیگی سبب بیلینی ایگیب آلگن، بامیانده اوزاق دوام ایتهدیگن ساووقنینگ اۉزی و ایچیملیک سوویگه یېتیب باریش جریانینینگ عایلهسیگه خوف سالیشینی ایتهدی. اونگه کوره: «قیشده سوونی دریادن آلهمیز، بیزده بیته کوتل بار، او موزلهیدی، سوونی آلیش جوده قیین. ایشکلری بارلرگه قولهی، بیزده یوق، قوللریمیز و باشیمیز بیلن آلیب کیلهمیز اوی گه، تندیرده پیشیریب تیارلهیمیز.»
بدخشانده قیشلاقلیک ۳۹ یاشر شفیقه گه کوره، او و عایلهسی کوچلی ساووق، قیشلاقلیک و آچلیککه کوپراق داش بیریشگن و یامان اقتصادی شرایط طفیلی آزیق-آوقت ذخیرهسینی توپلش امکانیت گه ایگه اېمسلر.
او شوندهی دیېدی: «اگر ساووق کوچهیسه و ایشلهی آلمسک، اېنگ کمیده بیر هفته گه آزیق-آوقت ذخیرهسی بیلن چیدهشیمیز ممکن، اۉزیمیز و فرزندلریمیز اوچون قوریتیلگن نان و چای تیارلب قوییشیمیز ممکن، شوندن آرتیق اېسه بیر هفتهدن کوپراق چیدهشیمیز قیین.»
اوشبو عیاللر، عایلهنینگ و قیشلاقنینگ اقتصادی تیهنچی بولیب، قیشده درآمد یوقلیگی بیلن بیرگه آغیر طبیعی تهدیدلر گه – کوچلی یامغیرلر، موزلش و سوو تاشقینلریگه هم دوچ کیلیشهدی. بو اېسه اولرنینگ حیات خوفسیزلیگی و آسایشتهلیگیگه جدی تهدید سالهدی.
قندوزلیک ۴۲ یاشر گلخمار و بادغیس یشاوچیسی ۴۴ یاشر حبیبه، قیشلاق عیاللری بولیب، اولر قیش فصلیده اېنگ کتته قورقوولرینی آفتلر تشکیل اېتیشینی ایتیشهدی.
گلخمار شوندهی دیېدی: «اگر قار و یامغیر کوپ بولسه، قیینچلیکلر گه دوچ کیلهمیز، اویلریمیز بوزیلهدی. مین قار و یامغیردن جوده قورقهمن، چونکی اولر بیزنی جوده قیینهیدی.»
حبیبه هم شوندهی دیېدی: «سوو تاشقینلری کیلهدی، جوده قینهلیب قالهمیز. بوتون حاولیمیزنی سوو قاپلهیدی، اوییمیز گه هم سوو کیرهدی. زلزله بولهدی، اوییمیزنی کورهسیز، قندهی اوی اېکنلیگینی کورینگ. زلزله پیتیده اوییمیز بیرآز بوزیلهدی، سقفیدن توپراق توشهدی، شونینگ اوچون جوده قورقهمیز.»
شو آرهده، بیرقطار عیال حقوقی فعاللری قیشلاق عیاللرینینگ احوالیدن خواطر بیلدیریب، حکومت و خلقارا تشکیلاتلر فقط ثمرهلی چارهلرنی قوللش آرقهلی اینیقسه شهرلیک و قیشلاقلیک عیاللر اورتهسیدهگی موجود تفاوتنی کمهیتیریشی ممکنلیگینی تأکیدلشهدی.
عیال حقوقی فعالی تهمینه منگل بو حقده شوندهی دیېدی: «شهرلیک و قشلاقلیک عیاللر اورتهسیدهگی تفاوت قدیمدن جوده چقور موجود؛ قیشلاق عیاللری اوچون قولهیلیک و واسطهلر یېترلی بولمهگن. حکومت و عیاللر صلاحیتینی آشیریش بیلن شغللنووچی خلقارا تشکیلاتلر بو تفاوتنی یوق قیلیشلری ممکن.»
بیرقطار اقتصادی و اجتماعی مسئلهلر بوییچه بیلرمانلر، قیشلاقلرنینگ اجتماعی و اقتصادی توزیلمهلردهگی مهم رولینی تأکیدلب، شونینگدیک خبردارلیک درجهسینی آشیریش، تعلیم و اوقیش امکانیتلرینی تینگ تأمینلش همده قیسقه و اوزاق مدتلی دستورلرنی یرهتیش آرقهلی شهر و قیشلاق اورتهسیدهگی موجود ناتینگلیکلرنی برطرف اېتیش ممکن.
اقتصادی مسئلهلر بوییچه بیلرمان عبدالنصیر رشتیا شوندهی دیېدی: «قیشلاق عیاللری محلی اقتصادیاتنینگ تیهنچی صفتیده فعالیت یوریتهدیلر و آزیق-آوقت تأمیناتی، چاروهچیلیک و دهقانچیلیکنینگ رواجلنیشیده کتته حصه قوشهدیلر. حکومتلر اولرنی قۉللب-قوتلاوچی سیاستلرنی عملگه آشیریشی، مالیهوی امکانیتلر یرهتیشی، اوزاق مدتلی قرضلر و آست قورمه لایحهلرینی تقدیم ایتیش آرقهلی قیشلاق اهالیسینی یاردم بیریشی ممکن.»
جمعیتشناس شعیب احمدی گه کوره: «اجتماعی خبردارلیکنی آشیریشده، یېتکرمهلر و عالملر مسئول دیر؛ قیشلاق اهالیسی آرهسیدهگی عنعنوی قرهشلر اۉزگرتیریلیشی کېرهک. شخصی ایشلردن جماعهوی ایشلر گه اوتیش و قیشلاق اهالیسی آرهسیده مسئولیت حسی همده اۉزینی تأمینلش تویغوسینی شکللنتیریش موجود تفاوتنی یوق قیلیشی ممکن.»
احصائیه و معلومات ادارهسینینگ سۉنگی تېکشیرولریگه کوره، افغانستان اهالیسی ترکیبینینگ ۷۴ فایزدن آرتیغینی قیشلاق اهالیسی تشکیل اېتهدی؛ بو رقم قیشلاق اهالیسی مملکت دیموگرافیک توزیلمهسیدهگی مهم رولینی کورستهدی. شو بیلن بیرگه، ۱۵ اکتوبر «خلقارا قیشلاق عیاللری کونی»گه توغری کیلهدی – بو کون بوتون دنیاده نشانلنهدی. اما بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ سۉنگی حساباتیگه کوره، قیشلاق حدودلریدهگی عیاللر و قیزلر کوپ اولچملی قشاقلیکدن نامتناسب روشده اذیت چیکماقده؛ بو مسئله اهالیسی کوپ قیشلاقلردن عبارت مملکتلرده، جملهدن افغانستانده ملی و خلقارا تشکیلاتلرنینگ جدی اعتبار و چاره-تدبیرلرینی طلب قیلهدی.
