در دشتها و روستاهای فاریاب، خشکسالی دیگر تنها به زمینهای زراعتی محدود نمانده است؛ چراگاهها کمتر شده، علوفه گرانتر شده و گرمای شدید، زندگی مواشی را دشوارتر کرده است. برای خانوادههایی که گاو و گوسفند همزمان منبع غذا، درآمد و پشتوانهی اقتصادی آنان است، ضعیفشدن یک حیوان فقط کاهش یک دارایی نیست؛ میتواند به معنای کاهش شیر و گوشت، ازدسترفتن درآمد و دشوارترشدن تأمین غذای خانواده باشد.
مالداران ولسوالیهای پشتونکوت، قیصار، المار و کوهستان فاریاب، میگویند وضعیت چراگاهها در سالهای اخیر تغییر کرده و برخی از آنان از بهترشدن نسبی بارندگی در امسال سخن میگویند، اما تأکید دارند که این بهبود هنوز نتوانسته خسارت سالهای خشک گذشته، کاهش چراگاهها و افزایش هزینهی خوراک مواشی را جبران کند. برخی دیگر، میگویند چراگاههای اطراف روستاها به باغ و زمین زراعتی تبدیل شده و آنان مجبورند علوفه را از بازار خریداری کنند.
چراگاههایی که دیگر مانند گذشته نیستند
نصیراحمد، مالدار از ولسوالی پشتونکوت فاریاب، میگوید امسال وضعیت مالداری نسبت به برخی سالهای گذشته بهتر بوده است. به گفتهی او، بارندگی و موجودیت علف باعث شده مواشی مدت بیشتری در بیرون از خانه چرا کنند. «مالداری نسبت به سالهای قبل خوب است. علف و بارندگی هم است؛ مالهای ما ۹ ماه در بیرون است، بر علف میچرند و باز دیگرش در خانه است شیر هم نسبت به سالهای قبل خوب است.»
اما روایت مالداران در همه مناطق یکسان نیست. جمعهخان، مالدار از روستای جمشیدی ولسوالی پشتونکوت، میگوید که وضعیت چراگاهها نسبت به پنج تا ده سال قبل بسیار ضعیف شده است؛ هرچند امسال بارندگی بهتر بوده و سرسبزی چراگاهها نسبت به سالهای گذشته دوام بیشتری داشته است. «حالا تقریباً ۱۷۰ گوسفند داریم و ۳۰ گاو. قبلاً اگر ۳۰۰ یا ۴۰۰ گوسفند بود، در میان شان ۷۰ گوساله و گاو بود؛ اما امسال کاهش دادیم؛ چون نگهداری شان سخت است.»
برای او، رابطه میان بارندگی، چراگاه و بازار کاملاً مستقیم است. وقتی چراگاه سرسبز باشد، مواشی بهتر تغذیه میشوند، وزن میگیرند و در بازار ارزش بیشتری پیدا میکنند. اما وقتی چراگاه خشک باشد، هزینه خوراک بالا میرود و سود مالدار کاهش مییابد.
هزینهی خوراک مواشی؛ فشار دیگری بر مالداران
گلدسته، مالدار از روستای بروغن ولسوالی قیصار، میگوید خانوادهاش برای تأمین خوراک مواشی حتی مجبور شده برخی گوسالهها را بفروشند تا بتوانند برای حیوانات باقیمانده کاه و خوراک تهیه کنند. «دو سال میشود که چراگاهها تقریباً صفر است. فقط بازارهای ما همین امسال بهتر از پارسال بوده؛ امکان خرید نداریم اگر چهار یا پنج حیوان داشته باشیم، یکی یا دو عدد آن را فروخته، آرد و غذ به خود تهیه میکنیم.»
نزیره، باشندهی ولسوالی المار، نیز میگوید که خشکسالی چندساله و کاهش چراگاهها دسترسی به علوفه و افزایش قیمت خوراک، زندگی مالداران را دشوار کرده است. «در قریه ما چراگاه نیست در سال جاری نیز خشکسالی و گرمای شدید باعث شده کاه و علوفه کافی تولید نشود و مالداران نتوانند غذای مناسب برای مواشی خود فراهم کنند و ما خواستار کمک در زمینه کنجاره، کاه، دارو و نهادههای مورد نیاز مالداران هستیم»
این نگرانیها در صحبتهای غلامحضرت، مالدار ولسوالی کوهستان، نیز دیده میشود به گفته او، در ۱۱ ماه گذشته تعداد گوسفندان خودش از ۳۱ رأس به ۲۷ رأس کاهش یافته و چند رأس دیگر نیز به دلیل ضعف و بیماری از پا افتادهاند. «ما مالدار هستیم، کمکم مال داریم، اما نسبت به سالهای گذشته امسال خیلی وضع مالها بد است. خشکسالی آمده، کفشک هم آمده، کمبود علوفه باعث لاغرشدن مواشی و افزایش بیماری شده و بسیاری از خانوادهها توان خرید واکسین و دارو را ندارند.»
خشکسالی و بازار مواشی؛ کاهش وزن حیوانات و افت درآمد مالداران
نقیبالله، مالدار از قریه توپخانهقلعه ولسوالی المار، میگوید وضعیت آبوهوا مستقیماً بر وضعیت مواشی و ارزش اقتصادی آنها تأثیر دارد. «زمانی که بارندگی مناسب باشد و علف و کاه در دسترس باشد، مواشی بهتر رشد میکنند و ارزش بیشتری در بازار پیدا میکننداما در شرایط نامناسب، هزینه خوراک بالا میرود و نگهداری حیوانات دشوارتر میشود علف و کاه برای حفظ مواشی ضروری است، اما تهیه آن هزینه زیادی دارد.»
راههای سازگاری مالداران با تغییر اقلیم
پوهنمل احمدفرید حبیبی، عضو کادر علمی پوهنتون فاریاب، میگوید تغییر اقلیم تنها به افزایش دما محدود نمیشود بلکه خشکسالی و کمبود علوفه میتواند مواشی را ضعیفتر و مقاومت بدن آنها را در برابر برخی بیماریها کمتر کند. «خشکسالی باعث کمبود آب و کاهش چراگاه و علوفه طبیعی میشود. افزایش درجه حرارت و گرمای شدید باعث فشار گرمایی بر مواشی شده و میتواند تولید شیر، گوشت و توانایی تولیدمثل آنها را کاهش دهد وقتی مواشی غذای کافی پیدا نکنند، مالداران مجبور میشوند کاه، علوفه ذخیرهشده یا خوراک خریداری کنند موضوعی که هزینههای آنان را افزایش میدهد»
این کارشناس برای یک برنامه سازگار با تغییر اقلیم در بخش مالداری فاریاب، سه اولویت را مهم میداند. نخست، مدیریت آب و چراگاهها از جمله ساخت و بازسازی آبگیرها، ذخیره آب باران، افزایش دسترسی مواشی به آب، احیای چراگاههای تخریبشده و جلوگیری از چرای بیش از حد.
دوم، تأمین و ذخیره علوفه و بهبود مدیریت مواشی از جمله استفاده بهتر از بقایای محصولات زراعتی، آموزش مالداران درباره نگهداری علوفه و بهبود تغذیه حیوانات در دوره خشکسالی.
سوم، تقویت خدمات وترنری و ایجاد سیستم هشداردهی زودهنگام برای خشکسالی، کاهش بارندگی و سایر خطرات اقلیمی. او میگوید کمکهای بینالمللی نیز نباید تنها پس از وقوع بحران و تلفشدن مواشی آغاز شود، بلکه باید بخشی از سرمایهگذاریها به افزایش تابآوری مالداران پیش از وقوع بحران اختصاص یابد.
در همین حال، مولوی شیرمحمد حاتمی، سخنگوی وزارت زراعت، آبیاری و مالداری افغانستان میگوید برای بهبود وضعیت زراعت و مالداری و افزایش تابآوری خانوادههای روستایی، از همکاری نهادهای بینالمللی استقبال میکند. «وزارت زراعت، آبیاری و مالداری افغانستان از همکاریهای مؤثر نهادهای بینالمللی و تمویل زراعت و مالداری استقبال میکند. ما باور داریم تطبیق پروژههای انکشافی در بخش زراعت، بهویژه برنامههایی که زمینه دسترسی دهقانان و مالداران، افزایش عواید، ایجاد فرصتهای کاری و تقویت تولیدات داخلی را فراهم میسازد، میتواند در بهبود وضعیت اقتصادی خانوادههای روستایی نقش مهم داشته باشد.»
در همین حال، گزارشهای تازه نهادهای بینالمللی نیز از فشار خشکسالی بر مالداری افغانستان خبر میدهد. سازمان خوراک و زراعت ملل متحد، FAO، در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که برای حمایت از خانوادههای مالدار آسیبدیده از خشکسالی در شمال افغانستان، از جمله فاریاب، برنامههای حفاظت از مواشی را اجرا کرده است. این حمایتها شامل تأمین خوراک مواشی، واکسین، داروی ضد انگل، آموزش مراقبت از حیوانات و کمک نقدی برای تهیه علوفه بوده است. هدف این برنامهها حفظ مواشی، جلوگیری از کاهش تولیدات و پیشگیری از فروش اجباری حیوانات عنوان شده است.
بر اساس گزارش FAO، ۴۷۰۰ خانواده در فاریاب، جوزجان و سرپل از این برنامهها بهرهمند شدهاند. این سازمان تأکید کرده است که حمایت از مواشی پیش از شدتگرفتن بحران میتواند به خانوادههای وابسته به مالداری کمک کند تا سرمایه اصلی زندگی خود را حفظ کنند.
در همین حال، سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM) نیز در برنامههای مربوط به بحرانهای اقلیمی در سال ۲۰۲۶ بر تقویت تابآوری جوامعی تأکید کرده است که معیشتشان به منابع طبیعی و فعالیتهای روستایی وابسته است. این نهاد در برنامههای پاسخ اقلیمی خود بر کاهش آسیبپذیری خانوادهها در برابر شوکهایی مانند خشکسالی و تقویت ظرفیت جوامع برای مقابله با پیامدهای اقلیمی تأکید دارد.
بانک جهانی در برنامه «کشاورزی هوشمند با اقلیم افغانستان» تأکید کرده است که تغییرات اقلیمی، از جمله افزایش دما، تغییر الگوی بارندگی و تشدید خشکسالی، خطرات جدی برای بخش کشاورزی و معیشتهای وابسته به آن در افغانستان ایجاد میکند. این نهاد در برنامه خود، سازگاری مالداران و دامداران با تغییرات اقلیمی را نیز بخشی از اقدامات لازم برای افزایش تابآوری بخش کشاورزی دانسته است. بانک جهانی همچنین در تحلیلهای خود درباره افغانستان، خشکسالی و سایر شوکهای اقلیمی را از عواملی دانسته که چرخه تولیدات کشاورزی و معیشتهای روستایی را مختل میکنند و بر امنیت غذایی و اقتصاد خانوادهها اثر میگذارند.
پیام فاریاب برای COP31
در حالی که جهان خود را برای گفتوگوهای تازه درباره بحران اقلیمی در COP31 آماده میکند، زندگی مالداران فاریاب تصویری روشن از پیامدهای این بحران در یکی از آسیبپذیرترین بخشهای افغانستان ارائه میدهد. برای خانوادههایی که معیشتشان به گوسفند، گاو و چراگاه وابسته است، تغییرات اقلیمی دیگر موضوعی مربوط به آینده نیست؛ کاهش بارندگی، خشکسالی، گرمای شدید و کمبود علوفه همین اکنون بر توان اقتصادی و زندگی روزمره آنان سنگینی میکند.
اگر قرار است تعهدهای جهانی برای سازگاری با تغییر اقلیم به زندگی مردم برسد، بخشی از آن باید در روستاهای فاریاب نیز دیده شود؛ جایی که حفظ یک گوسفند یا گاو میتواند به معنای حفظ درآمد، شیر، گوشت و نان یک خانواده باشد.
منابع
- World Bank – Afghanistan Climate-Smart Agriculture Action Plan
- FAO – Protecting livestock during one of Afghanistan’s harshest droughts
- IOM – Human Mobility in the Context of Environmental and Climate Change
گزارشی از برنامهی «مسیر سبز»
