مرگ‌ومیر مادران در افغانستان؛ وقتی فقر، فاصله و کم‌بود خدمات صحی جان می‌گیرد

خون‌ریزی پس از زایمان، فشار خون بالا و دست‌رسی محدود به خدمات صحی، از مهم‌ترین عامل‌های مرگ‌ومیر مادران در افغانستان است؛ یافته‌ای که بر بنیاد گفت‌وگو با خانواده‌های قربانیان، پزشکان، نهادهای بین‌المللی و وزارت صحت عامه به دست آمده است. سلام‌وطندار در این گزارش با ۱۵ خانواده، نهادهای بین‌المللی، پزشکان و وزارت صحت عامه‌ی امارت اسلامی گفت‌وگو کرده است.

مادران پیش از زایمان با چه نشانه‌های هشداردهنده‌ای روبه‌رو بودند؟

از میان ۱۵ خانواده‌ی مورد گفت‌وگو، شش مادر در اثر فشار خون بالا، سه مادر در اثر تشنج و شش مادر دیگر در نتیجه‌ی خون‌ریزی شدید پس از زایمان جان باخته ‌اند. روایت این خانواده‌ها، نشان می‌دهد که بسیاری از این زنان پیش از زایمان با ضعف شدید، سرگیجه، تاری دید، فشار خون بالا و سردردهای شدید به ‌ویژه در ماه نهم بارداری، روبه‌رو بوده ‌اند.

محمدرحیم ۳۴ساله، باشنده‌ی ولسوالی تیوره‌ی غور که سال گذشته همسر ۲۵ساله‌اش را در اثر خون‌ریزی شدید پس از زایمان از دست داده، می‌گوید: «دو طفل داشت و این سومین بارداری‌اش بود. تا ماه نهم بارداری رسیده بود.کم‌خونی داشت و همیشه از ضعف و سرگیجه شکایت می‌کرد. دوا هم مصرف می‌کرد؛ اما وضعیتش چندان خوب نبود، وقتی دردهای شدید شروع شد، اول قابله‌ی محل آمد. بعد که خون‌ریزی زیاد شد، فوری به شفاخانه انتقالش دادیم. داکترها/پزشکان تلاش کردند، خون هم برایش پیدا کردند، اما خون‌ریزی زیاد شده بود، خون‌ریزی شدید پس از زایمان، سبب وفاتش شد.»

عبدالغفور ۵۵ساله، باشنده‌ی فراه که هشت ماه پیش دخترش را در هنگام زایمان در اثر عوارض ناشی از فشار خون بالا از دست داده است، نیز می‌گوید که دخترش پیش از زایمان دچار ورم پا و فشار خون بالا بود و با تأخیر به شفاخانه منتقل شد. صندوق جمعیت سازمان ملل متحد (UNFPA)، می‌گوید که زنان ساکن مناطق دوردست، خانواده‌های کم‌درآمد، بی‌جاشدگان داخلی، بازگشت‌کنندگان و زنان نوجوان، از آسیب‌پذیرترین گروه‌ها در برابر مرگ‌ومیر مادران به شمار می‌روند.

هدایت‌الحق هدایت، تحلیل‌گر امور رسانه‌ای و ارتباطات این نهاد، به سلام‌وطندار می‌گوید: «شواهد موجود نشان می‌دهد که مهم‌ترین عوامل مرگ‌ومیر مادران در فاصله‌ی سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ شامل خون‌ریزی پس از ولادت، اختلال‌های ناشی از فشار خون در دوران بارداری، عفونت (سپسیس)، زایمان دشوار یا انسداد زایمان، کم‌خونی، سوءتغذیه و تأخیر در دست‌رسی به خدمات عاجل ولادی بوده است. زنان ساکن مناطق روستایی و دورافتاده، خانواده‌های کم‌درآمد، عودت‌کنندگان و بی‌جاشدگان داخلی، نوجوانان و زنانی که به قابله یا کارکنان ماهر صحی هنگام زایمان دست‌رسی محدود دارند، بیش‌ترین خطر را متحمل شده‌ اند.»

چرا برخی مادران پیش و پس از زایمان به خدمات صحی دست‌رسی پیدا نمی‌کنند؟

یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که دست‌رسی محدود به خدمات صحی، یکی از مهم‌ترین عامل‌های مرگ‌ومیر مادران در افغانستان است. از میان ۱۵ خانواده‌ی مورد گفت‌وگو، ۱۳ خانواده که در مناطق روستایی زندگی می‌کنند، می‌گویند که دوربودن مرکزهای صحی از محل زندگی شان، مشکلات اقتصادی، نبود کلینیک‌های مجهز، کم‌بود پزشکان زن و خرابی جاده‌ها، سبب شده است که مادران نتوانند مراقبت‌های لازم را در دوران بارداری و پس از زایمان دریافت کنند.

شکیلای ۳۱ساله، باشنده‌ی ولسوالی یاوان بدخشان، نیز می‌گوید که سه سال پیش همسر برادرش به دلیل نبود دست‌رسی به مراقبت‌های صحی لازم در دوران بارداری و پس از زایمان جان باخت. «نزد داکتر/پزشک منظم نمی‌رفت، کلینیک از قریه‌ی ما دور بود و کرایه‌ی رفت‌وآمد را هم به سختی پیدا می‌کردیم. همیشه از بی‌حالی و سرگیجه شکایت می‌کرد. وقتی دردش و خون‌ریزی‌اش زیاد شد، عاجل کوشش کردیم که به شفاخانه ببریم؛ اما پیداکردن موتر آسان نبود و تقریباً سه ساعت وقت گرفت تا به شفاخانه برسیم. اگر کلینیک مجهزتر می‌بود یا زودتر نزد داکتر می‌رفتیم، شاید زنده می‌ماند.»

زهرای ۲۵ساله، باشنده‌ی ولسوالی آب‌کمری بادغیس نیز که دو سال‌ونیم پیش خواهرش در هنگام زایمان جان باخته است، می‌گوید: «در محل ما داکتر نیست؛ مگر این که خیلی راه طولانی را طی کنیم و به قریه‌های دیگر برویم، به آن جا داکتر است. خانواده‌ی شوهر خواهرم گفتند پول نداریم که برویم، خود شان هم موتر و موترسایکل نداشتند که ببرند، بعد این که خون‌ریزی‌اش خیلی زیاد شد، فوت کرد.»

صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، نیز می‌گوید که شکاف میان مناطق شهری و روستایی در دست‌رسی به مراقبت‌های پیش از زایمان، کم‌بود حضور کارکنان صحی ماهر در هنگام زایمان و انجام زایمان در مرکزهای صحی، سبب شده است که زنان در مناطق روستایی با مانع‌های بیش‌تری برای دریافت خدمات صحی روبه‌رو شوند.

باورهای اجتماعی چه گونه جان زنان باردار را تهدید می‌کند؟

پنج خانواده‌ی گفت‌وگوشده در این گزراش، می‌گویند که به دلیل حاکم‌بودن برخی سنت‌ها و کم‌بود پزشکان زن، اعضای خانواده حاضر نبودند زنان باردار را برای دریافت خدمات صحی نزد پزشک ببرند؛ موضوعی که به گفته‌ی آن‌ها، در نهایت به جان‌باختن این زنان انجامیده است.

مریم ۲۴ساله، باشنده‌ی ولسوالی قرغه‌ای لغمان، می‌گوید که خواهرش به دلیل باورهای سنتی و تأخیر در مراجعه به مرکز صحی، در هنگام زایمان جان باخته است. «بارداری‌اش کامل شده و نُه ماه را تمام کرده بود. هیچ پیش داکتر/پزشک رفته نتوانست به خاطر رسم‌ورواج و نبود داکتر/پزشک زن، شانس رفتن نداشت. وقتی دردش شروع شد، خون‌ریزی شدیدی پیدا کرد. راه‌ها خراب و خاکی بود، فاصله بسیار زیاد بود. وقتی رسیدیم، ناوقت شده بود. داکتران/پزشکان تلاش کردند و خون تزریق کردند؛ اما امکانات شفاخانه کم بود.»

نوراحمد سلیم، مسئول بخش رسانه‌های سازمان پزشکان بدون مرز، نیز در گفت‌وگو با سلام‌وطندار می‌گوید که زنان در افغانستان با مانع‌های اجتماعی و فرهنگی برای دست‌رسی به خدمات درمانی روبه‌رو استند. «گسترش فقر، ضعف نظام صحی، کم‌بود بودجه، کم‌بود نیروی متخصص، تجهیزات، دوا و دیگر ملزومات طبی، از مهم‌ترین عامل‌های این وضعیت به شمار می‌روند. از دیگر چالش‌ها می‌توان به دشواری رفت‌وآمد بیماران، کم‌بود مرکزهای صحی اولیه، کاهش بودجه‌ی خدمات صحی و هزینه‌های درمان اشاره کرد. زنان علاوه بر این مشکلات، با مانع‌های اجتماعی و فرهنگی نیز روبه‌رو هستند که بر توانایی آنان برای دست‌رسی به‌ موقع به خدمات صحی اولیه و تخصصی تأثیر می‌گذارد.»

پزشکان برای کاهش مرگ‌ومیر مادران چه راهکارهایی پیشنهاد می‌کنند؟

پزشکان متخصص نسایی_ولادی، می‌گویند که مرگ‌ومیر مادران در افغانستان، تنها نتیجه‌ی مشکلات طبی نیست؛ بل مجموعه‌ای از چالش‌های جغرافیایی، کم‌بود امکانات صحی و ضعف دست‌رسی به خدمات درمانی در آن نقش دارد. به باور آن‌ها، اعزام قابله‌های آموزش‌دیده به مناطق دوردست، افزایش آگاهی خانواده‌ها در باره‌ی مراقبت‌های دوران بارداری و زایمان و تقویت امکانات و تجهیزات مرکزهای صحی، از مهم‌ترین راهکارهای کاهش مرگ‌ومیر مادران در کشور است.

عابده رها، پزشک متخصص نسایی_ولادی، در گفت‌وگو با سلام‌وطندار می‌گوید: «از نگاه طبابت، ۵۶ درصد دلیل عمده‌ی مرگ‌ومیر مادران خون‌ریزی است، انتانات است، ولادت‌های غیرصحی، وجود افراد غیرمسلکی است، فشار خون بالا و ولادت‌های اختلاطی است. سوءتغذیه خودش سبب خون‌ریزی‌ها می‌شود، کم‌بود متخصصین، کم‌بود داکتران/پزشکان و قابله‌ها هم است که خود سبب ولادت‌های غیرصحی و انتانات می‌شود. قریه‌ها و مناطق صعب‌العبور از داکتران متخصص محروم هستند. نبود سیستم ترانسپورت و امبولانس هم سبب می‌شود که مریض دیرتر برسد.»

در همین حال، مسئولان در وزارت صحت عامه‌ی امارت اسلامی، می‌گویند که تنها در سال گذشته‌‌ی میلادی، ۲۲۲ مورد مرگ‌ومیر مادران در مرکزهای صحی ثبت شده است. به گفته‌ی آنان، این وزارت تلاش دارد با افزایش آگاهی عمومی، گسترش خدمات صحی و تقویت دست‌رسی مادران به‌ ویژه در مناطق دوردست، از افزایش مرگ‌ومیر مادران جلوگیری کند. شرافت‌زمان امرخیل، سخن‌گوی وزارت صحت عامه، در گفت‌وگو با سلام‌وطندار می‌گوید: «در سال گذشته، ۲۲۲ تن از زنان هنگام زایمان جان شان را در مرکزهای صحی از دست داده ‌اند. به صورت عمومی، این واقعات نظر به سال‌های گذشته کم شده، ما تلاش می‌کنیم با افزایش سطح آگاهی مردم و فراهم‌کردن خدمات صحی، از مرگ‌ومیر مادران در هنگام زایمان جلوگیری کنیم. البته در این بخش به کار بیش‌تر نیاز است. با هم‌کاری جامعه‌ی جهانی و بودجه‌ی داخلی، ما کارهای خود را در این بخش آغاز کرده‌ایم تا این که این مشکل حل شود.»

یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد که مرگ‌ومیر مادران در افغانستان، نتیجه‌ی مجموعه‌ای از چالش‌های درهم‌تنیده از جمله فقر، فاصله، کم‌بود خدمات صحی و تأخیر در دست‌رسی به درمان است. تا زمانی که زنان، صرف ‌نظر از محل زندگی یا وضعیت اقتصادی‌ شان، به مراقبت‌های صحی ایمن و به‌ موقع دست‌رسی نداشته باشند، بارداری و زایمان برای بسیاری از خانواده‌های افغانستان هم‌چنان می‌تواند به جای آغاز یک زندگی تازه، به پایانی تلخ تبدیل شود.