گفتوگو سلام وطندار با ۲۰ جوان شامل ۱۱ پسر و نُه دختر در هشت ولایت نشان میدهد که نبود تجربهی کاری، به یکی از چالشهای دانشآموختگان در مسیر یافتن نخستین فرصت شغلی تبدیل شده است. شماری از این جوانان، میگویند که در دورهی دانشجویی به فرصتهای کارآموزی و کسب تجربه عملی دسترسی نداشتند و اکنون، با گذشت دو تا پنج سال از فراغت شان، با وجود تلاش برای یافتن کار در نهادهای دولتی و خصوصی، همچنان به دلیل نداشتن سابقهی کاری از دستیابی به فرصتهای شغلی باز مانده اند.
عارف ناظری ۲۸ساله، دانشآموختهی رشتهی خبرنگاری و ارتباطات جمعی از دانشگاه بلخ، میگوید که با گذشت چهار سال از فراغتش، هنوز نتوانسته شغل مناسبی پیدا کند. او میافزاید که بارها برای بستهای مختلف در نهادهای دولتی و غیردولتی درخواست داده و در شماری از موارد به مرحلهی امتحان و مصاحبه راه یافته است؛ اما در نهایت، به دلیل نداشتن سابقهی کاری استخدام نشده است. «وقتی از سابقهی کاری پرسان کردند، گفتیم هنوز سابقهی کاری رسمی نداریم حتا درخواستهای ما بعد از شارت لیست در مرحلهی امتحان و مصاحبه رد شدند؛ گفتند که شما تجربه ندارید ما فردی را کار داریم که در بست خود سابقهی کار داشته باشد.»
مریم ۲۴ساله، باشندهی کاپیسا و دانشآموختهی رشتهیی قابلگی، میگوید که با گذشت سه سال از فراغتش، هنوز نتوانسته در بخش صحت کار پیدا کند. او میافزاید که شماری از شفاخانههای خصوصی و دولتی، داشتن سه تا چهار سال تجربهی کاری را شرط استخدام قرار داده؛ در حالی که او به دلیل نداشتن سابقهی کاری، حتل نتوانسته به عنوان کارآموز نیز پذیرفته شود. «در بعضی شفاخانه های خصوصی چندین بار رد شدیم، اسناد خود را بردیم، به خاطری که تجربهی کاری نداشتیم رد شدم؛ یک شفاخانهی شخصی و دو شفاخانهی دولتی که رفتیم، اسناد را بردیم حداقل به سه یا چهارسال تجربهی کاری نیاز بوده.»
از میان جوانان گفتوگوشونده، هفت تن در رشتهیهای علوم طبی، پنج تن در رشتهیهای علوم اجتماعی و حقوقی، چهار تن در رشتهیهای خبرنگاری و ارتباطات جمعی، دو تن در رشتهیی کامپیوتر ساینس، یک تن در رشتهی اداره و مدیریت و یک تن دیگر در رشتهی زبان و ادبیات پشتو تحصیل کرده اند. بررسی پاسخهای آنان، نشان میدهد که این جوانان در دوران تحصیل، فرصت کارآموزی و کسب تجربهی عملی در رشتهیهای تحصیل یشان را نداشته اند. بررسی وضعیت اشتغال جوانان گفتوگوشونده نشان میدهد که از میان ۲۰ تن ۱۸ تن آنان بیکار و دو تن به دلیل نداشتن تجربهی کاری مرتبط با رشتهی تحصیلی شان، در بخشهای غیرمرتبط با رشتهی تخصصی خود مشغول کار اند.
نویدالله ۲۳ساله و دانشآموخته رشتهی حقوق و علوم سیاسی، میگوید که به دلیل نیافتن فرصت کاری در رشتهی تخصصیاش، اکنون دو سال میشود که مشغول کار در حرفهی خیاطی است. «جای کار می کنم که به رشتهام سروکار ندارد؛ مجبور شدم که به خاطر فرصت شغلی خارج از رشتهی خود فکر کنم چون که باید اقتصاد خود را پیش ببرم و پیدا کردن شغل مناسب در رشتهی تخصصیام متأسفانه پیدا نکردم.»
اکرامالله ۲۳ساله، باشندهی ولسوالی نازیان ننگرهار و دانشآموختهی زبان و ادبیات پشتو که پنج سال از فراغتش میگذرد، میگوید که به دلیل نداشتن تجربهی کاری، تلاش کرده مسیر شغلیاش را تغییر دهد و به کار در یک دکان شخصی اقدام کرده است. او میافزاید: «به دلیل نداشتن سابقهی کاری، هرگاه درخواست استخدام ارائه میکردم، رد میشد؛ به همین دلیل، مجبور شدم مسیر شغلی خود را تغییر دهیم.»
در کنار این چالشها، بررسی گفتوگو با ۲۰ جوان دانشآموخته نشان میدهد که شماری از آنان در گذشته برای پیدا کردن کار و کسب تجربه، به بستهای کارآموزی و کار داوطلبانه نیز روی آورده اند. از میان این جوانان، ۱۳ تن برای بستهای رسمی، چهار تن برای بستهای کارآموزی و سه تن برای هر دو نوع بست درخواست داده اند. از میان ۲۰ جوان، ۱۵ تن از انجام کار داوطلبانه سخن گفته و پنج تن دیگر نیز گفته که با معاش اندک در مناطق دوردست به دلیل دریافت تجربهی کاری حاضر به کار شده اند.
زهرای ۲۷ساله، باشندهی ولسوالی پشتونکوت فاریاب و دانشآموخته رشتهی قابلگی، میگوید که برای کسب تجربهی کاری، چند ماه با معاش اندک در منطقهای دوردست در فاریاب کار کرده است. به گفتهی او، هدفش از پذیرفتن این شرایط، بهدستآوردن تجربهی کاری و فراهمکردن زمینهی دسترسی به فرصتهای شغلی بهتر در آینده بوده است. «برای اینکه بتوانم تجربهی کاری به دست بیاورم، حاضر شدم با معاش بسیار کم در منطقهای دوردست در فاریاب برای چند ماه کار کنم. هدفم این بود که تجربهی کاری کسب کنم و بتوانم در آینده فرصتهای کاری بهتری به دست بیاورم.»
همینگونه، نظاره سحرا، دانشآموختهی رشتهی کامپیوتر ساینس از دانشگاه بدخشان که چهار سال از فراغتش میگذرد، میگوید که برای کسب تجربهی کاری مدتی به گونهی داوطلبانه در یکی از دفترها کار کرده است؛ اما به دلیل نداشتن امتیاز و بالابودن هزینهی رفتوآمد، نتوانسته است به کارش ادامه دهد. «مدتی هم در یکی از دفترها به صورت داوطلبانه کار کردم ولی متأسفانه هیچ امتیازی نداشتم؛ هزینهی رفتوآمد برای من زیاد هم بود. نتوانستم بیشتر دوام بیارم.»
شماری از استادان دانشگاه نیز بر فراهمسازی فرصتهای کارآموزی برای دانشجویان در جریان دانشجویی تأکید میکنند. به باور آنان، پیوند آموزشهای نظری با تجربهی عملی در محیط کار، دانشجویان را با نیازهای بازار کار آشنا و زمینه را برای کسب مهارتهای مسلکی و یافتن شغل مناسب پس از فراغت فراهم میکند. حسنرضا شایانفر، استاد دانشگاه میگوید: «یکی از مشکلات اصلی و اساسی که دانشجویان ما بعد فراغت به آن مواجه میشوند این است که مهارت های بازار را فرا نگرفته اند و آن مهارت در نصاب تحصیلی در چهار سال آموزش داده نمیشود و دانشجویان خود را در بازار کار همآهنگ نمیتواند.»
مهدی رضایی، یکی دیگر از استادان دانشگاه، بر سرمایهگذاری دانشگاهها در آموزشهای عملی دانشجویان تأکید کرده و میگوید که این کار میتواند زمینهی خوداشتغالی دانشآموختگان و ایجاد فرصتهای کاری برای دیگران را نیز فراهم کند. «به خاطر سرمایه یک کشور محصلین و جوانان شان است و ما در افغانستان سرمایهگذاری کنیم، به دانشجویان که مشورت نیک داده میشود و رشتهیهای انتخاب میکنند که مطابق شمع و مهارت شان است آن ها در اخیر خیلی موفق هم استند و وقتی از پوهنتون فارغ میشوند خودشان کار ایجاد میکنند.»
شماری از کارشناسان اقتصادی نیز نبود فرصتهای شغلی برای جوانان دانشآموخته را عاملی برای استفادهنشدن از ظرفیتهای علمی و تخصصی آنان میدانند و تأکید میکنند که ادامهی این وضعیت، افزون بر افزایش بیکاری، روند رشد تولید، نوآوری و توسعهی اقتصادی کشور را نیز متأثر میسازد.
حنیف فرزان، آگاه اقتصادی میگوید: «عدم جذب جوانان تحصیل کرده به دلیل نداشتن تجربهی کاری یکی از تناقضهای ساختاری بازارکار و هدررفتن سرمایه انسانی است؛ در چنین وضعیت اقتصاد از تبدیل این دانش به تولید، خدمات، نوآوری، خلاقیت و درامد پایدار محروم می مانند.»
با این حال، محمدصدیق توحیدی، رییس اطلاعات و نشرات وزارت کار و امور اجتماعی امارت اسلامی، از ایجاد فرصتهای کارآموزی برای جوانان تازهفارغ و فاقد تجربهی کاری از طریق انستیتوتها خبر میدهد. او میافزاید: «وزارت کارامور اجتماعی برای جوانان که تازه فارغ شده اند و تجربهی کاری ندارند از طریق انستیتوت برنامهی کارآموزی ایجاد کرده؛ همین گونه وزارت زمینهی فراهمنمودن آموزش فنی و حرفوی را برای جوانان فراهم کرده تا این که تخصص و مهارت آنها ارتقا داده شود.»
بانک جهانی در گزارش توسعهی افغانستان در اپریل ۲۰۲۵، نبود تناسب میان مهارتهای جوانان و نیازهای بازار کار را از چالشهای اشتغال در این کشور دانسته و بر گسترش آموزشهای فنی و حرفهای و فرصتهای کارآموزی به عنوان راهکارهایی برای افزایش زمینهی دسترسی جوانان به فرصتهای شغلی تأکید کرده است.






