فراه ییللر دوامیده افغانستاننینگ مهم زراعتی حدودلریدن بیری بولیب کیلگن. بیراق بوگون بو ولایتنینگ ایریم حدودلریده چقور سوو انقراضینینگ بیلگیلری یققال کورینماقده. اوشبو بیقرار اقتصادی وضعیت کمبغل دهقانلرنینگ حیاتی گه سلبی تأثیر قویگن. چقور قودوق قزیش ۳۰۰ مینگدن ۵۰۰ مینگ افغانیگچه مبلغ طلب قیلهدی؛ بو ایسه قیشلاق اهالیسینینگ اکثریتی اوچون تولب بولمهیدیگن خرهجت دیر.
فراه ولایتی خاکسفید تومنی یشاوچیسی بولگن محمدنادرنینگ ایتیشیچه، تخمیناً ۱۳ ییل اول باغدارچیلیک اونینگ عایلهسی اساسی درآمد منبعی بولگن. اما سوو کمهیشی بیلن باغلر بیرین-کیتین قوریب قالگن و آخر-عاقبت درختلرنی کیسیب، اویلرنی ایسیتیش اوچون بخاری گه یاقیشگه مجبور بولیشگن. او شوندهی دییدی: «۱۳ ییل اول قییرگه بارسک هم آبادلیک بار ایدی و باغدارچیلیک حیاتیمیزنی تأمینلردی. حاضر برچه درختلر قوریب قالگن، همهسینی ارهلب بخاریده یاقدیک. قیشلاغیمیزده تورت مینگ عایله بار ایدی، حاضر ایسه ۱۵ تهدن هم کم عایله قالگن. قوریگن باغلر گه بارگنیمیزده گویا قبرستان گه کیرگندیک بولهمیز.»
ایکینچیلیک محصولاتلری حاصلی کمهیشی و دهقانلرنینگ مالیهوی ضرر کوریشی تیریکیچلیک انقراضینی ینهده چقورلشتیرگن. ایکین ایکیشنینگ دستلبکی خرهجتلرینی قاپلش امکانیتی یوقلیگی سببلی زراعت ایندی اقتصادی جهتدن فایدهلی بولمهی قالگن. حیاتی، ییر و باققه باغلیق عایلهلر اوچون باغلرنینگ قوریشی درآمدنینگ یوقالیشی و یشش خرهجتلرینینگ آرتیشی دیگنی دیر.
پشترود تومنی «دهعشق» قیشلاغی یشاوچیسی بولگن عبدالمنان هم، عایلهسیگه تیگیشلی بولگن تورت یا کی بیشته باغنینگ برچهسی قوریب قالگنینی ایتهدی. اونینگ سوزلریگه کوره، ایلگری قریب ۵۰ متر چقورلیکده سوو بولگن قودوق حاضر ۱۵۰ مترگچه قزیلگن، بیراق شونگه قرهمی، سوغاریش اوچون ییترلی سوو یوق. او شوندهی دییدی: «بیز بو وضعیتنی آلدیندن تخمین قیلگن ایدیک. چونکی ایلگری ۵۰ متر چقورلیکده بولگن قودوقنی حاضر ۱۵۰ مترگچه قزدیک، اما بری-بیر دهقان سوو یوقلیگینی و ییرلرینی سوغاره آلمسلیگی ممکنلیگینی ایتماقده. برچه درختلر و باغلر قوریب کیتگن. حاضر فقط کوندهلیک ایکین-تیکیش و دهقانچیلیک احتیاجلرینی تأمینلشگه ییتهدیگن سوو تاپیلماقده؛ باغلر اوچون ایسه سوو ییترلی ایمس.»
انقراض حتا بوغدای ییتیشتیریش گه هم ییتیب بارگن. اونینگ ایتیشیچه، ایلگری قریب ۲۰ خروار بوغدای حاصل بیرهدیگن ییر میدانی حاضر اتیگی ییتی خروار حاصل بیرماقده. یعنی عینی شو مثال گه کوره، ایشلب چیقریش حجمی قریب اوچدن ایکی قسم گه کمهیگن. حاصلدارلیکنینگ پسهیشی بیلن بیرقطارده، ایشلب چیقریش خرهجتلری هم آشگن. عبدالمناننینگ ایتیشیچه، ۱۵۰ دن ۲۰۰ متر چقورلیکدهگی قودوقلرنی قزیش کتته مبلغ طلب قیلهدی و برچه دهقانلرنینگ بوندهی خرهجتلرنی قاپلش امکانیتی یوق.
بیراق ییرلرنی سقلب قالیش اوچون چقور قودوقلر و سولری پمپلر گه یوز کیلتیرگنلر هم باشقه بیر معما گه دوچ کیلماقده؛ ییر آستی سوولری مقدارینینگ دایمی پسهیشی. فراه ولایتی «پنجله» قیشلاغی یشاوچیسی بولگن فریدنینگ ایتیشیچه، ایلگری قودوقلرده سوو سطحی تخمیناً ۱۳ دن ۱۵ متر چقورلیکده بولگن، اما حاضر ایریم حدودلرده سوو گه ییتیب باریش اوچون ۱۲۰ دن ۱۵۰ متر چقورلیکده قودوق قزیش کیرهک. او شوندهی دییدی: «کوپچیلیک آدملر ایچیملیک سووی و تیریکچیلیک احتیاجلرینی تأمینلش اوچون قودوقلری بولیشی کیرهک. اگر قرض آلسه یا کی باشقه یول بیلن مبلغ تاپسه هم، قودوق قیزیشی لازم. بیر نیچه ییل اول سوو سطحی بلند ایدی، واترپمپلر کون بویی ایشلب تورسه هم، سوو توگهمس ایدی. ایلگری قودوقلرده ۱۳ یا کی ۱۵ متر چقورلیکده سوو بار ایدی، حاضر ایسه سوو ۱۲۰ حتا ۱۵۰ متر چقورلیکدن چیقماقده.»
اما سوودن فایدهلنیش اوچون آلیب باریلهیاتگن بو حرکتلرنینگ اوزی خواطرلی بیر جریان گه ایلنگن؛ چقور قودوقلر سانی قنچه کوپیسه، ییر آستی سوو منبعلریگه باسیم هم شونچه آرتماقده. بکوا تومنی یشاوچیسی بولگن محمدداوودنینگ ایتیشیچه، ایریم حدودلرده قودوقلر قریب ۲۰۰ مترگچه چقورلشگن. بیر یا کی ایکی ییر میدانینی سوغاریش اوچون ایسه بیر نیچته قودوق و تورلی خیل اوسکونهلردن فایدهلنیلماقده.
اونینگ ایتیشیچه، سوونینگ کمهیشی فقط زراعت گه عاید معما ایمس؛ سولر، پمپ،لین و قودوقلرنی قیته قیزیش خرهجتلری هم دهقانلر زمهسیگه توشگن. او شونده دییدی: «بکوا تومنیده قودوقلردهگی سوو سطحی ۱۰۰ متر چقورلیککچه پسهیگن. ۱۰۰ متردن کیین اولر ۲۰۰ مترگچه قودوق قیزیماقده… یشاوچیلرنینگ بوندهی معمالری جوده هم کوپ.»
بکوا تومنی یشاوچیلریدن بولگن مسعودنینگ ایتیشیچه، حدودلریده باغلرنینگ قریب ۸۰ فایزی قورغاقچیلیک و سوو سطحینینگ پسهیشی عاقبتیده قوریب قالگن. اونینگ سوزلریگه کوره، حتا سقلنیب قالگن باغلرنی هم اسرهب قالیش کتته خرهجتلرنی طلب قیلهدی. ایریم عایلهلر باغدن آلگن درآمدلرینی ینه قودوق قزیش و سوو تأمیناتی اوسکونهلرینی ساتیب آلیشگه صرفلشگه مجبور بولماقده. او شوندهی دییدی: «باغدارلر درختلرنی سقلب قالیش اوچون هر ییلی باغدن آلگن درآمدلرینی سولر ساتیب آلیش و ینهده چقورراق قودوقلر قزیش گه صرفلهیدی. چونکی ییر آستی سوولری سطحی پسهیگن، قورغاقچیلیک و ایسیق هوا ایسه ینهده کوچهیگن. کوچلی ایسیق درخت برگلرینینگ کوییشی و سرغهیشیگه، باغلرنینگ حاصلدارلیگی پسهیشیگه سبب بولگن.»
شو طریقه، سوو انقراضی اچیق بیر قرمه-قرشیلیکنی یوزه گه کیلتیرگن: دهقان باغینی سقلب قالیش اوچون تاباره کوپراق مبلغ صرفلهیدی، بیراق موجود چیکلنگن سوو گه ایریشیش هم کوندن کونگه قیینلشماقده. شو بیلن بیرگه، زراعت و اقلیم اوزگریشی بوییچه متخصص عبدالله علیزی، یاغینگرچیلیکنینگ کمهیشی و ییر آستی سوولرینینگ معیاریدن آرتیق قزیب آلینیشی سوو سطحینینگ پسهیشینینگ اساسی عامللری ایکنینی ایتهدی. اونینگ سوزلریگه کوره، ییر آستی سوولری سطحینینگ پسهیشی نهفقط ایکین میدانلرینی نابود قیلگن، بلکی حدود دهگی اوسیملیک قاپلمی و محلی اورمانلرنی هم یوق قیلگن. بو ایسه فراهده توپراقنینگ بوزیلیشی و قوم بورانلرینینگ یوزه گه کیلیشیگه سبب بولگن.
او شوندهی دییدی: «قورغاقچیلیک و سوونینگ معیاریدن آرتیق قزیب آلینیشی ییر آستی سوو ذخیرهلرینی کیسکین کمهیتیرگن. فراهنینگ غربی حدودلریده بوتهلر و اوسیملیک قاپملینینگ یوقالیشی توپراق بوزیلیشیگه آلیب کیلگن، قوم بورانلری ایسه هر ییلی کاناللر و ایکین میدانلرینی قوم بیلن تولدیرهدی. هوادهگی نملیکنینگ کمهیشی و مثلی کوریلمهگن ایسیقلیک ایکینلرنینگ صفتی همده حاصلدارلیگینی سیزیلرلی درجهده پسهیتیرگن.»
او، انقراضنینگ ینهده کوچهیشیگه یول قویمسلیک اوچون اوچته اساسی چاره ضرور دییدی: آقیب کیلهیاتگن سوولرنی باشقریش، ییر آستی سوولرینی معیاریدن آرتیق قزیب آلیشنینگ آلدینی آلیش و سوونی تیجهیدیگن سوغاریش اصوللریدن فایدهلنیش. متخصص شونینگدیک، دهقانلر گه کوپ سوو طلب قیلهدیگن ایکینلرنی ییتیشتیریشده دوام ایتیش اورنیگه، حدودنینگ اقلیم شرایطیدن کیلیب چیقیب، قورغاقچیلیککه چیدهملی و کم سوو طلب قیلهدیگن ناولرنی تنلشنی همده تامچیلتیب سووغاریش تیزیملریدن فایدهلنیشنی توصیه قیلهدی.
بیراق، بو انقراضنینگ عاقبتلری فقط قوریب قالگن ییرلرنینگ اوزیده کورینمهیپتی؛ قیشلاقلر هم اوزگریب بارماقده. محمدنادرنینگ ایتیشیچه، ایلگری قریب تورت مینگ عایله یشهگن قیشلاقده حاضر .۵ مینگدن کم عایله قالگن. او شوندهی دییدی: «عایلهمیز اعضالری و قیشلاق اهالیسینینگ کوپچیلیگی شهرلر گه کیتگن، حاضر بو ییرده فقط ایریم عایلهلر قالگن.»
بکوا تومنیده هم اهالی سوو تنقیصلیگی سببلی عایلهلرنینگ نیمروز و باشقه حدودلر گه کوچیب کیتهیاتگنی حقیده گپیرهدی. فراه مهاجرلر و قیتیب کیلووچیلر باشلیغی مفتی احمد، قورغاقچیلیک و سوو تنقیصلیگی ایریم عایلهلرنینگ کوچیریلیشی گه سبب بولگنینی تصدیقلهیدی. اونینگ ایتیشیچه، اوتکزیلگن سوراولر دوامیده فراهده تورلی سببلر گه جملهدن قورغاقچیلیک و سو تنقیصلیگیگه کوره، بیر تومندن ولایت مرکزی گه یا کی بیر تومندن باشقه تومنگه کوچیب اوتگن قریب ۳۰ مینگ کیشی رویخط گه آلینگن. او شوندهی دییدی: «اوتکزیلگن سوراولر گه کوره، قورغاقچیلیک و سوو تنقیصلیگی سببلی قریب ۳۰ مینگ کیشی اوز یشش جایینی ترک ایتیب، تومنلردن مرکز یا کی باشقه حدودلر گه کوچگن. اوللری نقد پول یاردم بیریلردی؛ بیراق حاضر بو یاردملر توختهتیلگن. اگر سوو باشقریلمسه، اقلیم اوزگریشی طفیلی آوارهلر سانی ینهده آشهدی.»
بو ییرده مسئله ایندی فقط «سوو تنقیصلیگی» ایمس؛ مسئله شونده کی، سوو بولمسه زراعت یوقالهدی؛ ایکینچیلیک یوقالسه، عایلهلرنینگ درآمدی کمیهدی؛ درآمد بولمسه، قیشلاقده قالیش قیینلشهدی. بوندهی شرایطده مهاجرت اوز ییرلریده یششنی دوام ایتتیریش امکانیتیدن محروم بولگن عایلهلر اوچون سونگی چاره بولیشی ممکن.
شو بیلن بیرگه، مسئوللر انقراضنینگ بیر قسمینی باشقریش اوچون سوو لایحهلری عملگه آشیریلهیاتگنینی ایتهدی. سوو و انرژی وزیرلیگی مطبوعات کاتبی مطیعالله عابدنینگ ایتیشیچه، یاغینگرچیلیکنینگ کمهیشی افغانستانده اقلیم اوزگریشی عاقبتیده یوزه گه کیلهیاتگن اینگ اساسی معمالردن بیری دیر.
او، فراهدهگی «بخشآباد» توغانی قوریلیشی باشلنگنینی معلوم قیلیب، اوشبو توغان برپا ایتیلیشی بیلن ییر آستی سوولری، ییر اوستی سوولری، زراعت و برق بیلن باغلیق معمالرنینگ بیر قسمی حل ایتیلیشینی ایتهدی. او شوندهی دییدی: «اقلیم اوزگریشی و یاغینگرچیلیکنینگ کمهیشی برچه ولایتلرده ضرر ییتکزگن. فراهده بخشآباد» توغانینینگ برق ایشلب چیقریش و سوونی سقلش قسمی قوریلیشی باشلندی و ایشلر یخشی باسقیچ گه ییتگن. اوشبو توغان قوریب بیتکزیلسه، حدود دهگی ییر آستی سوولری، زراعت سووی و برق بیلن باغلیق معمالرنی کتته درجهده حل قیلیش ممکن.»
بیراق متخصصلر و فراه اهالیسی سوو انقراضینی فقط بیتته لایحه آرقهلی حل قیلیب بولمسلیگینی ایتهدیلر. فراه گه ییر اوستی و ییر آستی سوولرینی بیرگهلیکده باشقریش، سوو قتلملریدن آلینهدیگن سوو مقدارینی نظارت قیلیش، سووغاریش اصوللرینی تکامللشتیریش و ایکینچیلیکنی ینگی اقلیم شرایطلریگه ماسلشتیریش ضرور.
فراه تجربهسی شونی کورستهدی کی، اقلیم اوزگریشی کیلهجکدهگی مهم توشونچه ایمس، بلکی حاضرنینگ اوزیده میلیونلب انسانلرنینگ حیاتینی ایزدن چیقرهیاتگن انیق واقعلیک دیر. بلکی ینه فراه تجربهسی افغانستاننینگ «کاپ ۳۱» کبی جهان اقلیم یغیلیشلریگه آلیب باریشی کیرهک بولگن خبر دیر؛ اقلیم انقراضینی یوزه گه کیلتیریشگه حصه جوده کم بولگن مملکت، اونینگ عاقبتلری اوچون سوو منبعلرینینگ قوریشی، ایکنچیلیکنینگ یوقالیشی و اهالینینگ آواره بولیشیگه مجبور بولیشی آرقهلی کتته خرهجت تولماقده.
ایندی اساسی سوال شوندن عبارت: ینه کوپراق قیشلاقلر بوشب قالیشیدن آلدین سوونی باشقریش و بو حدودلرده حیاتنی سقلب قالیش ممکن می؟
