شماری از دختران در افغانستان، با وجود محدودیت در ادامهی آموزش و تحصیل، بخشی از آموختههای شان را در خانه با خواهران و برادران خود شریک میکنند. یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۲۱ دختر در هشت ولایت نشان میدهد که حفظ دانش، تداوم یادگیری و کمک به اعضای خانواده، از انگیزههای اصلی آنان برای آموزش در خانه است.
این دختران ۱۷ تا ۳۲ سال دارند که ۱۳ تن شان دانشجو یا دانشآموخته و هشت تن دیگر دانشآموز اند. آنان برای آموزش خواهران و برادران شان از کتابهای درسی، یادداشتهای دورهی مکتب و دانشگاه و در صورت نیاز، از منابع موجود در اینترنت استفاده میکنند.
نسرین صادقی ۲۶ساله، دانشجوی رشتهی اقتصاد در جوزجان، میگوید پس از این که نتوانست آموزش خود را ادامه دهد، تدریس خواهرانش را آغاز کرده است. «وقتی نتوانستم درسهایم را ادامه دهم، در خانه به خواهرانم تدریس میکنم تا بتوانم چیزهایی را که خودم آموختهام، به آنان انتقال بدهم.»
خدیجه همتی ۱۷ساله از دایکندی، دانشآموز صنف هشتم، میگوید که بیش از دو سال میشود به خواهر و برادرش زبان انگلیسی تدریس میکند. «بیشتر از دو سال میشود که به دو خواهر و یک برادر خود در خانه، هر روز بعد از ۸:۰۰ صبح، یک تا دو ساعت انگلیسی تدریس میکنم.»
انیلا نوری، باشندهی جوزجان که برای حفظ دانش خود در کنار آموزش خواهرانش، کودکان دیگری را نیز در خانه آموزش میدهد، میگوید که استفادهی درست از وقت و کمک به کودکان، انگیزهی اصلیاش برای تدریس است. «برای خواهران و برادرزادههایم و همچنین چند پسر همسایه و فرزندان مامایم و کاکایم، مضمونهای دری، ریاضی و قرآنکریم را تدریس میکنم. آموزش آنها باعث میشود که در خانه وقتم هدر نرود و چیزهایی را که خودم آموختهام، بتوانم به اعضای خانواده و دیگر اطفال آموزش بدهم تا وقت آنها هم هدر نرود.»
مژده انوری ۲۲ساله، دانشجوی رشتهی مهندسی در دانشگاه پولیتخنیک کابل، میگوید زمانی که از آموزش باز ماند، تصمیم گرفت به آموزش خواهران و برادرانش بپردازد. «مضمونهای مختلف را درس میدهم؛ چون در سالهای مختلف، در صنفهای چهارم، پنجم و ششم، مضمونهای ساینسی، کمپیوتر، انگلیسی و علوم اجتماعی را درس دادهام، حالا هم همهاش را درس میدهم.»
واجده سادات ۳۲ساله، فارغ رشتهی علوم اجتماعی دانشگاه کابل از ولسوالی جرم بدخشان، میگوید که روزانه بیش از دو ساعت را به تدریس خواهران و برادرانش اختصاص میدهد. «وقتی روند آموزش را در خانه شروع کردم، برای خودم هم خیلی خوب بود. روزانه بیشتر از دو یا دوونیم ساعت وقت میگذارم، با هم کار میکنیم و درس میخوانیم.»
زرمینهی ۲۲ساله، باشندهی نورستان، میگوید که در کنار انجام کارهای خانه و کشاورزی، سه سال میشود به خواهر و برادرانش آموزش میدهد. او، میافزاید که با وجود علاقه به آموزش، کمبود مواد درسی و نبود دسترسی به اینترنت، از عمدهترین چالشهای او در جریان تدریس است. «بیشتر در کارهای خانه و زراعت با خانواده همکاری میکنم. علاوه بر آن، حدود سه سال میشود که به خواهر و برادرانم درس میدهم. عمدهترین چالشها، کمبود کتاب، نبود اینترنت و مسئولیتهای خانه است.»
شیبا کریمی ۲۶ساله، دانشآموختهی رشتهی خبرنگاری از بدخشان، کمبود امکانات و نبود مکان مناسب برای تدریس را، از دیگر چالشهای آموزش در خانه عنوان میکند. «کمبود امکانات، فشار روحی و نبود فضای مناسب، از چالشهای اصلی بود و با این وجود، این وضعیت باعث شد که بیشتر احساس مسئولیت کنم؛ چون احساس میکردم اگر من کمک نکنم، خواهران و برادرانم بیشتر از آموزش دور میمانند.»
در همین حال، کارشناسان، میگویند که تدریس مضمونهای مکتب از سوی دختران بازمانده از آموزش و تحصیل به خواهران و برادران شان در خانه، اقدامی مثبت است و میتواند به تداوم روند یادگیری در خانوادهها کمک کند.
جمالالدین سلیمانی، کارشناس آموزشوپرورش، میگوید: «مسئولیت آموزشوپرورش اطفال در خانه از سوی دختران بازمانده از آموزش و تحصیل، از نظر من خوب است؛ چون خوبتر زحمت میکشند و خوبتر به تعلیم و تربیهی خواهران و برادران شان کمک میکنند.»
با این وجود، روانشناسان نیز آموزش دختران به خواهران و برادران شان را اقدامی مثبت میدانند؛ زیرا میتواند به حفظ انگیزه، تقویت اعتمادبهنفس و ایجاد احساس مفیدبودن در آنان کمک کند.
زحل امیرزاده، روانشناس، میگوید: «اول احساس افتخار از این که به خانوادهاش کمک میکند و آن چه را یاد گرفته به دیگران انتقال داده میتواند، اعتمادبهنفسش را قویتر میکند. همچنین، خانوادهها باید از این دخترخانمها حمایت عاطفی داشته باشند؛ چون آنها باید بدانند که ارزش شان فقط به کاری که میکنند، درجهای که میگیرند یا درسی که خوانده اند نیست، بل که خود شان باارزش اند.»
در سوی دیگر، شعیب احمدی، جامعهشناس، تدریس دختران برای آموزش خواهران و برادران شان را مثبت ارزیابی میکند و میگوید که این روند سبب افزایش روحیهی آموزش و یادگیری در خانوادهها میشود.
او، میافزاید: «این که دختران بازمانده از آموزش و تحصیل، مسئولیت آموزش برادران و خواهران خود را گرفته اند، یک نکتهی بسیار مثبت است. این موضوع سبب تداوم آموزش در خانوادهها میشود؛ یعنی روحیهی آموزش در خانوادهها زنده میماند. خانوادهها چون نقش اساسی دارند، باید فرصتها را مهیا بکنند، حمایت نشان دهند، انگیزه بدهند و بکوشند فضا را قسمی مساعد کنند که آنان بیشتر ادامه دهند.»
بر بنیاد یافتههای این گزارش، دختران برای حفظ انگیزه و استفادهی بهتر از فرصتهای موجود، بخشی از وقت شان را به آموزش خواهران، برادران و دیگر کودکان اختصاص داده اند. این دختران با انتقال آموختههای خود به دیگران، نه تنها به رشد و آموزش کودکان کمک میکنند، بل تلاش دارند علاقهی خود به آموزش را نیز زنده نگه دارند.
